Author: Tuairisc.ie

Ainm Gaeilge, ‘Damhán Alla’, atá tugtha ag eolaithe ar ghné de ré oighreata Iúpatair.

Galileo, spásárthach de chuid NASA, a thug faoi deara ar dtús an ghné de dhromchla Europa a bhfuil cuma damhán alla uirthi.

Tagraítear i dtaighde nua don chuma atá ar lochanna reoite an domhain agus maítear go bhféadfadh gur tháinig ann do ‘Dhamhán Alla’ Europa nuair a bhrúcht uisce goirt faoin oighear.

D’fhéadfadh, a deirtear, go mbeadh leideanna ansin faoi uisce leachta a bheith faoi dhromchla Europa agus faoin seans go mbeadh beatha ar an ngealach de chuid Iúpatair.

Eolaí pláinéadach a d’fhreastail ar Choláiste na Tríonóide, an tOllamh Lauren Mc Keown ó Ollscoil Florida Láir, a bhí i gceannas ar an taighde a bhfuil na torthaí air díreach foilsithe ar The Planetary Science Journal.

Tá lucht an taighde ag súil anois eolas a fháil faoi conas ar tháinig ann don ghné dhiamhair seo d’Europa agus deirtear go bhféadfadh impleachtaí a bheith ag an obair d’aon mhisean a leaindeálfadh amach anseo ar Europa nó ar dhomhain oighreata gan aer eile.

Chuir an tOllamh Mc Keown, arb as Baile an Teampaill i mBaile Átha Cliath di, suim sa spás ar dtús  nuair a chuala sí aguss í sna déaga faoin spásárthach an Cassini a rinne taiscéalaíocht ar Enceladus, ré bheag oighreata de chuid Shatairn.

“Bhí mé faoi gheasa ag beochana, a chonaic mé ar scéal nuachta ar RTÉ, a thaispeáin scaird uisce na mílte os cionn dhromchla na ré agus seans ann dá réir go raibh uisce leachta, nó aigéan fiú, ann,” arsa Mc Keown.

Dúirt sí gurb é Manannán an t-ainm neamhoifigiúil a bhí tugtha ag daoine ar an gcráitear ar Europa ina bhfuil an ghné tíre ann agus gur theastaigh uaithi féin agus an Dr Jen Sweeney, duine eile ar an bhfoireann taighde a d’fhreastail ar Choláiste na Tríonóide, ainm Gaeilge a thabhairt uirthi dá bharr.

“Ó tharla gurb as Éirinn mé féin agus Jen agus toisc go bhfuil ainmneacha Éireannacha agus Ceilteacha ar go leor de thírghnéithe eile Europa –  tagraíonn an cráitéar ina bhfuil an ghné tíre ann do mhiotaseolaíocht na hÉireann agus `Mac na Mara’– shocraíomar an focal Gaeilge ar ‘spider’, damhán alla, a thabhairt mar ainm uirthi.

“Tá mo chroí san áit arb as mé, táim an-bhródúil as an mbaile, agus braithim uaim go mór é. Mar sin, thug sé an-sásamh dom aitheantas a thabhairt sa saothar seo do mo dhúchas Éireannach.”

An gcaithfidh Stormont céimeanna a ghlacadh chun ioncam a ghiniúint gan mhoill? Rátaí a mhéadú? Táillí uisce a ghearradh? Táillí tríú leibhéal a ardú? Íoc as cógais leighis? Údarás fioscach a ghlacadh chucu féin ó Whitehall agus an fhreagracht a ghabhann leis sin a iompar?

Caolseans gur chuimhin le héinne buiséad as Londain ar cuireadh na múrtha fáilte roimhe in Stormont, polaiteoirí logánta sásta gur leor é dá riachtanais. Le tamall de bhlianta tá páirtithe Thuaisceart Éireann ar a ndícheall chun a chur ina luí ar Whitehall gur cás speisialta é Tuaisceart Éireann agus maoiniú breise de dhíth chun a dhul i ngleic le hiarmhairtí na dTrioblóidí.

Rinneadh na héilimh go láidir roimh athbhunú Stormont anuraidh. Ghéill an Státchiste go gceadófaí £1.24 i gcomparáid le gach £1 a cheadófaí i Sasana. Ba mhaith ann an méadú ach mhaígh páirtithe an Tuaiscirt gur ghá £1.27. Tá bunús maith lena leagan amach ach d’uireasa beart ar bith chun ioncam a ghiniúint go logánta seans nach iontas ar bith é dearcadh an Státchiste nach mbíonn ag Stormont ach an béal bocht.

Má bhí súil acu go mbeadh rialtas an Lucht Oibre níos flaithiúla ná bhí na Tóraithe, bhí thiar orthu. Ar éigean a bhí am ag airí Stormont le buiséad na Céadaoin ón Seansailéir, Rachel Reeves, a cháineadh nuair a bhí teachtaireacht neamhbhalbh ag an Státrúnaí Hilary Benn dóibh. “Déan bhur gcion féin,” a dúirt sé leo ar raidió maidin Déardaoin.

“Má theastaíonn breis maoine uaibh, tá bealach agaibh le tabhairt faoin gcúram ach an cinneadh a dhéanamh go mbaileoidh sibh ioncaim,” ar sé. Níl difríocht ar bith idir Stormont agus rialtais eile – ní mór dóibh uilig an buiséad a chomhardú, a dúirt sé. Tá daoine i dTuaisceart Éireann atá in acmhainn táillí uisce a íoc mar a dhéantar sa Bhreatain Mhór, arsa an Státrúnaí Benn.

Nimh sa chorcán é caint ar tháillí uisce, Sinn Féin agus an DUP, ó b’annamh leo, ar aon intinn ina gcoinne. Maíonn na páirtithe go bhfuil táillí uisce san áireamh sna rátaí cheana féin ach deir lucht airgeadais go mbeadh an tÚdarás Uisce & Séarachais in ann iasacht a fháil le haghaidh athchóiriú na seirbhísí dá mbeadh ioncam leithleach ar fáil.

Faoiseamh ab ea é gur cuireadh deireadh leis an teorainn ar líon na bpáistí i dteaghlach a bheadh i dteideal íocaíochtaí leasa shóisialaigh; bhí siad teoranta do bheirt ó 2017. Cuideoidh sé sin le 50,000 páiste abhus ó Aibreán seo chugainn. D’fháiltigh an tAire Pobal, Gordon Lyons ón DUP roimh an gcéim sin ach dúirt go raibh an chuid eile den bhuiséad an-dona, ‘faic na ngrást‘ ann d’oibrithe, dar leis. Meastar go bhfaighidh 170,000 oibrí sa Tuaisceart ardú pá, ach de bharr na gcinntí faoi na bandaí cánach go mbeidh méadú ar cháin ioncaim do a lán.

Go ginearálta bhí díomá ar pháirtithe Stormont faoin méadú beag £370 milliún a cheadaigh an Seansailéir do Thuaisceart Éireann. D’áirigh an tAire Airgeadais John O’Dowd (SF) nach mbeadh ach £18.8 milliún den allúntas breise sin ar fáil i mbliana. Caithfear £240 milliún ar riaradh ranna Stormont thar thréimhse trí bliana agus is le haghaidh caiteachas caipitil thar cheithre bliana an £130 milliún eile.

Ní leor in aon chor an t-ardú sin, dar le O’Dowd agus airí an DUP. Bhí sé fógartha ag an Aire O’Dowd cúpla lá roimh bhuiséad na Ríochta Aontaithe go raibh £400 milliún d’easnamh ar bhuiséad reatha Stormont cheana féin. Seans go mbeidh a dhá oiread d’easnamh ann faoi dheireadh na bliana airgeadais dar le foinsí sa bhFeidhmeannas, iad ag caint ar easnamh £780 milliún.

Sé freagra Westminster – deinigí féin an rud is gá. Is cosúil go bhfuil tús á chur leis an gcomhrá sin in Stormont ar deireadh, an tAire O’Dowd ag rá go gcaithfear cumhacht fhioscach bhreise a fháil do Stormont; go dtí seo bhí an DUP dubh dóite ina choinne, ag rá nach mbeadh Sinn Féin inmhuiníne. Deir O’Dowd go gcuirfidh sé dréachtbhuiséad trí bliana faoi bhráid a chomhghleacaithe roimh Nollaig. An gcaithfear a dhul i ngleic le giniúint maoine ansin? I bhfianaise an teannais idir an dá mhórpháirtí faoi láthair agus feachtasaíocht do thoghchán 2027 ar siúl cheana féin, níl talamh slán á dhéanamh de.

Pic i gCiarán Pix

Bronnadh céimeanna oinigh dochtúireachta ar cheathrar cainteoirí Gaeilge in Ollscoil na Gaillimhe inniu as an “gcion suntasach” atá déanta acu “sna healaíona, sa litríocht, sa cheol, sa dlí, agus sa saol poiblí”.

Ba iad Anna Heussaff, Peadar Mac Fhlannchadha, Pádraig Ó Céidigh, agus Micheál Ó Cuaig a fuair na céimeanna oinigh ag searmanas speisialta ar champas na hollscoile.

Bhain conspóid le bronnadh na gcéimeanna oinigh mar gheall ar an mbaint leanúnach atá ag Ollscoil na Gaillimhe le hinstitiúid in Iosrael. Dhiúltaigh triúr eile a bhí ainmnithe le na céimeanna a fháil glacadh leis an ngradam mar gheall ar an gceangal atá ag an gcoláiste leis an institiúid Technion, a bhíonn ag obair le harm Iosrael.

Dhiúltaigh an t-aisteoir Olwen Fouéré, an tOllamh Kerby A Miller, agus an scannánóir Margo Harkin glacadh leis an gcéim mar gheall ar an nasc sin.

Agus é faoi agallamh ar an gclár Adhmhaidin ar RTÉ Raidió na Gaeltachta, dúirt Peadar Mac Fhlannchadha nach bhfacthas dó féin go ndéanfadh sé “pioc difir” don fheachtas atá ar bun san ollscoil le míonna anuas le brú a chur ar an gcoláiste an nasc le hIosrael a bhriseadh.

“Caithfidh gach duine a rogha féin a dhéanamh, ach ní fheicim go ndéanfaidh sé seo difear dá laghad don fheachtas atá ar siúl. Is feachtas é go dtacaím féin leis, níor chóir go mbeadh an ollscoil, ná aon ollscoil, ná an tír féin ag tacú leis an uafás atá ag tarlú in Gaza agus sa Bhruach Thiar.

“Ach is é mo thuairim phearsanta mhacánta ná nach ndéanfaidh glacadh nó diúltú leis an ngradam seo pioc difir,” a dúirt Peadar Mac Fhlannchadha, a fuair an chéim oinigh as an obair atá déanta aige “gan stad gan staonadh chun an Ghaeilge a chur chun cinn mar theanga phobail”.

Is mar gheall ar a cuid “éachtaí liteartha” agus an abhcóideacht a dhéanann sí maidir le “saincheisteanna cultúrtha agus aeráide” a bronnadh an chéim speisialta ar an scríbhneoir aitheanta Gaeilge Anna Heussaff.

Fuair an t-iarSheanadóir Pádraig Ó Céidigh a dhochtúireacht san Eolaíocht Eacnamaíoch mar gheall ar a chuid oibre mar fhiontraí, ceannaire gnó, cuntasóir, agus aturnae.

Bronnadh dochtúireacht oinigh le Ceol ar an bhfile agus amhránaí Micheál Ó Cuaig, a bhunaigh Féile Joe Éinniú, as an méid atá déanta aige le cabhrú le hathbheochan agus cothú thraidisiún an tsean-nóis.

“Tugann ár gcéimeanna oinigh aitheantas do dhaoine a léiríonn a gcuid éachtaí luachanna agus mianta phobal na hOllscoile. Léiríonn céimithe oinigh na bliana seo sármhaitheas chruthaitheach, chultúrtha, acadúil agus shibhialta agus is mór an onóir dúinn fáilte a chur rompu isteach i bpobal na hOllscoile.

“Tá meas againn ar chinneadh na n-ainmnithe eile a shocraigh gan páirt a ghlacadh in ócáid an lae inniu. Is é an cur agus cúiteamh bunchloch shaol na hOllscoile, agus táimid tiomanta bealach chun cinn a aimsiú in éineacht lenár bpobal,” a dúirt Uachtarán Ollscoil na Gaillimhe, David Burn.

Tá an ‘bonn á bhaint” den cheart sa dlí atá ag úsáideoirí Theanga Chomharthaíochta na hÉireann (ISL) teacht ar sheirbhísí poiblí ina dteanga dhúchais in Éirinn, dar le tuarascáil a d’fhoilsigh Cumann Bodhar na hÉireann le deireanas.

Tugadh aitheantas oifigiúil do ISL san Acht ISL (2017) agus daingníodh ann na cearta atá ag an bpobal bodhar a dteanga dhúchais, ISL, a úsáid agus an dualgas atá ar chomhlachtaí poiblí ateangaireacht saor in aisce a chur ar fáil agus iad ag úsáid seirbhísí an stáit.

Dúradh sa tuarascáil Barriers to Studying and Working as an ISL Interpreter, a réitigh an Dr Gearóidín McEvoy i gcomhar le Cumann Bodhar na hÉireann, go bhfuil an ‘bonn á bhaint” de na cearta seo mar gheall ar an nganntanas géar ateangairí ISL.

Maítear sa tuarascáil go bhfágann na cúinsí oibre agus oiliúna a bhíonn ag ateangairí ISL in Éirinn nach féidir is nach fiú dóibh fanacht sa phost rófhada. Luaitear ar na bacanna eile atá ar ateangairí gairmiúla ISL an fhostaíocht éiginnte agus a dheacra is atá sé cáilíochtaí gairmiúla a bhaint amach. Deirtear sa tuarascáil go bhfuil sé mar aidhm ag Cumann Bodhar na hÉireann ‘athruithe córasacha” a spreagadh a dhéanfadh ‘gairm inmharthana inmhianaithe” den ateangaireacht ISL.

Dúirt Comhairle Ateangairí Theanga Chomharthaíochta na hÉireann (CISL) go bhfuil an t-éileamh ar ateangairí ISL ag dul i méad ó achtaíodh Acht ISL (2017) ach go bhfuil an líon daoine atá ag dul isteach sa ghairm ró-íseal leis an éileamh sin a shásamh.

Tá tuairim is 5,000 duine in Éirinn arb í ISL a bpríomhtheanga. Tá cúrsa oiliúna amháin ag an tríú leibhéal don ateangaireacht ISL (i gColáiste na Tríonóide) ach ní thagann ach ceathrar nó cúigear ateangairí tríd an gcúrsa sin gach bliain. Níl ach 119 ateangairí cáilithe in Éirinn. Maítear sa tuarascáil go bhfágann an ganntanas ateangairí go bhfostaíonn comhlachtaí poiblí ateangairí nach bhfuil cáilíocht ná creidiúint acu le seirbhísí a chur ar fáil don phobal bodhar.

Fuarthas sa taighde go dtaitníonn a gcuid oibre go mór leis na hateangairí ISL atá ag obair in Éirinn agus go bhfuil siad ‘paiseanta” fúithi ach go bhfuil ‘bac mór” orthu mar gheall ar na ‘constaicí córasacha” atá rompu.

‘Is ar éigean a bhíonn seasmhacht fostaíochta ag ateangairí. Den chuid is mó, ní bhíonn aon chobhsaíocht oibre acu, ní bhíonn saoire ar phá acu, ní bhíonn ach saoire thuismitheoireachta reachtúil acu, ní bhíonn aon deis acu dul chun cinn a dhéanamh ina ngairm.

‘Bíonn siad á meas faoina luach agus baintear an bonn dá ngairmiúlacht, agus d’fhéadfadh sé gur easpa fhorleathan feasachta faoi dhaoine bodhra agus ateangairí is cúis leis sin,” a deirtear sa tuarascáil.

Moltar sa tuarascáil go gcuirfí le líon na n-ateangairí atá ag obair in Éirinn agus go gcinntítear poist dóibh. Moltar go gcuirtear ‘tacaí” i bhfeidhm do shláinte agus d’fholláine na n-ateangairí agus gur chóir tuilleadh deiseanna oiliúna a chur ar fáil dóibh.

Tagraítear do ‘crannchur cód poist” sa tuarascáil a fhágann go bhfágtar réigiúin áirithe in Éirinn gan ateangaire ISL ar bith agus moltar gur chóir dul i ngleic leis an bhfadhb sin trí ateangairí a spreagadh le dul ag obair in áiteanna eile.

Deirtear freisin go bhfuil gá le feachtas feasachta faoin bpobal bodhar, faoin ateangaireacht ISL, agus faoi chearta na ndaoine bodhra lena chinntiú go dtuigeann an pobal, agus comhlachtaí poiblí, an gá atá le hateangaireacht ISL agus na cearta atá ag an bpobal bodhar.

Bhí níos mó ná leath na ndaltaí iarbhunscoile a fuair díolúine ón nGaeilge de bharr deacrachtaí foghlama fós ag déanamh staidéar ar theanga iasachta anuraidh.

De réir figiúirí atá curtha ar fáil ag an Roinn Oideachais, bhí 37,974 dalta iarbhunscoile in 2024 a raibh díolúine acu ó staidéar na Gaeilge mar gheall ar riachtanais speisialta oideachais (RSO). Bhí 51% de na daltaí sin, 19,404, ag tabhairt faoin bhFraincis, an Ghearmáinis nó an Spáinnis tráth go raibh cead faighte acu gan an Ghaeilge a staidéar.

Laghdú é an 51% ón mbeagnach dhá thrian de dhaltaí a raibh díolúine acu de bharr RSO a bhí ag déanamh staidéir ar theanga iasachta in 2021.

In ainneoin an laghdaithe sin, deir an tOllamh Pádraig Ó Duibhir, saineolaí ar chúrsaí teangeolaíochta agus ar chúrsaí oideachais, go léiríonn na figiúirí go bhfuil teachtaireacht ann go fóill bhfuil an Ghaeilge ródheacair do dhaltaí a bhfuil míchumas foghlama acu, teachtaireacht nach bhfuil aon bhunús léi dar leis.

Creideann Ó Duibhir, a bhí ina stiúrthóir ar SEALBHÚ, ionad teangeolaíochta in Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath, go léiríonn na figiúirí go mbíonn daltaí le RSO in ann teangacha a fhoghlaim agus nach bhfuil aon chúis ann nach dtabharfadh siad an Ghaeilge leo dá gcuirfí an curaclam in oiriúint dóibh.

“Léiríonn na figiúirí an dochar atá á dhéanamh ag córas na ndíolúintí. Tá comhairle á cur ar thuismitheoirí agus ar dhaltaí nach bhfuil siad in ann Gaeilge a fhoghlaim de bharr go bhfuil míchumas foghlama acu,” a deir Ó Duibhir le Tuairisc.

“Léiríonn na figiúirí go bhfuil beagán os cionn leath de dhaltaí ar ceileadh foghlaim na Gaeilge orthu ag foghlaim teanga iasachta. Níl córas na ndíolúintí ag teacht leis an gcleachtas agus an taighde reatha idirnáisiúnta.

“Tá sé in am ag an Roinn Oideachais agus Óige a aithint go ndearnadh botún ollmhór in 2019, go bhfuil an córas as smacht agus go mba chóir deireadh a chur leis láithreach.”

Nuair a d’athraigh an Roinn Oideachais córas bronnta na ndíolúintí in 2019, dúradh go ndéanfaí rud “annamh” agus “eisceachtúil” den díolúine ón nGaeilge ach is ag dul i méid atá líon na ndíolúintí ó shin. Bronnadh beagnach 61,000 díolúine ar dhaltaí iarbhunscoile anuraidh, rud a d’fhág go raibh díolúine ag duine as gach seachtar daltaí dara leibhéal sa stát.

Deir an Teachta Dála Aengus Ó Snodaigh, a bhí ina chathaoirleach ar Choiste Oireachtais na Gaeilge nuair a moladh deireadh a chur le córas na ndíolúintí, go bhfuil “cur chuige iomlán nua” ag teastáil chun go mbeadh deis ag gach dalta an Ghaeilge a fhoghlaim.

“Sa pholasaí cuimsitheach maidir leis an nGaeilge sa chóras oideachais a d’fhoilsigh Sinn Féin anuraidh, d’aithin muid go raibh líon suntasach ag fáil díolúine nach raibh deacracht ar bith acu an dara teanga a fhoghlaim, agus a bhí ag déanamh staidéar ar theanga iasachta go dtí an Ardteist fiú gan fadhb ar bith. Tugann na figiúirí nua seo le fios dúinn go bhfuil sé sin fós fíor, agus go bhfuil córas na ndíolúintí “lochtach go mór”, mar atá ráite ag Cumann Disléicse na hÉireann,” a deir urlabhraí Gaeilge Shinn Féin.

“Teastaíonn cur chuige iomlán nua chun freastal ar riachtanas gach dalta seachas scata ollmhór a scaradh ónár dteanga náisiúnta, go háirithe nuair atá siad breá in ann teanga a fhoghlaim.”

Ar an ábhar céanna, léirigh an Teachta Ó Snodaigh díomá nach raibh aon tagairt déanta do riachtanais speisialta oideachais i bpróiseas comhairliúcháin atá ar bun faoi shonraíocht nua le haghaidh Gaeilge na hArdteiste.

Lorg an Chomhairle Náisiúnta Curaclaim agus Measúnachta (NCCA) aighneachtaí le gairid maidir leis na sonraíochtaí nua atá le forbairt do Ghaeilge na hArdteiste agus cé gur aithníodh i gcáipéis eolais don athbhreithniú go raibh ceangal idir an t-ardú atá tagtha ar líon na ndíolúintí agus an laghdú atá tagtha ar líon na ndaltaí atá ag déanamh scrúdú Gaeilge na hArdteiste le blianta beaga anuas, níor pléadh an scéal a thuilleadh.

“Teip atá ann daltaí a choimeád amach ó foghlaim na Gaeilge seachas cúrsa foghlama a chur in oiriúint dá riachtanais, agus iachall orthu go minic roghnú idir croí-ábhar na Gaeilge agus rochtain ar shainteagasc,” a deir an Teachta Ó Snodaigh.

Deir sé go dteastaíonn cur chuige “ionchuimsitheach” d’fhoghlaim an dara teanga agus go gcaithfí measúnuithe agus scrúduithe oiriúnacha a chur ar fáil mar chuid den chur chuige sin.

“Ní gá go mbeadh brú ar dhalta le deacracht scríbhneoireachta an scrúdú céanna scríbhneoireachta a dhéanamh sa leagan céanna nó san am céanna, agus d’fhéadfadh go mbeadh eisceachtaí ann inar gá do daltaí áirithe scrúdú cainte amháin a dhéanamh,” a deir Ó Snodaigh.

Deir Coimisinéir Gaeilge nua an Tuaiscirt gur gá do pholaiteoirí atá i gcoinne na Gaeilge a thuiscint go bhfuil dlí teanga anois ann a chaithfear a chur i bhfeidhm.

Ina chéad agallamh Gaeilge faoina phost nua, dúirt Deeds go mbeidh roinnt dúshlán roimhe tráth a bhfuil go leor cur i gcoinne na Gaeilge sa Tuaisceart.

Dúirt sé le Nuacht TG4 gur chreid sé go mbeadh sé ábalta na dúshláin sin “a shárú le tacaíocht an phobail”. Dúirt sé go raibh an chuid is mó de na húdaráis phoiblí ó thuaidh “réidh” le bheith “ag comhoibriú” leis agus “réidh leis an ghnó a dhéanamh”, ach ghéill sé go mbainfeadh dúshlán ar leith leis an saol polaitiúil.

“Ach is léir go bhfuil freasúra go fóill ann sa saol polaitiúil agus go bhfuil cuid dár gceannasaithe go fóill i gcoinne na Gaeilge agus beidh mé ag iarraidh plé leis sin a oiread agus is féidir ach caithfidh siad tuiscint, measaim, go bhfuil dlí againn anois, dlí atá faofa ag Rí Shasana agus go gcaithfimid uilig le chéile an dlí seo a chur i bhfeidhm.”

Údar mór sásaimh agus bróid dó a cheapachán stairiúil, a dúirt an coimisinéir nua.

“Tá mé iontach sásta go bhfuil an lá seo tagtha. Táim iontach bródúil mé fhéin, bródúil do mo chlann. Tá mé iontach sásta do phobal na Gaeilge chomh maith, cé nach bhfuil an Coimisinéir ann le bheith ag riar ar phobal na Gaeilge.

“Le fírinne tá mé ann le todhchaí na Gaeilge sa saol poiblí ó thuaidh a chinntiú, ach tá mé iontach sásta do na daoine, do na cairde sin atá agam a bhí amuigh ar na sráideanna anseo i mBéal Feirste agus ar fud na tíre i mbun feachtasaíochta ar feadh na mblianta lena gcuid cearta – amuigh ansin lena gcuid páistí fosta – chun a gcuid cearta a éileamh ón Rialtas. Táim sásta go bhfuil an ról seo ann, sásta go bhfuil an reachtaíocht anois i bhfeidhm.”

Dúirt sé gur tús “le haistear úr” a bhí sa ról nua, rud a thabharfadh “saoirse” dó “an rud a chruthú agus a fhorbairt ó thús”.

Dúirt sé go raibh súil aige go léireodh pobal na Gaeilge foighne leis agus a gcearta teanga á n-éileamh acu.

“Is cinnte go mbeidh dúshlán mór ann agus beidh pobal na Gaeilge ag dúil le rudaí a bheith curtha i gcrích go luath, mar atá daoine ag rá.

“Níl a fhios agam an mbeidh mé ábalta rudaí a bhaint amach chomh luath sin nó chomh gasta sin, ach go cinnte beidh mé ag iarraidh cur chuige céimnitheach a bheith agam agus rudaí a bhaint amach a bheidh greanta i gcloch agus a mhairfidh go buan don todhchaí.

“Mar sin ní bheidh aon deifir orm agus tá súil agam go mbeidh foighde ag pobal na Gaeilge liom.

Tá a fhios agam go bhfuil ocras orthu, go bhfuil fuinneamh amuigh ansin anois agus go bhfuil pobal na Gaeilge ag dúil le hathruithe móra agus cinnte tá athruithe móra tuillte acu agus tá súil agam nach gcuirfidh mé díomá orthu.”

Ghlac sé leis go mbeidh “veto de chineál” ag an DUP ar na caighdeáin teanga atá le tabhairt isteach ó tharla go gcaithfidh Oifig an Chéad-Aire agus an LeasChéad-Aire na caighdeáin a fhaomhadh.

Mhaígh sé, áfach, go mbeadh cead a chinn aige maidir le comhairle a chur ar fáil agus nach mbeadh veto ag oifig an fheidhmeannais “ar rud ar bith seachas na caighdeáin dhea-chleachtais”.

Ceann de na feidhmeanna reachtúla atá ar an gCoimisinéir nua ná “comhairle, tacaíocht, agus treoir” a thabhairt d’eagrais phoiblí. Deirtear sa reachtaíocht, áfach, go dtabharfaidh Oifig an Chéad-Aire agus an Leas-Chéad-Aire “treoir” don Choimisinéir maidir lena fheidhmeanna go léir, an fheidhm sin san áireamh.

Chuir Pól Deeds, an chéad duine a ceapadh ina Choimisinéir Gaeilge sa Tuaisceart, tús lena chúram nua inné. Is ina oifig nua i dTeach an Chomhionannais ar Chearnóg Shaftsbury i mBéal Feirste a bheidh an coimisinéir nua lonnaithe.

Dúirt sé chomh maith inné go raibh tús á chur aige lena théarma mar Choimisinéir Gaeilge ag “tráth nimhneach” sa Tuaisceart agus gur i mBéal Feirste is measa atá an nimh don Ghaeilge.

Rinne an Coimisinéir Gaeilge nua ráiteas láidir san agallamh faoi cheist mhór teanga atá i mbéal an phobail sa Tuaisceart freisin nuair a dúirt sé gur chóir go mbeadh comharthaíocht dhátheangach, i nGaeilge agus i mBéarla, i Mórstáisiún Bhéal Feirste.

Tá sé ráite ag Pól Deeds go bhfuil sé ag cur tús lena théarma mar Choimisinéir Gaeilge ag “tráth nimhneach” sa Tuaisceart agus gur i mBéal Feirste is measa atá an nimh.

Dúirt Deeds sa chéad agallamh atá tugtha aige ó chuir sé tús leis an bpost nua inniu, go bhfuil pobal na Gaeilge sa Tuaisceart ag fanacht le fada ar choimisinéir teanga don Ghaeilge ach go bhfuil an lá tagtha ag tráth achrannach don teanga.

“Táthar ag fanacht le fada air seo, tá pobal na Gaeilge ag fanacht le fada leis seo,” arsa Pól Deeds agus é faoi agallamh ag RTÉ.

“Bhí sé seo de dhíobháil ar an Ghaeilge go ginearálta i dTuaisceart Éireann le fada an lá agus, go deimhin, gealladh a leithéid fadó fadó. Táim ag teacht isteach chuig an ról seo ag tráth atá nimhneach go maith, go háirithe i mBéal Feirste,” a dúirt sé.

Rinne an Coimisinéir Gaeilge nua ráiteas láidir san agallamh faoi cheist mhór teanga atá i mbéal an phobail sa Tuaisceart freisin. Dúirt sé gur chóir go mbeadh comharthaíocht dhátheangach, i nGaeilge agus i mBéarla, i Mórstáisiún Bhéal Feirste.

“Ba cheart go mbeadh comharthaíocht dhátheangach i Stáisiún Láir Bhéal Feirste, sin a chloífeadh leis an chomhairle idirnáisiúnta is fearr a deir gur gá go mbeadh mionteangacha feiceálach le go mairfidh siad agus le go mbláthóidh siad,” a dúirt sé.

Tá ceist na comharthaíochta dátheangaí sa mhol iompair ina cnámh spairne sa Tuaisceart le breis agus bliain anuas. Mí Mheán Fómhair na bliana seo, mhol an Breitheamh McAlinden in Ard-Chúirt Bhéal Feirste go lorgódh Feidhmeannas an Tuaiscirt comhairle faoin gceist ón gcoimisinéir nach raibh ceaptha go hoifigiúil ag an am.

Chuir Pól Deeds tús lena chéad lá oibre mar Choimisinéir Gaeilge inniu. Is ina oifig nua i dTeach an Chomhionannais ar Chearnóg Shaftsbury i mBéal Feirste atá a oifig lonnaithe.

Cuireadh tús i mí Aibreáin na bliana seo le dúshlán cúirte in aghaidh an chinnidh a rinne an tAire Bonneagair Liz Kimmins an chomharthaíocht dhátheangach a chrochadh i Mórstáisiún Bhéal Feirste.

Tá an dúshlán á thabhairt ag an dílseoir aitheanta agus gníomhaí frithGhaeilge, Jamie Bryson. Tá sé ag lorg athbhreithniú breithiúnach ón Ard-Chúirt i mBéal Feirste in aghaidh na Roinne Bonneagair agus é ag maíomh go ndearnadh an cinneadh an chomharthaíocht a chrochadh sa stáisiún gan faomhadh a fháil ó Fheidhmeannas an Tuaiscirt.

Leagtar amach i rialacha Thionól an Tuaiscirt go gcaithfidh airí an Tionóil cinntí móra agus conspóideacha a chur faoi bhráid an chomhrialtais. Tá Bryson ag maíomh gur cinneadh conspóideach é comharthaíocht dhátheangach a chrochadh sa stáisiún. Is faoin gCéad-Aire, Michelle O’Neill agus an LeasChéad-Aire, Emma Little-Pengelly a shocrú céard is cinneadh conspóideach ann.

Chuir an comhlacht iompair Translink stop leis an obair ar an stáisiún i mí Aibreáin a fhad is a bhí ceist na comharthaíochta ina cnámh spairne ar fhaitíos go dtabharfaí an cás os comhair na hArd-Chúirte.

Meastar gur thart ar £120,000 a chosnóidh sé na comharthaí nua a chur in airde

Cuirfidh Pól Deeds, an chéad duine a ceapadh ina Choimisinéir Gaeilge sa Tuaisceart, tús lena chúram nua inniu. Is ina oifig nua i dTeach an Chomhionannais ar Chearnóg Shaftsbury i mBéal Feirste a bheidh an coimisinéir nua lonnaithe.

Ar na cúraimí is mó a bheidh air sa chéad tréimhse ina ról nua, tá scríobh agus leagan síos na gcaighdeán teanga trína riarfar cearta teanga cainteoirí Gaeilge an Tuaiscirt.

Beidh na caighdeáin teanga seo bunaithe ar mhúnla na gcaighdeán atá i bhfeidhm sa Bhreatain Bheag cheana féin, cé go ndeir lucht feachtais agus saineolaithe cearta teanga gur “laige i bhfad” a bheidh na caighdeáin a bheidh i bhfeidhm in Éirinn.

Mar chuid de na caighdeáin nua, beidh sraith polasaithe “dea-chleachtais” maidir le cumarsáid, soláthar seirbhísí, comharthaíocht, comhfhreagras, oiliúint foirne, agus nithe eile nach iad.

Is é an dúshlán is mó a bheidh roimh an gCoimisinéir nua, dar le Dara Ní Chaoimh ón gCoiste um Riar an Chirt, ná an ceadú a bheidh ag teastáil ó cheannairí Stormont na caighdeáin a chur i bhfeidhm.

“An príomhdhúshlán a bheidh roimh an gCoimisinéir ná an ceadú a fháil ón gCéad-Aire Michelle O’Neill agus an Leas-ChéadAire Emma Little-Pengelly araon do na caighdeáin atá le leagan amach aige.

“Is léir go bhfuil ról an Choimisinéara go hiomlán oscailte, agus gur féidir leis an DUP bac a chur ar an nGaeilge, mar atá déanta acu arís agus arís eile,” a dúirt Ní Chaoimh le Tuairisc.

Dúirt sí go mbeidh bunús níos láidre faoi chumhachtaí an Choimisinéara nuair a bheidh an cead sin faighte aige ó cheannairí an dá pháirtí in Stormont, ach go mbeidh an reachtaíocht teanga “i bhfad níos laige” sa Tuaisceart ná mar atá sí sa Bhreatain Bheag.

Sa chás nach n-aontóidh ceannairí Stormont faoi na caighdeáin a chuirfidh an Coimisinéir nua chun cinn, fágfar faoi Stát-Rúnaí na Breataine sa Tuaisceart, Hilary Benn, iad a cheadú.

Deir Conradh na Gaeilge go mbeidh cead ag an gCoimisinéir nua “comhairle, tacaíocht, agus treoir” a thabhairt d’eagrais phoiblí gan cead a fháil ón gCéad-Aire agus Leas-ChéadAire agus gur rud “suntasach” é sin.  Deirtear sa reachtaíocht, áfach, go dtabharfaidh Oifig an Chéad-Aire agus an Leas-Chéadaire “treoir” don Choimisinéir maidir lena aidhmeanna go léir, an fheidhm sin san áireamh.

Tá sé ráite cheana féin ag breitheamh de chuid na hArd-Chúirte i mBéal Feirste gur chóir comhairle an Choimisinéara nua a lorg faoi chás na comharthaíochta dátheangaí i Stáisiún Lár Bhéal Feirste.

Chomh maith leis na cúraimí sin, beidh dualgas ar Phól Deeds gearáin ón bpobal a fhiosrú maidir le haon teip maidir le cur i bhfeidhm na gcaighdeán nua teanga – feidhm atá cosúil le cumhachtaí an Choimisinéara Teanga ó dheas.

Dúirt Ciarán Mac Giolla Bhéin, uachtarán Chonradh na Gaeilge, gur “cloch mhíle shuntasach” é an lá inniu agus go bhfuil pobal na Gaeilge sa Tuaisceart ag “tús aistear nua”.

“Tá muid ag súil go mó rle bheith ag plé láithreach leis an Choimisinéir úr agus lena chuid feidhmeanna sa reachtaíocht agus ionchais mhór againn mar phobal go mbainfear amach fríd an Oifig seo an comhionannas a gealladh dúinn thar na blianta.

“Tá neart cainte agus neart cáinte déanta maidir le ‘veto’ a bheith ag an Chéad agus Leas-Chéad Aire ar na caighdeáin teanga, go mbeidh comhthoil de dhíth ón bheirt acu chun na caighdeáin sin a fhaomhadh. Tiocfaidh an scrúdú mór sin go luath agus moltaí an Choimisinéara i leith na gcaighdeán ullmhaithe aige,” a dúirt Mac Giolla Bhéin.

Dúirt sé go raibh “feidhmeanna soiléire” i gcroí na reachtaíochta teanga a thugann cumhachtaí eile don Choimisinéir is féidir leis a úsáid láithreach.

“Tríd na feidhmeanna sin, tá muid ag súil leis go mbeidh an Coimisinéir ábalta comhairle agus treoir a thabhairt d’aon údarás poiblí a bhfuil a leithéid de dhíth orthu.

“Bíodh sin ar an Roinn Bonneagair ar cheist na comharthaíochta dátheangaí, ar Ollscoil na Banríona atá ag fanacht leis an chomhairle sin le fada an lá, nó le haon údarás poiblí atá ag plé le soláthar Gaeilge acu a bhfuil tacaíocht agus cuidiú de dhíth orthu,” a dúirt sé.

Sioc agus oighear atá á dtuar sna cúpla oíche seo romhainn agus an baol ann go mbeidh an teocht trí chéim faoi bhun an reophointe, a bhuíochas don aermhais ón Artach atá ag déanamh a bealaigh trasna na tíre seo.

Beidh sé grianmhar ar maidin inniu, Dé Céadaoin, agus múraíl scaipthe againn ach beidh cuid de na ceathanna sin feanntach agus clocha sneachta agus flichshneachta ina dteannta.

Níl corrchith sneachta á chur as an áireamh ach an oiread, go háirithe ar thalamh crochta sa taobh ó thuaidh agus sa taobh thiar ó thuaidh den tír. Meastar gur idir trí chéim agus seacht gcéim Celsius is fearr a bheidh an teocht ach ó tharla go mbeidh goimh sa ngaoth ropánta nó mheasartha aniar aduaidh, aireoidh sé níos fuaire ná sin.

Le titim na hoíche glanfaidh an spéir ach beidh corrmhúr ann freisin, a bhformhór san iarthar agus sa tuaisceart. Ceathanna geimhriúla a bheidh i gcuid díobh seo, go háirithe i gcúige Uladh, ach i laghad a ghabhfaidh siad de réir mar a bheidh an oíche á caitheamh. Idir trí chéim faoin reophointe agus dhá chéim os a chionn atá an teocht á thuar anocht. In oirthear agus i ndeisceart na tíre is fuaire a bheidh sé, agus tá sioc agus paistí oighir á dtuar forleathan. Is tréine a bheidh an ghaoth aduaidh nó aniar aduaidh le cósta.

Maidin fhuar seaca atá geallta dúinn Déardaoin ach beidh tréimhsí gréine againn. Tá ceathanna á dtuar leis an gcósta thiar agus sa tuaisceart ach i laghad a ghabhfaidh siad agus an lá á chaitheamh.

Idir trí chéim agus seacht gcéim Celsius is teo a bheidh an lá agus beidh leoithne éadrom nó mheasartha gaoithe aniar aduaidh chugainn ach beidh sí níos tréine scaití leis an gcósta ó dheas agus thoir.

Oíche thirim a bheidh againn Déardaoin agus fágfaidh an spéir ghlan agus an leoithne luaineach go n-éireoidh sé an-fhuar tobann go maith le titim na hoíche.

De réir a chéile scaipfidh scamaill leo aniar ón gcósta thiar i rith na hoíche agus leis an maidneachan beidh brádáin bháistí agus ceobhrán le cósta an Atlantaigh. Idir trí chéim faoi bhun an reophointe agus dhá chéim os a chionn a bheidh an teocht agus bítear san airdeall ar shioc agus paistí oighir.

Maidin scamallach atá á tuar dúinn ar an Aoine agus déanfaidh an bháisteach agus an ceobhrán a mbealach soir faoin tír i gcaitheamh na maidine agus na hiarnóna. Neartóidh an ghaoth aneas de réir a chéile agus ina teannta tabharfaidh sí léi aer bog tais an Atlantaigh agus an bháisteach.