Author: Tuairisc.ie

Tá lucht tarrthála i Neipeal ag iarraidh teacht ar na céadta oibrithe atá sáinnithe i dtolláin ó mhaidhm thuile mhór Dé Céadaoin seo caite.

Meastar go bhfuil oibrithe sáinnithe faoi thalamh i sé cinn de láithreacha hidreachumhachta i Neipeal.

Breis is 900 duine a maraíodh sa tuile oighir, láibe, carraigeacha agus smionagair a réab trí ghleannta Neipeal an tseachtain seo caite. Tá breis is 4,000 duine eile ar iarraidh i Neipeal agus tá os cionn 500 duine ar iarraidh sa Tibéid.

Tá pléascanna rialaithe á ndéanamh ar thaobh cnoc in Neipeal agus lucht tarrthála ag iarraidh a slí a dhéanamh go dtí na hoibrithe atá sáinnithe sna tolláin hidreachumhachta.

Meastar gur ag láthair hidreachumhachta Trishuli-3A i gceantar Rasuwa atá go leor den 933 oibrí a shíltear atá i sáinn sna tolláin. Tá sé ina imní go mbeidh sé ródhéanach na hoibrithe a tharrtháil mura n-éiríonn leis an lucht cuardaigh dul chomh fada leo go luath.

Saoránaigh de chuid Neipeal iad 3,655 de na daoine atá ar iarraidh agus eachtrannaigh iad 592 díobh.

Deir Cumann na Croise Deirge gur dócha gur chuir an tubaiste as do os cionn 90,000 duine ar fad.

Dúirt príomhaire Neipeal, Balendra Shah, gur “tubaiste nádúrtha uafásach nach bhfacthas a leithéid cheana” a bhí sa mhaidhm thuile.

Tá ráite ag roinnt saineolaithe cheana go raibh baint ag an athrú aeráide leis an tubaiste.

Tá sé ráite ag Príomhfheidhmeannach na Comhairle um Oideachas Gaeltachta agus Gaelscolaíochta (COGG) go bhfuil súil aici go spreagfaidh an cinneadh atá déanta ag roinnt bunscoileanna timpeall na tíre dul i dtreo an oideachais lán-Ghaeilge tuilleadh scoileanna iompú ar an tumoideachas.

Dúirt Jacqueline Ní Fhearghusa gur “fíor-dea-scéal” é go bhfuil ar a laghad deich mbunscoil ag obair i láthair na huaire i dtreo iompú ó theagasc trí Bhéarla go dtí teagasc trí Ghaeilge.

Tá scoileanna i gCiarraí, contae an Chabháin, Sligeach, Gaillimh, Dún na nGall agus Cill Chainnigh i measc na scoileanna ina bhfuil plé ar bun faoi aitheantas mar Ghaelscoil a lorg.

Tá sé i gceist ag na scoileanna go mbeadh na daltaí atá le tosú sna Naíonáin Bheaga i bhfómhar na bliana seo chugainn á múineadh go hiomlán trí Ghaeilge agus an rogha ag na páistí atá ag freastal ar an scoil faoi láthair a gcuid oideachais a fháil trí Bhéarla.

“Tá súil againn go mbeimid ag feiceáil i bhfad níos mó samplaí de seo sna blianta amach romhainn,” a dúirt Jacqueline Ní Fheargusa agus í ag labhairt ar Adhmhaidin ar RTÉ Raidió na Gaeltachta.

Dúirt sí go mbíonn deichniúr príomhoidí ó na scoileanna atá ag iarraidh athrú i dteagmháil lena chéile ar bhonn seachtainiúil chun smaointe agus dea-chleachtais a roinnt.

“Tá siad go léir an-tiomanta don smaoineamh; tá plé déanta le pobail na scoile, leis na pátrúin agus leis na páirtithe leasmhara eile ar nós boird bhainistíochta agus na múinteoirí.”

Scoileanna beaga tuaithe den chuid is mó iad na scoileanna atá ag obair ar an athrú a dhéanamh. Dúirt Ní Fhearghusa nach bhfuil aon bhuntáiste ann do scoileanna a athraíonn ó thaobh maoinithe de ach tuigtear go bhfuil na scoileanna atá ann faoi láthair ag éileamh ar an Roinn Oideachais maoiniú a chur ar fáil chun múinteoir breise a fhostú chun a chinntiú go mbeadh a seomra ranga féin ag na daltaí atá á múineadh trí Ghaeilge a fhad is atá athrú ar theanga teagaisc na scoile ar bun.

Dúirt Ní Fhearghusa go bhféadfadh go mbeadh buntáiste ann do na scoileanna sa “bheocht” a thiocfadh leis an athrú go Gaelscoil.

“Táimid an-dóchasach go mbeidh líon mór scoileanna [sásta tabhairt faoin athrú] an bhliain seo chugainn. Nuair a fheiceann scoileanna eile an rath agus an bheocht agus an spiorad sin a thugann an Ghaelscolaíocht isteach i gceantair bheaga tuaithe, b’fhéidir, nó i mbailte beaga, áit go mbeadh sé deacair na huimhreacha a fháil chun Gaelscoil a bhunú, sílim go dtabharfaimid níos mó daoine linn.”

Tá COGG mar bhall den tascfhórsa atá bunaithe ag an Roinn Oideachais chun scrúdú a dhéanamh ar cheist an tsoláthair oideachais lán-Ghaeilge agus dúirt Ní Fhearghusa go raibh athrú teanga teagaisc scoileanna ó Bhéarla go Gaeilge i measc na n-ábhar atá pléite go dtí seo.

“Níor mhaith liom a cheapadh gurb é seo an t-aon réiteach atá ar an gceist ach cinnte is cuid den réiteach é,” a dúirt sí.

Tá imní léirithe ag Gaeloideachas agus An Foras Pátrúnachta faoi chur chuige an tascfhórsa agus faoi dhrogall na Roinne scoileanna lán-Ghaeilge nua a bhunú agus dúirt Ní Fhearghusa go gcaithfí breathnú ar bhunú scoileanna nua mar chuid den réiteach ar an gceist.

“Sílim go gcaithfimid a bheith cruthaitheach agus féachaint chun cinn agus féachaint ar réimse leathan roghanna ach ní bheinn ag rá nár cheart Gaelscoileanna nua a bhunú, gan amhras.”

Maíonn Cumann Ionadaíochta an Gharda Síochána [GRA] go dteastaíonn oiliúint níos fearr ón nGarda Síochána le déileáil le tiománaithe contúirteacha.

Dúirt Leas-Uachtarán an Chumainn, John Joe O’Connell, nach bhfuil duine amháin féin den Gharda Síochána traenáilte le ghabháil sa tóir ar thiománaithe contúirteacha “ní áirím a bheith traenáilte le déileáil le carranna atá á dtiomáint an treo contráilte”.

Rinne O’Connell a chuid cainte tar éis na tubaiste ar an M9 i gcontae Chill Dara moch maidin Dé Domhnaigh nuair a bhásaigh cúigear buachaillí sna luathdhéaga agus a gortaíodh go dona ceathrar eile agus an carr ina raibh na buachaillí á thiomáint in aghaidh na tráchta ar an mótarbhealach.

Triúr ban agus leanbh a bhí sa gcarr eile a bhí sa timpiste agus iad ag déanamh ar an bpríomhchathair. Tugadh an ceathrar go dtí ospidéil agus tá drochbhail ar bheirt de na mná agus tá an leanbh agus an tríú bean gortaithe go dona.

Carr goidte den déanamh BMW a bhí ag na buachaillí.

Bhí teagmháil ag na Gardaí leis an BMW níos túisce i mBaile Átha Í ach dhiúltaigh an tiománaí stopadh nuair a d’iarradar sin air agus is amhlaidh a thiomáin sé leis faoi dheifir.

Agus é faoi agallamh ar chlár Morning Ireland ar raidió RTÉ ar maidin inniu, dúirt John Joe O’Connell, go raibh “aonaid an Gharda Síochána ar fud Chill Dara agus Cheatharlach ag fanacht go bhfeicfidís cá bhfeicfí an carr ina dhiaidh sin.”

Tuigtear nach raibh aon Gharda sa tóir ar an gcarr nuair a tharla an timpiste ar an M9. Creideann na Gardaí gur dóigh go raibh an carr goidte á thiomáint in aghaidh na tráchta ar an taobh mícheart den mhótarbhealach mar go raibh a fhios ag na buachaillí nach mbeadh cead ag na Gardaí a ghabháil sa tóir orthu in aghaidh na tráchta.

Dúirt O’Connell ar maidin go mbíonn ar na Gardaí cinneadh a dhéanamh “i bhfaiteadh na súl” agus gurb é an “gnáthchleachtas” gan feithiclí a leanacht an taobh mícheart den mhótarbhealach.

Dúirt O’Connell go mbíonn faitíos ar na Gardaí go bhféadfaí cúiseanna coiriúla a thabhairt ina n-aghaidh nó go gcuirfí pionóis inmheánacha orthu dá ngabhfaidís sa tóir ar charranna.

Tá an eachtra seo agus gach ar bhain léi á hiniúchadh ag Fiosrú, Ombudsman na nGardaí, toisc go raibh teagmháil idir na Gardaí agus feithicil an amhrais níos túisce san oíche.

“Tá creat ceart traenála á éileamh againn ionas go mbeidh ár gcuid ball ábalta déileáil le tiománaithe a thugann neamhaird ar orduithe stoptha,” a dúirt an Leas-Uachtarán.

Dúirt O’Connell freisin go raibh nós tagtha sa bhfaisean daoine a bheith ag déanamh físeáin díobh féin agus iad ag éalú ó Ghardaí ag tiomáint an bealach contráilte ar an mótarbhealach nó an débhealach. Dúirt sé go raibh na Gardaí ag iarraidh déileáil leis an bhfaisean sin anois le suas le cúig bliana.

Labhair Coimisinéir na nGardaí, Justin Kelly faoin tubaiste inné agus dúirt sé go raibh sé ag cuimhneamh ar an teaghlach a bhí san ospidéal gortaithe agus cháin sé iompar contúirteach na gcoirpeach a thiomáineann an bealach mícheart ar mhótarbhealaí.

“Léiríonn an eachtra uafásach seo, díreach i ndiaidh na timpiste eile ar an M50, cé chomh mífhreagrach agus dainséarach atá sé tiomáint ar an taobh contráilte den mhótarbhealach,” a dúirt sé.

Dúirt an tAire Stáit sa Roinn Iompair, Seán Canney gur tharla cainteanna le Coimisinéir na nGardaí agus an tAire Dlí agus Cirt maidir le bearta breise a thabhairt isteach le déileáil le tiomáint chontúirteach.

Dúirt Seán Canney go raibh sé féin sásta bearta breise a thabhairt isteach d’fhonn Gardaí a chosaint sa gcás go mbíonn orthu tiomáint  sa tóir ar fheithiclí a bhíonn á dtiomáint go contúirteach.

Tá trí leabhar Gaeilge i measc na leabhar atá roghnaithe do bhailiúchán idirnáisiúnta a dhéanann ceiliúradh ar an litríocht do dhaoine óga i dteangacha dúchasacha agus i dteangacha atá i mbaol ar fud an domhain.

Is togra de chuid IBBY (Bord Idirnáisiúnta ar Leabhair do Dhaoine Óga) agus UNESCO é an Bailiúchán Leabhair Shuntasacha do Léitheoirí Óga i dTeangacha Dúchasacha agus i mBaol, atá á chur le chéile le haird a tharraingt ar thábhacht na litríochta agus na foilsitheoireachta sna teangacha sin.

Fógraíodh an bailiúchán ag an 40ú Comhdháil Dhomhanda de chuid IBBY in Ottawa, Ceanada, an tseachtain seo. Tá 169 leabhar in os cionn 152 teanga san áireamh ann agus iad liostaithe i gcatalóg atá ar fáil ar líne.

Is iad na trí leabhar Gaeilge atá san áireamh – An Snag Breac Ildaite le Emma Baskin, maisithe ag Serena Scully agus foilsithe ag LeabharCOMHAR in 2022; Cluasa Capaill ar an Rí le Bridget Bhreathnach, maisithe ag Shona Shirley Macdonald agus foilsithe ag Futa Fata in 2021; agus Mór agus Muilc le John Óg Hiúdaí Neidí Ó Colla, maisithe ag Kim Sharkey agus foilsithe ag Éabhlóid in 2019.

Tá an bailiúchán á chur le chéile mar chuid de ‘Deich mBliana Idirnáisiúnta na dTeangacha Dúchasacha’ a d’fhógair Comhthionól Ginearálta na Náisiún Aontaithe don tréimhse 2022 go 2032. Is í UNESCO an ghníomhaireacht de chuid na Náisiún Aontaithe atá freagrach as an gclár a chur i bhfeidhm.

Measann UNESCO go bhféadfadh suas le 40 faoin gcéad den tuairim is 7,000 teanga atá ar fud an domhain imeacht le sruth mar gheall go bhfuil líon na gcainteoirí ag laghdú iontu. Is í an aidhm atá luaite leis na Deich mBliana Idirnáisiúnta na dTeangacha Dúchasacha aird dhomhanda a tharraingt ar staid na dteangacha dúchasacha agus na hacmhainní cuí a chur ar fáil le tacú le hiarrachtaí caomhnaithe agus athbheochana.

Tá sé mar aidhm ag an mbailiúchán leabhar seo tacú leis na hiarrachtaí sin trí fhoilsitheoirí, leabharlannaithe agus eagraíochtaí ar fud an domhain a spreagadh le leabhair do dhaoine óga i dteangacha dúchasacha agus i dteangacha atá i mbaol a fhoilsiú agus a chur chun cinn.

Cuirfear an bailiúchán ar taispeáint ag aontaí idirnáisiúnta leabhar, Frankfurt 2026 agus Bologna 2027 ina measc, agus cuirfear trí shraith taistil ar fáil do bhrainsí áitiúla IBBY, do Choimisiúin Náisiúnta UNESCO agus do chomhpháirtithe eile de chuid IBBY-UNESCO. Beidh an bailiúchán buan lonnaithe i Leabharlann UNESCO ina gceanncheathrú i bPáras na Fraince.

Beidh iontas mór sa spéir tráthnóna inniu agus úrú na gréine le feiceáil timpeall na tíre.

Iontas mór é an t-urú seo mar gur dóigh go mbeidh 64 bliain eile thart sula bhfeicfear a leithéid arís anseo. Is amhlaidh a ghluaiseann an ghealach sa mbealach idir an ghrian agus an domhan ag ceilt solas na gréine orainne sa domhan seo.

Cé gur sa Spáinn agus san Íoslainn a bheidh an radharc is fearr ar an lánúrú, ceaptar go mbeidh 98% de dhromchla na gréine uraithe ag an ngealach sa taobh ó dheas den tír anseo agus beagán níos lú ná sin, folach 94%, sa tuaisceart agus san oirthear.

Má bhíonn an spéir glan, meastar go mbeidh Corca Dhuibhne agus Uíbh Ráthach san iardheisceart ar phéire de na háiteanna is fearr in Éirinn chun an t-urú a fheiceáil ach tá scamaill geallta in áiteanna.

Ceaptar gur go luath théis a sé a chlog tráthnóna a thosóidh an t-urú agus a thosóidh an spéir ag dorchú. Beidh sé thart ar 7.10in nuair a bheidh an ghealach go hiomlán os comhair na gréine agus tiocfaidh deireadh leis an urú théis a 8.00in. Meastar go dtitfidh an teocht de bheagán agus an ghrian á ceilt ag an ngealach.

Tá comhairle curtha ar dhaoine faoi aire a thabhairt do na súile agus gan breathnú díreach ar an ngrian le damáiste don amharc a sheachaint. Ní leor gnáth-spéaclaí gréine chun dul ag féachaint ar an úrú ach an oiread. Moltar gan ach spéaclaí deimhnithe atá déanta go speisialta chun féachaint ar urú a úsáid.

Tá ócáidí speisialta le reáchtáil ag réadlanna i nDún Sinche i mBaile Átha Cliath, in Ard Mhacha agus ag Caisleán na Carraige Duibhe i gCorcaigh. Tá éileamh mór ar ócáidí poiblí eile atá eagraithe timpeall na tíre, ag Ollscoil Mhá Nuad, ag Ollscoil na Banríona i mBéal Feirste agus i bPáirc an Fhionnuisce i mBaile Átha Cliath ina measc.

Tá eolaithe timpeall na cruinne ag bailiú le chéile chun an t-urú a scrúdú. Ina measc, beidh foireann ón tír seo a bheidh ar bord eitleán de chuid an Aerchóir amach ó chósta na hÉireann ag tógáil grianghrafanna den ghrianchoróin le teileascóp láidir.

I 1999 ann an uair dheireanach go raibh urú suntasach le feiceáil in Éirinn. Tá sé breis is 300 bliain ó bhí lánurú le feiceáil in Éirinn, i 1724. Meastar nach bhfeicfear an chéad lánurú eile anseo go dtí 2090.

Má tá tú céasta ag teas is garrantaí feoite dóite níl aon fhaoiseamh i ndán duit go dtí deireadh na seachtaine nuair atá eolaithe Met Éireann ag tuar go dtiocfaidh lagbhrú aniar inár dtreo ón Atlantach agus fionnuaire is báisteach ina theannta. An crios ardbhrú atá tagtha aníos chugainn ó na hAsóir is siocair leis an teas damanta atá sa taobh seo domhan le tamall fada.

Tá rabhadh buí ardteochta eisithe ag lucht na haimsire sa tír seo do chúige Laighean agus contae Thiobraid Árann óna 6.00 a chlog maidin amárach go dtí maidin Dé hAoine agus iad ag tuar go bhféadfadh an teocht a bheith níor airde ná 27 céim Celsius i rith an lae agus na hoícheanta marbhánta agus an teocht os cionn 15 céim, idir 20 agus 23 céim atá á ghealladh sa taobh thiar agus san iardheisceart.

Gealltar dúinn go mbeidh an lá amárach tirim den chuid is mó ach go bhféadfadh brádáin, corrmhúr is corr-ráig bháistí a bheith sa taobh thiar den tír. D’fhéadfadh ceo is ceobhrán a bheith le cósta agus ar chnoic sa taobh thiar agus thiar ó dheas ach glanfaidh sé amach sa lá.

Ní hí an tír seo is measa atá á bruth sa teaspach seo, tá an cúigiú tonn teasa an samhradh seo fógartha ag na comharsana agus lucht aimsire na Breataine ag cur fainic oráiste ar an bpobal go mbeidh an teocht chomh hard le 36 céim Celsius ansin Déardaoin.

Ní dó gréine ná ailse chraicinn amháin an chontúirt a bhaineann leis an ngrian neamhghnách seo agus iarrtar ar dhaoine a bheith fíorchúramach agus iad in aice an uisce, súil a choinneáil ar aon duine a bhfuil cúram ag teastáil uaidh agus gan tart a fhágáil ar dhuine óg ná aosta ná ar aon ainmhí. Fanacht ar an bhfoscadh i mbrothall an lae, an craiceann a chlúdach agus uachtar gréine a úsáid agus neart uisce a ól an chomhairle atá ag lucht leighis sa mbrothall.

Bhí an teocht níos airde sna haigéin an mhí seo caite ná a taifeadadh riamh roimhe seo i mí Iúil.

Bhí tonnta teasa scalltacha ar fud iarthar na hEorpa i rith na míosa seo caite agus níl aon fhuarú á ghealladh ag Seirbhís Athraithe Aeráide Copernicus a d’fhógair go bhfuil dálaí El Niño ag forbairt arís san Aigéan Ciúin Meánchriosach.

Seachas an chuid sin den Aigéan Ciúin atá i réigiúin na mol, bhí an mheánteocht ag dromchla na farraige san aigéan ar an gceann is teo a taifeadadh riamh do mhí Iúil, 20.96 Celsius. Sa mbliain 2023 a cláraíodh an teocht ab airde go dtí sin ag an tráth sin bliana, 20.89C, ardú .07C de théamh le trí bliana.

Bhuail tonnta teasa diana cuid mhór den fharraige in iarthar na hEorpa an samhradh seo, go háirithe le cósta an Atlantaigh agus an chuid thiar den Mheánmhuir. Tá sé á thuar ag Seirbhís Copernicus go neartóidh dálaí El Niño thairis mar atá siad faoi láthair sna míonna seo romhainn agus dá mbarr fanfaidh teocht dhromchla na farraige an-ard go deo san Aigéan Ciúin Trópaiceach.

Ní hí an mhuir amháin a bhí bruite sa dá mhí atá díreach caite mar bhí sé ina bhruth teasa ar tír freisin in iarthar na hEorpa agus an t-aer 2.79C níos teo ná an mheánteocht ansin ag an tráth sin den bhliain. Mar bharr ar an mí-ádh is fánach an bháisteach a rinne sé agus bhí sé ina thriomach díobhálach. Bhí an leibhéal fliuchrais níos ísle fiú ná a bhí in Iúil 2022, an samhradh deiridh a raibh sé ina thriomach tréan san Eoraip.

Tá iarmhairtí tromchúiseacha ag an triomach mínádúrtha seo. Tá leibhéal an uisce sna haibhneacha tite go damanta, an Seine, an Réin agus an Danóib ar thrí cinn acusan atá íseal agus brú dá réir á chur ar an soláthar uisce, ar chúrsaí talmhaíochta agus beatha agus ar tháirgeadh fuinnimh.

Bhí an Meitheamh agus Iúil atá imithe ar na cinn ba theo dá bhfuil taifead againn orthu agus falscaithe ag loscadh réimsí móra de réigiún na Meánmhara.

Tuilleadh den bhrothall atá á thuar anseo in Éirinn agus an chosúlacht air go bhféadfadh an teocht a bheith chomh hard le 29 céim Celsius sna laethanta beaga seo romhainn agus spéir ghlan agus scaití gréine á ngealladh dúinn.

Te brothallach meirbh a bheidh sé as seo go ceann cúpla lá agus scaití gréine ann. D’fhéadfadh corrmhúr nó ráigeanna báistí a bheith in áiteanna.

Beidh sé te nó an-bhrothallach inniu agus é tirim den chuid is mó. Beidh neart gréine againn seachas san iarthar mar a bhféadfadh sé a bheith níos scamallaí le corrphaiste brádáin nó salachar báistí. Beidh an teocht is airde idir 20 agus 27 céim Celsius agus san oirthear agus i lár tíre is teo a bheidh sé. Leoithne bhog nó mheasartha anoir aneas a bheas ann.

Beidh tréimhsí gréine san oirthear agus san oirdheisceart ar an gCéadaoin ach corrchith ann freisin. Níos scamallaí a bheidh san iarthar agus san iarthuaisceart agus corr-ráig bháistí sna bólaí sin. Lá te nó brothallach a bheidh ann agus an uasteocht idir 20 agus 28 céim Celsius. Tuaisceart Laighean is teo a bheidh agus leoithne bhog nó mheasartha aneas chugainn.

Brothall atá á thuar arís don Déardaoin, tréimhsí gréine ach corrmhúr san iarthar agus san iarthuaisceart. An teocht fós idir 20 agus 28 nó 29 céim agus an chuid is fearr den teas sin i gCúige Laighean agus an ghaoth aniar aneas bog nó measartha.
Chomh fada agus is meabhair do na saineolaithe faoi láthair beidh bun ar an aimsir faoin deireadh seachtaine, fuarú beag i ndán dúinn agus an teocht níos gaire don teas a bhfuil cleachtadh againn air an t-am seo bliana. Tréimhsí gréine agus corrmhúr fánach atá á thuar don Satharn agus an uasteocht idir 17 agus 22 céim.