Author: Poilin Ni Chiarain

Tá geáitsíocht coitianta in Stormont. Is minic ábhair faoi chaibidil nach mbaineann le réimse freagrachta an Tionóil ná an Fheidhmeannais. Tá tionchar ollmhór ag an mBreatimeacht ar shaol an phobail, ach níl de stádas ag na polaiteoirí logánta ina leith ach a bheith ina lucht faire.

Nuair a phreab an cheist chun tosaigh arís mar rún ar chlár an Tionóil céard eile a tugadh ar ais ach an tseift chonspóideach, an achainí chásmhar nó veto.

Níor baineadh leas as an achainí chásmhar le cúig bliana ó glacadh leis in Ré Nua, Cur Chuige Nua, socrú athbhunaithe Stormont in 2020, go raibh mí-úsáid bainte as mar veto polaitiúil. Is mar chosaint ar chearta mionlaigh a dearadh an achainí i 1998, ní mar sheift chun bac a chur ar rún.

Ba é an DUP ba mhinice a d’úsáid an veto roimh 2020. Léirigh scrúdú a rinne an suíomh fiosraithe ‘The Detail’ ar 115 cás i gcaitheamh cúig bliana go dtí 2016 go raibh an DUP freagrach as 86 cás agus Sinn Féin/SDLP as 29. Anois tá an DUP, le tacaíocht ón UUP agus an TUV, ag baint úsáid as chun bac a chur ar rún de chuid Shinn Féin a bhaineann le Breatimeacht. Ba é moladh Shinn Féin go scríobhfadh an Tionól chuig Parlaimint na hEorpa ag iarraidh go gceadófaí stádas breathnóirí d’ionadaithe ó Thuaisceart Éireann inti. Níl aon ionadaí tofa ag an Tuaisceart sa Pharlaimint ach bhíodh triúr feisirí aige roimh an mBreatimeacht.

Ceist chigilteach is ea an Breatimeacht don DUP, i ngeall ar a ról mar áisitheoirí ag na Tóraithe a d’éiligh an briseadh ba dhéine ar fad ón Aontas Eorpach. Rinne seasamh an DUP dochar mór don pháirtí. Cuireadh an locht orthu as drochbhreithiúnas agus neamhaird ar mhianta an mhóraimh abhus. Chuir siad amú an chumhacht a bhí acu ar rialtas Theresa May agus lig a maidí le sruth ag sodar i ndiaidh Boris Johnson a lig síos iad mar ba dual dó. Rinne siad praiseach, dar leo siúd gur theastaigh Breatimeacht uathu agus dar leis an móramh a bhí ina choinne; teip éachtach nár théarnaigh siad uaithi.

Tá leas á bhaint as an achainí chásmhar ionas nach mbeidh an TUV in ann iad a ionsaí. Cáineann an dá pháirtí aontachtach a thacaigh leis an tseift seo an DUP ach teastaíonn uathu go léir deireadh a chur leis an teorainn i Muir Éireann – deireadh le Creat Windsor. Éileamh in aisce is ea é sin más fíor a bhfuil le rá ag rialtas Keir Starmer atá ag iarraidh gaol níos gaire leis an AE de bharr an damáiste a rinne Breatimeacht do gheilleagar na Ríochta Aontaithe.

Chosain an LeasChéad-Aire, Emma Little-Pengelly, úsáid an veto ag rá gur mheicníocht é chun a dhul i ngleic le heaspa comhthola. Níl comhthoil ná comhaontú traspháirtí/trasphobail faoin ábhar seo, ar sí. Bhí a ráiteas ag teacht le leagan amach an DUP le cúpla bliain anuas nuair a d’fhéach siad le comhthoil a úsáid mar chritéar chun go nglacfaí le plean ar bith.

D’fháiltigh Gavin Robinson, ceannaire an DUP roimh thacaíocht an dá pháirtí aontachtach eile don achainí chásmhar. Léirigh an t-aontas eatarthu cé chomh tréan is a bhí a bhfreasúra d’aon chéim a bhogfadh Tuaisceart Éireann níos gaire don Aontas Eorpach, ar sé. Chinntigh úsáid na hachainí, arsa Robinson nárbh fhéidir a gcás a shárú ná cuidiú le Sinn Féin ina n-aidhm chun ról Thuaisceart Éireann san Ríocht Aontaithe a lagú.

Ba chosúil go raibh móramh de na Teachtaí i bhfabhar an rúin chun nasc a dhaingniú leis an Eoraip; tá móramh de na Teachtaí Tionóil i bhfabhar filleadh ar an AE. Ní chuirfeadh an vóta ceangal orthu ar aon nós ach cuirfidh an achainí ar neamhní é. Bainfear lá eile as an achrann seo mar ní féidir an achainí a phlé go ceann 14 lá. Faoin am sin beidh an Tionól ar saoire go dtí an 4 Eanáir. Caithfear go leor fuinnimh ar an gcéapar seo nach mbainfidh oiread is duine amháin lasmuigh den halla tairbhe as. Taispeántas eile ó na hinstitiúidí díláraithe a chreim muinín agus meas an phobail orthu.

Sceith bhéil ab ea an samhradh seo caite as eachtraí ciníochais i dTuaisceart Éireann. Tharla an ráig ba mheasa díobh i ndiaidh na gcíréibeacha a bhris amach ar an mBaile Meánach agus a scaip go Latharna, Béal Feirste agus Port an Dúnáin.

Ba é gabháil agus cúiseamh beirt ghasúr de bhunadh na Rómáine de bharr líomhaintí gur deineadh iarracht éignithe ar chailín 14 bliana ar an mBaile Meánach an leithscéal a d’úsáid slua chun inimircigh a ionsaí agus a dtithe a loisceadh.

Ruaigeadh os cionn scór teaghlach as baile, ionsaíodh tithe a raibh mná agus páistí gaibhnithe iontu, d’fhág cuid de na hinimircigh an Tuaisceart agus ní fios céard a bhain do roinnt daltaí nár fhill ar an mbunscoil in Harryville ar an mBaile Meánach.

Gortaíodh os cionn céad comhalta den PSNI sa réabadh. Gabhadh os cionn céad den lucht círéibe agus cúisíodh a bhformhór. Cé gur maíodh gur ‘chun mná agus cailíní a choinneáil slán’ a chuaigh an lucht círéibe ar an ionsaí tháinig sé chun solais tamall ó shin gur daoine ar cuireadh foréigean baile ina leith ab ea roinnt mhaith a bhí páirteach sa réabadh.

Dá mbeadh gá le cás a chruthódh cé chomh fuafar gan bhunús is atá fuath ciníoch is é an cás seo é. Ar an 28 Samhain, i gCúirt na nÓg i mBéal Feirste fuair an tSeirbhís Ionchúiseamh Poiblí cead na cúisimh in aghaidh na mbuachaillí a aistarraingt. Dúradh in éisteachtaí roimhe sin gur tarraingíodh an cailín síos cúl-lána chuig garáiste ar an 7 Meitheamh ach gur éirigh léi éalú. Dá bharr sin cuireadh iarracht chun í a éigniú i leith na beirte a bhí 14 agus 15 bliain d’aois. Dúradh go rabhthas sa tóir ar amhrastach eile a theith chun na Rómáine.

Ba gheall le crith talún é fógra na Seirbhíse Ionchúiseamh Poiblí go raibh na cúiseanna ar neamhní. Níor dúradh cén fáth ach go raibh ‘casadh suntasach nua ó thaobh fianaise’ tagtha chun solais. Bhí beagnach sé mhí caite ar a gcoinneáil ag na buachaillí. Níor léir cathain a tháinig an cor nua chun solais ach ní foláir gur le fíordhéanaí é mar diúltaíodh iarratais ar bhannaí cúpla babhta. Tá go leor ceisteanna le freagairt ag an tSeirbhís Ionchúiseamh Poiblí, ach níl soiléiriú faighte go fóill.

Tá an dochar a rinne eachtraí an Mheithimh as cuimse. Gortaíodh na scórtha, idir shibhialtaigh agus phóilíní, tá oibrithe a bhí seanbhunaithe ruaigthe, damáiste déanta do pháistí, costas mór ag baint leis an scrios agus obair athchóirithe fós le críochnú. Ach níorbh iad sin na torthaí ba mheasa. Baineadh mí-úsáid as an íobartach agus na hamhrastaigh araon beag beann ar leas aon duine acu chun fuath don dream atá difriúil a shásamh.

Cén gar a rinne na círéibeacha don chailín scoile ar bhain na líomhaintí léi? Girseach a raibh a hainm ar a ngob ag go leor den lucht ionsaithe in ainneoin a cearta a bheith anaithnid. Agus céard faoin mbeirt bhuachaillí as an Rómáin? Scaoileadh saor ó ionad coinneála na n-óg iad gan fios céard atá i ndán dóibh ach laochra na meán sóisialta a bheith ag scaipeadh teoiricí comhcheilge.

Shílfeadh aon duine réasúnach go ndéanfadh lucht an chiníochais a machnamh i ndiaidh chealú na gcúiseamh. Ní léir go bhfuil aon luí le réasún ag an bhfuath, áfach. Lean eachtraí imeaglaithe sa tseachtain dar gcionn, iarracht in eastát an Fountain i nDoire agus in oirdheisceart Bhéal Feirste chun daoine a fuair tearmann a ruaigeadh as eastáit.

Léirigh staidreamh a foilsíodh le déanaí go raibh méadú mór ar choireanna fuatha sa mbliain go deireadh mhí Dheireadh Fómhair. Bhí  an hómafóibeachas agus an fuath do dhaoine trasinscneacha ina measc sin ach ba iad eachtraí ciníocha ba líonmhaire i gceann de na blianta ba mheasa ó tosaíodh ag coinneáil taifead scór blianta ó shin.

Léiríonn staidreamh freisin nach bhfuil bunús ar bith le ráitis go bhfuil rabharta d’inimirce abhus – titim atá ar na figiúirí le blianta beaga anuas. Mar sin féin bíonn polaiteoirí aontachtacha go seasta ag rá go bhfuil bunús leis an ‘mbuairt’ a nochtann roinnt. Séanann siad ar ndóigh go dtugann sé sin uchtach do lucht an chiníochais ach tá sé fánach acu. Is éard atá ríshoiléir go bhfuil teipthe glan ar straitéisí in aghaidh an chiníochais. Tagann plean Comhionannais Cine an Fheidhmeannais 2015-2025 chun deiridh an mhí seo; níl aon amharc ar Straitéis nua ach ta géarghá leis.