Author: Poilin Ni Chiarain

Ba í seo an tríú bliain as a chéile a ionsaíodh strainséirí le linn círéibeacha i dTuaisceart Éireann. Nuair is é “foreigners out” an rosc catha tá a fhios ag an domhan mór céard atá ar siúl, is cuma cé chomh minic is a shéantar gur ciníochas é.

Ach oiread leis an seicteachas, cancar seanbhunaithe na sochaí, tá greim docht ag an gciníochas abhus. 2,300 eachtra chiníochais a taifeadadh le bliain. Faraor tá leisce i gcearnaí áirithe é a admháil. Arís agus arís deir an DUP agus an TUV go bhfuil údar ag daoine a bheith imníoch faoin inimirce, brú ar sheirbhísí poiblí nó líon mór eachtrannach a bheith á lonnú i gceantar beag. Bíonn an DUP agus an TUV ag caint faoi na sluaite d’inimircigh neamhdhleathacha cé gur pobal an-bheag is ea an mionlach eitneach abhus, 3.4% den daonra.

Tá údar imní eile á chur leis an liosta anois ‘díothú a gcultúir’. Maíonn roinnt gur nós coimhthíoch ón iasacht ab ea ionsaí scine den chineál a tharla Dé Luain agus a spreag na círéibeacha. Is iontach chomh dall is a thig le daoine a bheith nuair a thograíonn siad é. Is deacair aird a thabhairt orthu i bhfianaise oiread ban a fhulaingíonn foréigean abhus, go leor acu in ionsaí scine agus stair uafar na Shankill Butchers a ghearr scornacha na ndaoine a mharaigh siad.

Bhí an t-ionsaí scine oíche Dé Luain seo caite uafásach agus bhí na gortuithe a bhain do Stephen Ogilvie tromchúiseach. Chuir an físeán den eachtra a scaipeadh go forleathan alltacht ar dhaoine. Tá fear de bhunadh na Súdáine cúisithe as iarracht dhúnmharaithe agus é curtha siar ar a choinneáil go dtí an mhí seo chugainn. Tháinig sé go Tuaisceart Éireann ó Bhaile Átha Cliath via Páras in 2023 agus cheadaigh rialtas na Breataine tearmann, le víosa cúig bliana dó.

Níor chuir laochra na méarchlár am ar bith amú. Faoin mhaidin dár gcionn bhí gairm chun léirsithe amuigh agus tionchairí ón iasacht le drochrún ag saighdeadh daoine chun gnímh. Ní fios cé a d’eagraigh – tá na póilíní á fhiosrú ach bhí na círéibeacha a lean do-mhaite.

Briseadh fuinneoga, ciceáladh doirse síos agus cuireadh trí thine tithe agus gluaisteáin gur le daoine ó mhionlach eitneach iad. Fir óga, a bhformhór sna déaga faoi éide dhubh, le húdaí agus púicíní ag réabadh trí shráideanna i gceantair dhílseacha chun fogha a thabhairt faoi theach ar bith inar mheas siad go raibh daoine nach den chine geal iad.

Ba thruamhéalach, scanrúil an radharc é teaghlaigh le páistí beaga, babaí dhá mhí d’aois ina measc, ar a dteitheadh óna dtithe a bhí á scrios. Chuidigh póilíní, oibrithe dóiteáin, comharsana agus roinnt ionadaithe poiblí le daoine a tharrtháil agus dídean a fháil dóibh. Bhí an t-imeaglú ar siúl in áiteanna eile freisin. ‘Bailígí libh abhaile nó cuirfear an teach seo trí thine’. B’in í an teachtaireacht sna boscaí litreach i dtithe in aice le ceann d’ospidéil mhóra Bhéal Feirste. Ag otharlann eile lean fir le púicíní oibrí mar a bheidís ag seilg; rinne sí oíche oibre dá n-ainneoin.

Altraí, cúramóirí agus radagrafaithe i measc gairmeacha eile sa tseirbhís sláinte, oibrithe i mbialanna nó i dtionscail riachtanacha is ea go leor de na daoine faoi ionsaí. Tá faitíos orthu go léir agus baol mór ann go bhfágfaidh daoine an Tuaisceart. Dá n-imeodh an ceathrú cuid de na hoibrithe slainte ón India nó ó na hOileáin Fhilipíneacha thitfeadh an tóin ar fad as an tseirbhís. Seans maith gur eachtrannach a thug aire san ospidéal don gcíréibeoir a chuir é féin trí thine le buama peitril.

Ní hiad na daoine a bhí á bhfiach amháin a bhí thíos leis an aindlí. Bhí Béal Feirste nach mór ina stad. Chuir sé aimsir Covid agus an dianghlasáil i gcuimhne do roinnt. Ó loisceadh ceann de na busanna nua-oiseacha, an faoileoir, agus an córas iompair i gcontúirt, cuireadh busanna agus traenacha ar ceal. Dhún siopaí agus gnólachtaí luath, dúnadh scoileanna luath nó bhí daltaí ar iarraidh mar go raibh faitíos ar a muintir an teach a fhágáil.

Chomh maith leis an dochar do dhaoine faoi scéin atá anois gan dídean agus na gortuithe do phóilíní rinneadh damáiste don eacnamaíocht, do cháil an Tuaiscirt agus do thurasóireacht.

Anuas air sin go léir beidh scata nua daoine óga a mbeidh taifead coiriúil acu mar oidhreacht ar an tseachtain seo. Céard le haghaidh? Níor chabhair do Stephen Ogilvie é agus bhí a mhuintir ag achainí orthu éirí as an mbithiúntas.

Ar chuir an t-ionsaí Dé Luain brú ar an gcaidreamh Angla-Éireannach mar gheall ar thrasnú na teorann? Ba mhaith le Jim Allister TUV go mbeadh teorainn chrua mar iarmhairt. Ar éigean é.

Deir an DUP nach dtugtar aird ar imní bhailí an phobail. Ní mór a rá go bhfuil ciníochas i measc náisiúnaithe chomh maith le dílseoirí, gan dabht, ach is i gceantair aontachtacha a tharlaíonn na círéibeacha. Seans go dtuillfeadh argóint an DUP níos mó airde dá seachnódh siad caint dhébhríoch. Beidh costas an fhuatha á reicneáil go ceann tamaill ach anois an t-am chun a dhul i ngleic leis an bhfadhb. Is léir nach tráth faillí é.

‘Fírinne Anois’ an fógra a bhí ar an mbratach a d’iompair gaolta na marbh chuig teach na cúirte cois Lagáin i mBéal Feirste. B’fhada ag fanacht iad, 54 bliain geall leis gan fiosrú iontaofa ar mharaithe.

Roimh oíche glanadh ainmneacha a muintire, an cúigear a maraíodh ar an 9 Iúil 1972 nuair a scaoil Arm na Breataine leo in eastát Chnoc na Foinse in iarthar Bhéal Feirste. Chuaigh na saighdiúirí thar fóir, arsa an Cróinéir, ní raibh siad i gcontúirt agus d’imigh beirt acu ó smacht.

Fuair an Cróinéir, an Breitheamh Scofield, bualadh bos ó na teaghlaigh sular fhág sé an chúirt tar éis a bhreithiúnas a nochtadh. Lá mór ab ea é, cothrom an lae dhá bhliain ó shin, an 30 Aibreán 2024 nuair a tugadh an t-ionchoisne chun críche díreach sular chuir Acht Oidhreachta na dTóraithe bac ar fhiosruithe, ionchoisní agus cásanna sibhialta faoi eachtraí le linn na dTrioblóidí. Bhréagnaigh an fíorasc leagan na Breataine go mba ghunnadóirí a d’ionsaigh na saighdiúirí iad na daoine a maraíodh, triúr sna déaga, fear a raibh seisear clainne aige agus sagart.

Bhí an saol léanmhar i 1972, an bhliain ba mheasa de na Trioblóidí, agus ba í Iúil an mhí ba mheasa den bhliain anróiteach sin. Ar an 9 Iúil chlis ar shos comhraic an IRA, bhí réabadh agus eachtraí lámhaigh in áiteacha i mBéal Feirste. Chinn an Cróinéir go raibh roinnt trioblóide i gCnoc na Foinse roimh an sléacht a tharla idir 9.30 agus a 10.00 san oíche.

Ba é John Dougal, 16, an chéad duine a maraíodh nuair a buaileadh sa dhroim é. Gortaíodh beirt eile a mhair. Ní raibh fianaise sách críochnúil ag an mbreitheamh, dúirt sé, chun a rá an raibh John Dougal armtha nó nach raibh ach chinn sé nár ionsaigh an t-ógánach aon duine. Ní raibh cúis réasúnach ag an saighdiúir A chun é a lámhach. Sháraigh an saighdiúir na rialacha sa ‘chárta buí’.

Sáraíodh na rialacha sin freisin maidir leis an gceathrar eile, íobartaigh neamhurchóideacha neamhchiontacha, arsa an breitheamh.

Ba í Margaret Gargan, 13, an dara duine a maraíodh. Bhí sí ag caint le girseacha eile i nGairdíní na Carraige Thiar san eastát ar a bealach abhaile ón ionad pobail nuair a bhuail piléar ardluais í sa chloigeann. Níor admhaigh saighdiúir ar bith an t-ionsaí sin agus níor tugadh cuntas air. Margaret a bhí i gceist i dtuairisc inar dúradh gur scaoileadh le ‘fear óg armtha’. Ní raibh trioblóid ar bith san láthair inar maraíodh í, chinn an breitheamh gur dhócha gurb é an Saighdiúir E a mharaigh í, nárbh fhéidir brath ar a theastas agus gur chaill sé smacht.

Chuaigh an tAthair Noel Fitzpatrick, 42, sagart paróiste an cheantair go dtí an láthair chun an ola dhéanach a chur ar dhaoine a gortaíodh; d’iarr sé ar Patrick Butler, 38, fear pósta le seisear clainne a dhul leis. Bhíodar ag iarraidh a dhul i gcabhair ar dhaoine nuair a bhuail an piléar céanna an bheirt. Obair dhaonnachta a bhí ar siúl acu, arsa an Cróinéir, ní raibh siad armtha agus níor chontúirt d’éinne iad.

Bhí David McCafferty, 15, ag iarraidh a theacht i gcabhair ar an Athair Fitzpatrick nuair a scaoileadh sa dhroim é. Bhí seisean neamharmtha freisin.

Chinn an Cróinéir gurb é an saighdiúir A a mharaigh an triúr chomh maith le John Dougal.

Chothaigh imeacht aimsire agus meath ar chuimhne ceisteanna don gCróinéir le linn na n-éisteachtaí in 2023 agus 2024 ní nach ionadh mar a rinne bearnaí i bhfianaise oifigiúil ba cheart a bheith ar fáil ón Arm. B’fhacthas don Bhreitheamh Schofield gurbh fhadhb mhór í nárbh fhéidir na saighdiúirí a aithint.

Cumadh rúnscríbhinn chun a n-ainmneacha a cheilt ag an am, (‘A’ agus ‘E’ agus mar sin de), ach cuireadh an t-eolas i gcomhad oifigiúil. Ní raibh fáil ar an gcomhad sin ag an ionchúiseamh agus dúradh leo gur cailleadh é. Dá bhrí sin níorbh fhéidir A agus E a aithint. Ina theannta sin b’údar imní é nach raibh fáil ar an ngnáth-thaifead de na piléir á scaoileadh, cor a bhain den mhuinín san leagan míleata d’imeachtaí.

Dúirt an Breitheamh Schofield go bhfaighfí comhairle faoi chomhad a sheoladh chuig Oifig na nIonchúiseamh Poiblí ach ba chosúil gur theastaigh uaidh a chinntiú nach músclófaí dóchas – in aisce – go gciontófaí saighdiúirí. Cibé ní faoi sin spreagadh éilimh go scorfaí an plean chun stop a chur le hionchúisimh, béim á leagan ar an tslí gur éirigh leis an gceann seo freagraí a sholáthar d’ainneoin na moille le 54 bliain. Tá rialtas Keir Starmer agus an Státrúnaí Hilary Benn tiomanta don ICRIR, a bunaíodh faoi Acht na dTóraithe, a choinneáil in ionad ionchúisimh agus fiosruithe coiriúla. Plean conspóideach is ea é sin. Tá an-chuid íobartach dubh dóite in aghaidh an ICRIR; is ag treisiú a bhéas an freasúra sin i ndiaidh an ionchúisimh seo a léirigh gur féidir freagraí a fháil agus bréaga a chur ar ceal.

Tá geáitsíocht coitianta in Stormont. Is minic ábhair faoi chaibidil nach mbaineann le réimse freagrachta an Tionóil ná an Fheidhmeannais. Tá tionchar ollmhór ag an mBreatimeacht ar shaol an phobail, ach níl de stádas ag na polaiteoirí logánta ina leith ach a bheith ina lucht faire.

Nuair a phreab an cheist chun tosaigh arís mar rún ar chlár an Tionóil céard eile a tugadh ar ais ach an tseift chonspóideach, an achainí chásmhar nó veto.

Níor baineadh leas as an achainí chásmhar le cúig bliana ó glacadh leis in Ré Nua, Cur Chuige Nua, socrú athbhunaithe Stormont in 2020, go raibh mí-úsáid bainte as mar veto polaitiúil. Is mar chosaint ar chearta mionlaigh a dearadh an achainí i 1998, ní mar sheift chun bac a chur ar rún.

Ba é an DUP ba mhinice a d’úsáid an veto roimh 2020. Léirigh scrúdú a rinne an suíomh fiosraithe ‘The Detail’ ar 115 cás i gcaitheamh cúig bliana go dtí 2016 go raibh an DUP freagrach as 86 cás agus Sinn Féin/SDLP as 29. Anois tá an DUP, le tacaíocht ón UUP agus an TUV, ag baint úsáid as chun bac a chur ar rún de chuid Shinn Féin a bhaineann le Breatimeacht. Ba é moladh Shinn Féin go scríobhfadh an Tionól chuig Parlaimint na hEorpa ag iarraidh go gceadófaí stádas breathnóirí d’ionadaithe ó Thuaisceart Éireann inti. Níl aon ionadaí tofa ag an Tuaisceart sa Pharlaimint ach bhíodh triúr feisirí aige roimh an mBreatimeacht.

Ceist chigilteach is ea an Breatimeacht don DUP, i ngeall ar a ról mar áisitheoirí ag na Tóraithe a d’éiligh an briseadh ba dhéine ar fad ón Aontas Eorpach. Rinne seasamh an DUP dochar mór don pháirtí. Cuireadh an locht orthu as drochbhreithiúnas agus neamhaird ar mhianta an mhóraimh abhus. Chuir siad amú an chumhacht a bhí acu ar rialtas Theresa May agus lig a maidí le sruth ag sodar i ndiaidh Boris Johnson a lig síos iad mar ba dual dó. Rinne siad praiseach, dar leo siúd gur theastaigh Breatimeacht uathu agus dar leis an móramh a bhí ina choinne; teip éachtach nár théarnaigh siad uaithi.

Tá leas á bhaint as an achainí chásmhar ionas nach mbeidh an TUV in ann iad a ionsaí. Cáineann an dá pháirtí aontachtach a thacaigh leis an tseift seo an DUP ach teastaíonn uathu go léir deireadh a chur leis an teorainn i Muir Éireann – deireadh le Creat Windsor. Éileamh in aisce is ea é sin más fíor a bhfuil le rá ag rialtas Keir Starmer atá ag iarraidh gaol níos gaire leis an AE de bharr an damáiste a rinne Breatimeacht do gheilleagar na Ríochta Aontaithe.

Chosain an LeasChéad-Aire, Emma Little-Pengelly, úsáid an veto ag rá gur mheicníocht é chun a dhul i ngleic le heaspa comhthola. Níl comhthoil ná comhaontú traspháirtí/trasphobail faoin ábhar seo, ar sí. Bhí a ráiteas ag teacht le leagan amach an DUP le cúpla bliain anuas nuair a d’fhéach siad le comhthoil a úsáid mar chritéar chun go nglacfaí le plean ar bith.

D’fháiltigh Gavin Robinson, ceannaire an DUP roimh thacaíocht an dá pháirtí aontachtach eile don achainí chásmhar. Léirigh an t-aontas eatarthu cé chomh tréan is a bhí a bhfreasúra d’aon chéim a bhogfadh Tuaisceart Éireann níos gaire don Aontas Eorpach, ar sé. Chinntigh úsáid na hachainí, arsa Robinson nárbh fhéidir a gcás a shárú ná cuidiú le Sinn Féin ina n-aidhm chun ról Thuaisceart Éireann san Ríocht Aontaithe a lagú.

Ba chosúil go raibh móramh de na Teachtaí i bhfabhar an rúin chun nasc a dhaingniú leis an Eoraip; tá móramh de na Teachtaí Tionóil i bhfabhar filleadh ar an AE. Ní chuirfeadh an vóta ceangal orthu ar aon nós ach cuirfidh an achainí ar neamhní é. Bainfear lá eile as an achrann seo mar ní féidir an achainí a phlé go ceann 14 lá. Faoin am sin beidh an Tionól ar saoire go dtí an 4 Eanáir. Caithfear go leor fuinnimh ar an gcéapar seo nach mbainfidh oiread is duine amháin lasmuigh den halla tairbhe as. Taispeántas eile ó na hinstitiúidí díláraithe a chreim muinín agus meas an phobail orthu.

Sceith bhéil ab ea an samhradh seo caite as eachtraí ciníochais i dTuaisceart Éireann. Tharla an ráig ba mheasa díobh i ndiaidh na gcíréibeacha a bhris amach ar an mBaile Meánach agus a scaip go Latharna, Béal Feirste agus Port an Dúnáin.

Ba é gabháil agus cúiseamh beirt ghasúr de bhunadh na Rómáine de bharr líomhaintí gur deineadh iarracht éignithe ar chailín 14 bliana ar an mBaile Meánach an leithscéal a d’úsáid slua chun inimircigh a ionsaí agus a dtithe a loisceadh.

Ruaigeadh os cionn scór teaghlach as baile, ionsaíodh tithe a raibh mná agus páistí gaibhnithe iontu, d’fhág cuid de na hinimircigh an Tuaisceart agus ní fios céard a bhain do roinnt daltaí nár fhill ar an mbunscoil in Harryville ar an mBaile Meánach.

Gortaíodh os cionn céad comhalta den PSNI sa réabadh. Gabhadh os cionn céad den lucht círéibe agus cúisíodh a bhformhór. Cé gur maíodh gur ‘chun mná agus cailíní a choinneáil slán’ a chuaigh an lucht círéibe ar an ionsaí tháinig sé chun solais tamall ó shin gur daoine ar cuireadh foréigean baile ina leith ab ea roinnt mhaith a bhí páirteach sa réabadh.

Dá mbeadh gá le cás a chruthódh cé chomh fuafar gan bhunús is atá fuath ciníoch is é an cás seo é. Ar an 28 Samhain, i gCúirt na nÓg i mBéal Feirste fuair an tSeirbhís Ionchúiseamh Poiblí cead na cúisimh in aghaidh na mbuachaillí a aistarraingt. Dúradh in éisteachtaí roimhe sin gur tarraingíodh an cailín síos cúl-lána chuig garáiste ar an 7 Meitheamh ach gur éirigh léi éalú. Dá bharr sin cuireadh iarracht chun í a éigniú i leith na beirte a bhí 14 agus 15 bliain d’aois. Dúradh go rabhthas sa tóir ar amhrastach eile a theith chun na Rómáine.

Ba gheall le crith talún é fógra na Seirbhíse Ionchúiseamh Poiblí go raibh na cúiseanna ar neamhní. Níor dúradh cén fáth ach go raibh ‘casadh suntasach nua ó thaobh fianaise’ tagtha chun solais. Bhí beagnach sé mhí caite ar a gcoinneáil ag na buachaillí. Níor léir cathain a tháinig an cor nua chun solais ach ní foláir gur le fíordhéanaí é mar diúltaíodh iarratais ar bhannaí cúpla babhta. Tá go leor ceisteanna le freagairt ag an tSeirbhís Ionchúiseamh Poiblí, ach níl soiléiriú faighte go fóill.

Tá an dochar a rinne eachtraí an Mheithimh as cuimse. Gortaíodh na scórtha, idir shibhialtaigh agus phóilíní, tá oibrithe a bhí seanbhunaithe ruaigthe, damáiste déanta do pháistí, costas mór ag baint leis an scrios agus obair athchóirithe fós le críochnú. Ach níorbh iad sin na torthaí ba mheasa. Baineadh mí-úsáid as an íobartach agus na hamhrastaigh araon beag beann ar leas aon duine acu chun fuath don dream atá difriúil a shásamh.

Cén gar a rinne na círéibeacha don chailín scoile ar bhain na líomhaintí léi? Girseach a raibh a hainm ar a ngob ag go leor den lucht ionsaithe in ainneoin a cearta a bheith anaithnid. Agus céard faoin mbeirt bhuachaillí as an Rómáin? Scaoileadh saor ó ionad coinneála na n-óg iad gan fios céard atá i ndán dóibh ach laochra na meán sóisialta a bheith ag scaipeadh teoiricí comhcheilge.

Shílfeadh aon duine réasúnach go ndéanfadh lucht an chiníochais a machnamh i ndiaidh chealú na gcúiseamh. Ní léir go bhfuil aon luí le réasún ag an bhfuath, áfach. Lean eachtraí imeaglaithe sa tseachtain dar gcionn, iarracht in eastát an Fountain i nDoire agus in oirdheisceart Bhéal Feirste chun daoine a fuair tearmann a ruaigeadh as eastáit.

Léirigh staidreamh a foilsíodh le déanaí go raibh méadú mór ar choireanna fuatha sa mbliain go deireadh mhí Dheireadh Fómhair. Bhí  an hómafóibeachas agus an fuath do dhaoine trasinscneacha ina measc sin ach ba iad eachtraí ciníocha ba líonmhaire i gceann de na blianta ba mheasa ó tosaíodh ag coinneáil taifead scór blianta ó shin.

Léiríonn staidreamh freisin nach bhfuil bunús ar bith le ráitis go bhfuil rabharta d’inimirce abhus – titim atá ar na figiúirí le blianta beaga anuas. Mar sin féin bíonn polaiteoirí aontachtacha go seasta ag rá go bhfuil bunús leis an ‘mbuairt’ a nochtann roinnt. Séanann siad ar ndóigh go dtugann sé sin uchtach do lucht an chiníochais ach tá sé fánach acu. Is éard atá ríshoiléir go bhfuil teipthe glan ar straitéisí in aghaidh an chiníochais. Tagann plean Comhionannais Cine an Fheidhmeannais 2015-2025 chun deiridh an mhí seo; níl aon amharc ar Straitéis nua ach ta géarghá leis.