Cothrom an lae inniu, an 23 Eanáir 2025, a ceapadh Dara Calleary ina Aire Gaeltachta. Ba é an chéad aire sinsearach ar leagadh an cúram sin go sonrach air ó 2011.
É féin a dúirt leis an Taoiseach go raibh sé ag iarraidh an príomhdhualgas i leith na Gaeltachta a choimeád. “Dúirt mé leis an Taoiseach go raibh mé ag iarraidh a bheith mar Aire na Gaeltachta, bhí sé sin tábhachtach dom go pearsanta. Bhí sé tábhachtach le haghaidh an róil freisin agus déanann sé sin an-difríocht.”
Foilsíodh scéal ar Tuairisc an tseachtain seo nach raibh cuairt tugtha gó fóill ag Calleary ar Ghaeltacht Dhún na nGall, Chiarraí, Chorcaí ná Phort Láirge. Cuirfidh sé é sin ina cheart i mbliana, a deir sé.
“Bhí a lán pleananna agam dul go dtí gach Gaeltacht sa chéad bliain ach níor tharla sé sin, ach ins na Gaeltachtaí a raibh mé ann, bhí an-fháiltiú, an-spiorad, an-fuinneamh agus an-neart ann. I gach cúinne sa tír, i gach sráidbhaile, gach baile, gach cathair, tá fuinneamh iontach agus tá neart iontach ann agus bhí sé le feiceáil go soiléir ag an Oireachtas i mBéal Feirste roimh an Nollaig, bhí sé sin iontach freisin.”
An buiséad, inar tháinig ardú 23% ar chiste na Gaeilge, buaicphointe na bliana atá caite aige ina aire Gaeltachta, a deir sé.
“Bhí sé sin tábhachtach agus tá an t-ádh orm go bhfuil an-phaisean ag an Aire Caiteachais Phoiblí Jack Chambers don Ghaeilge agus don Ghaeltacht agus go bhfuil taithí aige mar iar-aire stáit [Gaeltachta].”
Bhí foilsiú an Phlean Gníomhaíochta um Sheirbhísí Poiblí Gaeilge an tseachtain seo “an-tábhachtach” freisin, a deir sé.
Rud nár foilsíodh ina chéad bhliain ná na treoirlínte pleanála don Ghaeltacht agus ní dócha go bhfeicfear go deo anois iad. Ag deireadh na bliana seo caite, bhí Calleary fós á ngeallúint tráth go raibh an cead a bhí ag an aire tithíochta a leithéid de threoirlínte a fhógairt curtha ar ceal ag reachtaíocht nua. Ráiteas faoin bpleanáil teanga in 2027 atá geallta anois in áit na dtreoirlínte. Conas a tharla sin?
“Bhí mé ag obair leis an aire tithíochta san am céanna atá á phlé agat, agus tá an Rialtas, an t-iar-rialtas agus an rialtas seo, tar éis athrú mór a dhéanamh sa dlí pleanála sa tír seo agus bhí agus tá an fhoireann atá ag obair ar chúrsaí na Gaeilge agus ar chúrsaí pleanála don Ghaeilge – bhí siad ag obair ar an athrú sin agus mar sin bhí a lán lán rudaí ar siúl sa Roinn Tithíochta.”
“Ach tá mé ag coimeád brú ar an Aire [Tithíochta] agus táimid ag obair le chéile chun go mbeidh muid in ann an ráiteas pleanála a fhoilsiú chomh luath agus is féidir.”
Deir sé go bhfuil sé ag obair chomh maith le hÚdarás na Gaeltachta chun “scrúdú” a dhéanamh ar cad is féidir leo a dhéanamh ó thaobh cúrsaí tithíochta. “Agus tá mé ag cur cruinniú le chéile leis an Údarás agus Uisce Éireann, mar is é sin ceann de na dúshláin is mó atá againn faoi chúrsaí pleanála, sé sin séarachas agus uisce.
“Beidh an cruinniú sin ag tarlú, agus beidh tuiscint ann tar éis an chruinnithe sin faoin stádas uisce agus séarachais ar an talamh atá ag an Údarás. Bhí dhá chruinniú agam leis na príomhfheidhmeannaigh sna húdaráis áitiúla sa Ghaeltacht ag plé cad atá siadsan in ann a dhéanamh.”
“Tá a lán obair ar siúl ach tuigim go mór an mhíshástacht atá ann, tuigim go mór é sin agus beidh mé dírithe arís ar obair ar chúrsaí tithíochta an bhliain seo.
“Tá muinín agam, tá a lán cruinnithe agam agus tuigim go bhfuil míshuaimhneas ann go mbíonn a lán cruinnithe agam agus nach bhfuil rudaí ag teacht amach [as na cruinnithe sin], ach tá muinín agam go mbeidh rudaí ag teacht amach sa bhliain seo agus ach geallaim duit go bhfuil muid ag coimeád brú mór ar gach duine air seo.”
An bhfeicfear toghchán Údarás na Gaeltachta ar ais i mbliana?
“Bhí obair le déanamh againn ar an bhille [Údarás na Gaeltachta]. Bhí leasuithe le déanamh againn agus táimid beagnach críochnaithe leis na leasuithe sin agus tá muinín agam go mbeimid in ann teacht ar ais go dtí an Dáil agus an Seanad le Bille an Údaráis. Tá mé ag obair leis an Údarás freisin ar chúrsaí eile a bheidh mar pháirt den bhille sin.
“Níl, ní raibh aon phlé agam fós leis na ceannairí rialtais, leis an Taoiseach nó an Tánaiste, nó na neamhspleáigh faoi na toghcháin. Níl mé chun caint faoi dháta toghcháin sula mbeidh plé againn agus níl mé in ann caint faoi dháta toghcháin sula mbeidh an Bille críochnaithe sa Dáil agus sa Seanad, agus beidh mé ag déanamh iarrachta é a dhéanamh chomh luath agus is féidir agus dul ar ais go dtí an Dáil leis na leasuithe a gheall mé an samhradh seo caite.”
Maidir leis an reachtaíocht teanga, bhí Aire na Gaeltachta le dáta a leagan síos ag tús 2025 maidir le cén uair a thabharfaí feidhm do na dualgais teanga ar chomhlachtaí poiblí sa Ghaeltacht, ach bliain níos déanaí ní raibh aon radharc ar an dáta sin sa phlean gníomhaíochta a foilsíodh an tseachtain seo.
“Sa phlean tá spreagadh ann. Tá cúig mhórthéama againn agus faoi na cúig mhórthéama sin tá níos mó ná céad moladh agus in aice le gach moladh tá ceanneagraíocht, tá roinn nó b’fhéidir comhlacht rialtais i gceannas ar na moltaí sin.
“Táimid tar éis rannóg nua a bhunú i Roinn na Gaeltachta chun an próiseas sin a bhainistiú agus chun a bheith i gceannas ar an bpróiseas sin agus chun brú a chur ar dhaoine. Caithfidh mé mar Aire athbhreithniú a dhéanamh an bhliain seo chugainn agus an bhliain tar éis sin freisin agus muinín agam go mbeimid ag cur brú, ach tá muinín freisin agam go bhfuil suim ag mo chomhghleacaithe Rialtais sa Phlean Gníomhaíochta agus beidh mé ag coimeád an-bhrú ar mo chomhghleacaithe.”
Ach níl aon dáta socraithe go fóill do na seirbhísí sa Ghaeltacht?
“Níl ag an bpointe seo, ach tá moltaí ann; tá struchtúr ann chun na moltaí sin a dhéanamh. Oibríonn an struchtúr sin freisin agus mar sin tá bunús iontach againn.
“Táimid ag cur plean le chéile i ngach roinn rialtais – beidh duine éigin gceannas ar an phróiseas seo. Táimid chun struchtúr éifeachtach a chur in áit agus leis an struchtúr sin tá muinín againn go mbeimid in ann difríocht mhór a déanamh ó thaobh seirbhísí Gaeilge sa Ghaeltacht.”
Cuid bhunúsach de struchtúr phlean an rialtais ná córas na gcaighdeán teanga, an córas nua faoina leagfar dualgais teanga ar chomhlachtaí poiblí. Bhí an córas nua le teacht i bhfeidhm roimh dheireadh 2024 ar a dhéanaí, ach níl fiú na dreáchtchaighdeáin teanga foilsithe fós. Cathain a fheicfimid iad?
“Tá an fhoireann ag obair agus tar éis an-obair a dhéanamh leis an bplean gnímh agus tá sé sin críochnaithe anois. Tá plean againn chun díriú isteach ar na caighdeáin sin. Tá siad tábhachtach agus tá muinín agam go mbeidh dréacht againn, le caint agus comhairliúchán [a dhéanamh fúthu], roimh an samhradh.”
An phríomhsprioc reachtúil atá sa phlean ná gur cainteoirí líofa Gaeilge a bheidh in 20% d’earcaigh chuig an tseirbhís phoiblí faoi 2030. Ach níos lú ná 1% de scoláirí tríú leibhéal atá ag fáil oideachais trí Ghaeilge agus níl a dhath luaite sa phlean ó thaobh a bheith ag obair leis an Roinn Oideachais le daoine cáilithe a sholáthair leis an mhórsprioc a bhaint amach. An gcuireann sé sin imní ar an Aire ar bhealach ar bith?
“Tá muid chun an soláthar a phlé. Is fuath liom an focal sin a úsáid faoi dhaoine, ach táimid chun an soláthar atá ann sna coláistí tríú leibhéal a phlé agus sna meánscoileanna.
“Ach freisin, agus aontaím leis seo go mór, b’fhéidir go bhfuil a lán daoine sa tseirbhís phoiblí agus i ngach cuid den tseirbhís phoiblí le Gaeilge ach b’fhéidir nach bhfuil an mhuinín acu í a úsáid agus le píosa beag oibre, le traenáil, beimid in ann an mhuinín a thabhairt dóibh í a úsáid agus má bhaintear úsáid aisti, beidh an Ghaeilge i bhfad i bhfad níos láidre.”
Beidh deireadh á chur go luath leis an dara babhta pleananna teanga seacht mbliana sa Ghaeltacht agus go leor daoine den tuairim nach bhfuil an córas pleanála teanga ag obair go dtí seo, go bhfuil ag teip air agus gur chóir tosú as an nua. Tá frustrachas ar na hoifigigh pleanála féin agus iad míshásta faoin easpa soiléireachta a bhaineann lena ról agus faoin tacaíocht atá ar fáil dóibh. An bhfuil sé in am tosú as an nua?
“Gabhaim buíochas do gach duine a thóg páirt san athbhreithniú [ar an gcéad deich bplean teanga] agus táimid chun na na hoifigigh pleanála a thabhairt le chéile i gcruinniú chun an t-athbhreithniú a phlé go díreach leis an Roinn agus táimid ag cur an chruinniú sin le chéile ag an bpointe seo.”
Déanann an tAire cosaint láidir ar an méid a deir sé atá bainte amach aige féin agus ag an Rialtas ar son na Gaeilge agus na Gaeltachta.
“In 2026, beidh €3 milliún breise le caitheamh sa tír ar chúrsaí pleanála teanga. San athbhreithniú bhí dhá scór moladh ann agus leag an Roinn amach freagra ar gach ceann de na moltaí sin agus beimid in ann na freagraí sin a phlé ag an gcruinniú atáimid a chur le chéile agus muinín a thabhairt do daoine.
“Tá dúshlán ann agus feicim na dúshláin sin san athbhreithniú ach freisin tá deiseanna ann freisin agus tá rudaí maithe ar siúl ag na OPTs [na hoifigigh pleanála teanga] i ngach cuid den tír. Deich mbliana ó shin ní raibh aon phróiseas pleanála teanga againn. Ní raibh Tuismitheoirí na Gaeltachta againn. Ní raibh straitéis náisiúnta do na healaíona teanga againn, ní raibh plean digiteach don Ghaeilge againn, ní raibh polasaí don oideachas Gaeltachta againn.
“Ní raibh os cionn caoga duine breise ag obair ar fhorbairt na teanga sa Ghaeltacht mar atá ag an bpointe seo. Mar a dúirt mé ní raibh plean gníomhaíochta le haghaidh seirbhísí poiblí againn, tá an plean sin agam agus ní raibh an t-airgead atá againn anois againn le caitheamh ar gach gné den obair sin.”
Deir sé go dtuigeann sé na dúshláin atá ann ach go bhfuil neart sa teanga agus i lucht a labhartha.
Tá dúshlán ann, gan dabht tá dúshlán ann. Tuigim na dúshláin sin. Ach freisin tá rudaí maithe ar siúl sa Ghaeltacht freisin: tá neart sa Ghaeltacht, ní hamháin go bhfuil neart sa Ghaeilge freisin, mar a dúirt mé ag an tús, i ngach cuid den tír.
“Agus you know níl mé complacent, níl mé i mo chodladh, tá na dúshláin ann agus táimid chun déileáil leis na dúshláin sin, ach tá a lán rudaí maithe ag tarlú freisin.
“Tá a lán obair ar siúl. Níl aon suim agam plean a fhoilsiú agus gan aon obair a dhéanamh tar éis sin. So na pleananna atá againn, an plean gníomhaíochta agus an t-athbhreithniú [ar an bpleanáil teanga]. Beimid ag obair air.
“Cúrsaí tithíochta, cúrsaí tithíochta – tá mé ag obair i dtreo déileáil leis an bhfadhb sin agus ag obair le James Browne agus leis an Údarás agus leis na comhairlí áitiúla freisin. Tá Uachtaránacht an Aontais Eorpaigh againn i mbliana agus tá sé sin tábhachtach le haghaidh na teanga mar beimid in ann an teanga a chur i láthair, ár dteanga dhúchasach a chur i lár na huachtaránachta.”
Tá “an t-uafás oibre ar siúl” a deir sé arís.
“Agus ní bheidh sé rófhada go dtí go mbeidh mé ag caint faoin chéad cháinaisnéis eile agus tá mé ag iarraidh an t-airgead breise atá againn do 2026 a chaitheamh agus nuair atá sé sin caite beidh mé in ann dul do dtí an tAire Chambers ag rá, ‘Bhí muid in ann an t-airgead seo a chaitheamh, caithfimid airgead breise a fháil. Agus beidh sé sin an-tábhachtach dom le haghaidh an chéad cháinaisnéis eile.’
“Agus freisin dul go dtí gach Gaeltacht roimh dheireadh na chéad bhliana eile.”
