Author: Padraic O Ciardha

Tá sé géillte ag aire rialtais gur baineadh “stangadh” as nuair a chuala sé go bhfuil Gaelscoil i gcathair Bhaile Átha Cliath fós ag fanacht ar fhoirgneamh nua a gealladh breis is 20 bliain ó shin ach dúradh gur léir go mbeidh tuilleadh moille ar an togra.

Is ag cur síos ar an gcor is déanaí i scéal fada Ghaelscoil Choláiste Mhuire i lár na cathrach a bhí an tAire Stáit Seán Canney nuair a dúirt sé go raibh sé deacair a chreidiúint go mbeadh moill chomh fada le tógáil foirgnimh nua don scoil.

Tá an bhunscoil lán-Ghaeilge lonnaithe i seanfhoirgneamh ar Chearnóg Pharnell “ar bhonn sealadach” ó 2003 agus imní léirithe go minic ag polaiteoirí agus ag pobal na scoile go bhfuil an foirgneamh ag titim as a chéile agus nach bhfuil sé oiriúnach do pháistí.

Aimsíodh suíomh d’fhoirgneamh nua don scoil ar Shráid Dhoiminic in 2006 agus cuireadh tús leis an obair thógála faoi dheireadh in 2023. Bhí sé beartaithe go mbeadh an scoil ag bogadh isteach sa bhfoirgneamh nua i mbliana ach tá stop curtha leis an obair le tamall anuas agus tuilleadh moille i gceist.

“Baineann sé stangadh asam go bhfuil togra scoile ag dul ar aghaidh chomh fada sin. Bunaithe ar mo thaithí féin ag obair mar shuirbhéir cainníochta i dtionscal na tógála, tá rud éigin nach bhfuil ceart. Gheobhaimid amach céard is cúis leis,” a dúirt an tAire Stáit Canney, a bhí ag labhairt sa Seanad thar ceann an Aire Oideachais Helen McEntee.

Dúirt an tAire Stáit Canney go raibh roinnt fadhbanna tagtha chun cinn sa togra, ina measc go raibh an suíomh buailte ar struchtúr atá faoi chosaint, agus go raibh fadhb ann chomh maith le línte leictreachais agus seirbhísí a bhíonn ag freastal ar an líne Luas in aice an tsuímh, gnéithe nár tháinig chun solais go dtí gur cuireadh tús leis an tochailt.

Dúirt Canney go raibh dul chun cinn déanta ar an togra ach gur tháinig “moill shuntasach” ar chúrsaí ón Nollaig agus go raibh iarrachtaí ar bun ag an Roinn Oideachais réiteach a fháil ar an bhfadhb. Ní féidir a rá cén uair a bheidh an foirgneamh nua réidh, a dúirt sé, áfach.

“Go dtí go mbeidh an idirbheartaíocht uile críochnaithe, ní féidir a rá go beacht cén uair a bheidh an scoil tógtha, ba chríonna an mhaise é anois pleananna a ullmhú ar an mbonn go mbeidh moill nach féidir a sheachaint ar an scoil nua.”

Is ag tabhairt freagra ar cheist de chuid an tSeanadóra Mary Fitzpatrick a bhí an tAire Stáit Canney agus dúirt sé go molfadh sé don Aire Oideachais Helen McEntee bualadh leis an Seanadóir, le polaiteoirí áitiúla eile agus le bord na scoile chun an scéal a phlé.

Ghlac an Seanadóir Fitzpatrick leis go raibh sé “dúshlánach” forbairt a dhéanamh ar an suíomh a bhí roghnaithe ach go gcuirfeadh sé “an-drochmhisneach” ar dhuine nach raibh obair ar bith ar bun ansin i láthair na huaire.

D’iarr an Teachta Dála de chuid Pháirtí an Lucht Oibre, Marie Sherlock, ar an Taoiseach an tseachtain seo caite idirghabháil a dhéanamh chun an togra a thabhairt chun críche ach dúirt Micheál Martin go raibh “lear mór fadhbanna” le réiteach.

Tá ráite ag an iar-aire Gaeltachta Éamon Ó Cuív go mbeadh “suim áirid” aige seasamh d’uachtaránacht na hÉireann ach nach bhfuil aon chinneadh déanta aige go fóill.

Dúirt Ó Cuív, a chaith breis is 30 bliain ina Theachta Dála sular éirigh sé as roimh olltoghchán na bliana seo caite, go bhfuil sé den tuairim gur cheart d’Fhianna Fáil iarrthóir a chur chun cinn sa toghchán a bheidh ann níos deireanaí i mbliana.

Dúirt Ó Cuív go bhfuil “riar mhaith daoine” tar éis a dtacaíocht a ghealladh dó má dhéanann sé cinneadh a ainm a chur chun cinn.

“Tá riar mhaith daoine tar éis teagmháil a dhéanamh liom agus iarraidh orm an bhfuil sé i gceist agam m’ainm a chur ar aghaidh agus go dtabharfadh siad tacaíocht dom agus tá mé an-sásta faoi sin,” a dúirt Ó Cuív agus é ag labhairt ar an gclár Adhmhaidin ar RTÉ Raidió na Gaeltachta ar maidin.

“Déarfaidh mé an fhírinne leat, níl m’intinn déanta suas agam fós. Tá spéis áirid agam ann.

“Ar an taobh eile den scéal, tá mé thar a bheith cruógach le hobair eile i láthair na huaire. Tá mé i m’uachtarán ar an Oireachtas. Tá mé ag déanamh obair síochána i gcónaí, obair chúlráideach nach bhfeiceann aon duine í nó nach mbíonn mórán trácht uirthi sna meáin ach a bhfuil fíorthábhacht léi,” a dúirt Ó Cuív.

Dúirt sé nach ndéanfaidh Fianna Fáil aon chinneadh maidir le hiarrthóir a chur chun cinn do thoghchán na huachtaránachta go dtí deireadh mhí Lúnasa. Dúirt Ó Cuív gurb í an tuiscint a bhí aige ná gurb é páirtí parlaiminte Fhianna Fáil a dhéanfaidh an t-iarrthóir a roghnú.

Tá taithí mhór ag Ó Cuív ar chúrsaí polaitíochta agus é ina Theachta Dála do Ghaillimh Thiar idir 1992-2024. Bhí sé ina Aire Gnóthaí Pobail, Tuaithe agus Gaeltachta ó 2002-2010 agus bhí sé ina Aire Stáit don Ghaeltacht roimhe sin. Bhí sé ina Aire Coimirce Sóisialaí idir 2010-2011.

Tá sé fógartha ag iar-chomhghleacaí de chuid Uí Chuív, Mary Hanafin go bhfuil sí ag lorg ainmniúchán Fhianna Fáil do thoghchán na huachtaránachta. Bhí roinnt aireachtaí ag Hanafin le linn a tréimhse mar Theachta Dála agus ceithre bliana aici ina hAire Oideachais idir 2004-2008 san áireamh.

Tuairiscíodh sa Sunday Independent chomh maith go bhfuil iar-aire eile de chuid Fhianna Fáil, Peter Power atá anois ina stiúrthóir feidhmiúcháin ar Unicef Ireland, i mbun cainteanna leis an bpáirtí maidir lena ainm a chur chun cinn.

Níl iarrthóir curtha chun cinn ag Fianna Fáil i dtoghchán na huachtaránachta ó 1997 nuair a roghnaigh an páirtí Mary McAleese.

Caithfear toghchán na bliana seo a reáchtáil roimh 11 Samhain.

Tá fáilte curtha roimh an scéala go bhfuil Ollscoil na Banríona i mBéal Feirste le céim sa dlí agus sa nGaeilge a chur ar fáil agus é ráite gur céim shuntasach chun cinn é i bhfianaise an deireadh atá leis an gcosc ar úsáid na Gaeilge sna cúirteanna ó thuaidh.

Níos luaithe i mbliana a rinneadh aisghairm ar An tAcht um Riar an Cheartais (Éire) 1737 a d’fhág nach raibh cead an Ghaeilge a úsáid sna cúirteanna i dTuaisceart Éireann le breis is 300 bliain.

Rinneadh an dlí a aisghairm mar chuid den acht féiniúlachta agus teanga a tháinig isteach i dTuaisceart Éireann mí na Nollag 2022.

Rinne Conradh na Gaeilge nasc idir aisghairm na reachtaíochta sin agus an scéal go bhfuil Ollscoil na Banríona le tús a chur le céim sa dlí agus sa nGaeilge.

Ag cruinniú de Choiste Oideachais na hollscoile an tseachtain seo, tugadh cead tús a chur le Baitsiléir Dlí le Gaeilge agus é ráite gur iarracht atá inti dul i ngleic le bearna i soláthar na Scoile Dlí ó thaobh na teanga.

Cúrsa lánaimseartha atá i gceist a mhairfidh trí bliana agus glacfar le mic léinn céad bhliana den chéad uair i Meán Fómhair 2026.

Chuir Cuisle Nic Liam, Comhordaitheoir Cearta Teanga le Conradh na Gaeilge ó thuaidh, fáilte roimh an scéala agus moladh aici don obair a rinne an grúpa feachtasaíochta Dearcán, a bhíonn ag iarraidh an Ghaeilge a chur chun cinn san ollscoil, chun an chéim seo a bhaint amach.

“Mar iar-mhac léinn mé féin ar Ollscoil na Ríona, tuigim go rímhaith cén tionchar a bhí ag easpa an chúrsa seo ar mhic léinn ag roghnú na hollscoile seo, mo dheartháir féin san áireamh,” a dúirt Nic Liam.

Dúirt Eoghan Ó Conghaile, ball de Chumann Gaelach Ollscoil na Banríona, gur tháinig an chéim nua mar thoradh ar “obair cheannródaíoch a rinne Roinn na Gaeilge agus an Cumann Gaelach le blianta beaga anuas.”

“Aithníonn muid an tábhacht a bhaineann leis an dá ábhar seo a dhéanamh le chéile, chun aitheantas a thabhairt don Gaeilge mar theanga oifigiúil an stáit, agus ceisteanna stádas na Gaeilge a phlé san ollscoil agus níos faide anonn ar fud na sé chontae.”

Dúirt Nic Liam gur cloch mhíle stairiúil a bhí in aisghairm acht 1737 ar an aistear i dtreo chearta teanga cuimsitheacha a bhaint amach do phobal na Gaeilge ó thuaidh agus gur theastaigh anois oibriú chun a chinntiú go mbeadh Gaeilgeoirí in ann a bheith ag plé leis an gcóras dlí ina rogha teanga.

“Tá riachtanas práinneach ann anois níos mó ná ariamh bun-infreasruchtúr a thógáil chun cinntiú gur féidir le dlíodóirí, breithiúna agus ateangairí na todhchaí feidhmiú go líofa sa Ghaeilge. Cuirfidh seo go mór le cumas an chórais dlí déileáil go cothrom agus go héifeachtúil le cásanna dátheangacha nó le cásanna trí mheán na Gaeilge.”

Tá polasaí nua maidir le húsáid na Gaeilge sna cúirteanna le forbairt ag an Aire Dlí agus Cirt ó thuaidh, Naomi Long.

Tá dáta agus socruithe eile do mhórshiúl i mBaile Átha Cliath ar son na Gaeilge sa bhfómhar fógartha.

Tá sé deimhnithe ag Conradh na Gaeilge gur Dé Sathairn, 20 Meán Fómhair, an lá atá roghnaithe do ‘CEARTA: Mórshiúl Náisiúnta na nGael’ agus súil ann go mbeidh “na mílte Gael ag dul chun sráide”.

Aontaíodh ag tionól de chuid an Chonartha an mhí seo caite go n-eagrófaí an mórshiúl agus bhí an ócáid á plé ag lucht feachtais ó thuaidh agus ó dheas ó shin.

Is é seo an chéad mhórshiúl Gaeilge a bheidh ar siúl i mBaile Átha Cliath ó bhí 2018 ann. Reáchtáladh mórshiúlta eile ar son na Gaeilge i mBaile Átha Cliath agus i mBéal Feirste in 2014, in 2017 agus in 2022.

Rachaidh mórshiúl 2025 ó Chearnóg Pharnell tríd lár na cathrach chomh fada le Teach Laighean, áit a mbeidh óráidí agus agóid.

Tá ceithre mhóréileamh ag lucht eagraithe an mhórshiúil is déanaí seo agus iad ag díriú ar chúrsaí maoinithe, tithíochta, oideachais agus ceart.

Deir Uachtarán Chonradh na Gaeilge, Ciarán Mac Giolla Bhéin, go bhfuil mórshiúlta den chineál seo lárnach i stair na Gaeilge agus gur minic pobal na teanga ag éileamh a gceart. Dúirt sé gur féidir “éachtaí a bhaint amach nuair a sheasann muid agus nuair a shiúlann muid le chéile.”

“Níl aon ghníomh níos cumhachtaí ná na mílte Gael ag dul chun sráide,” a deir Ciarán Mac Giolla Bhéin.

“Chonaic muid é seo síos fríd stair na Gaeilge agus na Gaeltachta riamh anall, gur féidir linn, mar phobal, éachtaí a bhaint amach nuair a sheasann muid agus nuair a shiúlann muid le chéile, nuair a thugann muid dúshlán an Stáit, bíodh sin thuaidh nó theas, agus nuair a labhraíonn muid ar aon ghuth amháin,” arsa Mac Giolla Bhéin, atá freisin ina chathaoirleach ar an Mheitheal Náisiúnta Pleanála Teanga.

“Más mian linn an dá Stát a thabhairt chuig an phointe go mothaíonn siad gur gá dóibh bogadh ar na ceisteanna práinneacha seo, is fúinne atá sé léiriú daofa nach stopfaidh muid go dtí go dtabharfar aghaidh ar an fhaillí éagothrom atá déanta sna blianta roimhe seo agus go dtugann siad cothrom na Féinne, comhionannas agus meas don Ghaeilge agus don Ghaeltacht.”

Dúirt Ruairí Ó Donnáin, Oifigeach Forbartha Gaeilge i mBoirche Íochtar, Contae an Dúin, atá mar chuid den ghrúpa atá ag eagrú an mhórshiúil. go bhfuil gá le hócáid náisiúnta chun aird a tharraingt ar na dúshláin atá ann don Ghaeilge agus lucht a labhartha.

“Agus na grúpaí feachtais ar fud na tíre ag teacht le chéile go mion minic le cúpla bliain anuas, d’éirigh sé níos soiléire le himeacht ama go bhfuil muid i dtréimhse géarchéimeanna, tréimhse chorraitheach a leagfaidh amach an treo taistil don Ghaeilge agus don Ghaeltacht don chéad ghlúin eile.

“Tá éigeandáil mhaoinithe againn. Tá géarchéim thithíochta againn sa Ghaeltacht. Tá mórfhadhbanna oideachais ann ar fud an oileáin agus tá pobail thuaidh theas ag éileamh cearta teanga agus cur i bhfeidhm coimitmintí, gan mórán de thoradh, le fada an lá. Is faoin dá Rialtas atá sé na fadhbanna criticiúla seo a réiteach, ach is fúinne atá sé iad a chur os a gcomhair. Ní féidir linn leanúint ar aghaidh le teipeanna, le neamhshuim agus le naimhdeas arís agus arís eile. Siúlaimis ar son ar gcearta. Siúlaimis ar son thodhchaí na teanga agus na Gaeltachta.”

Tá spriocanna maidir le múineadh na Gaeilge luaite i bplean nua atá foilsithe ag an Aire Oideachais.

D’fhoilsigh an tAire Helen McEntee Plean Oideachais 2025 a Roinne an tseachtain seo agus cuspóirí ann maidir lena pleananna teagasc na Gaeilge a fheabhsú i scoileanna lán-Ghaeilge agus i scoileanna lán-Bhéarla.

Tá sé athdhearbhaithe sa bplean go bhfuil an polasaí nua don oideachas lán-Ghaeilge lasmuigh den Ghaeltacht le foilsiú sa bhfómhar agus deirtear go gcuirfear tús le cur i bhfeidhm an pholasaí “i gcomhar le páirtithe leasmhara” sa tríú ráithe den bhliain.

Tá bagairt déanta ag eagraíochtaí teanga agus oideachais gan comhoibriú le cur i bhfeidhm an pholasaí mura dtiocfaidh athrú ar chur chuige na roinne ina thaobh, áfach.

Níl na heagraíochtaí sásta leis an gcreat a cuireadh os a gcomhair i bhfómhar na bliana seo caite agus, i litir a cuireadh chuig an Aire Oideachais, iarradh go bhfoilseofaí dréachtpholasaí le deis a thabhairt do gheallsealbhóirí é a bhreithniú agus ionchur a bheith acu san ábhar. Is léir ón bplean nua nach bhfuil sé i gceist an dréachtpholasaí a fhoilsiú, áfach.

Tá an Roinn Oideachais ag obair i láthair na huaire freisin ar pholasaí do mhúineadh na Gaeilge i scoileanna Béarla. Tá sé mar aidhm ag an Roinn an plean sin a fhoilsiú sa bhfómhar agus go mbeadh sé á chur i bhfeidhm roimh dheireadh na bliana.

Tá sé i gceist ag an Roinn freisin tuilleadh forbartha a dhéanamh ar an scéim FCÁT (Foghlaim Chomhtháite Ábhar agus Teangacha), a reáchtáladh ar dtús ar bhonn píolótach in 2019. Faoin scéim sin, bíonn an Ghaeilge á teagasc i scoileanna Béarla tríd an gcorpoideachais agus ábhair eile.

Tugtar cuireadh do bhunscoileanna agus iarbhunscoileanna páirt a ghlacadh sa scéim agus tá an roinn ag iarraidh go mbeadh tuilleadh scoileanna páirteach inti sa scoilbhliain seo chugainn, 2025/26.

Faoi láthair, dírítear ar pháistí sna naíonáin agus ar pháistí i Rang a 5 agus Rang a 6 sna bunscoileanna ach tá sé i gceist acmhainní a chur ar fáil chun deis a thabhairt do pháistí i Rang a 1 agus Rang a 2 páirt a ghlacadh sa scéim.

Breis is 100 beart ar fad atá sa bPlean Oideachais 2025. Ina measc, tá Seirbhís Teiripe Oideachais nua a bhunú agus é fógartha go bhfuil cead an rialtais faighte chun suas le 90 teiripeoir a chur ar fáil ar bhonn céimnithe i 45 scoil speisialta.

Tá ráite ag an státseirbhíseach a bheidh freagrach as an bPlean Náisiúnta um Sheirbhísí Poiblí Gaeilge a chur i bhfeidhm nach bhfuil sé ag iarraidh go mbainfí úsáid as an bplean ná as an teanga chun inimircigh a choinneáil ó phostanna sa státchóras.

Tá sé i gceist faoin bplean seo cur le líon na ndaoine sa státchóras atá in ann seirbhís trí Ghaeilge a chur ar fáil don phobal ach tá sé aitheanta cheana féin go mbeidh deacrachtaí ar leith ann dóthain cainteoirí Gaeilge a fháil i gcomhlachtaí stáit áirithe, Feidhmeannacht na Seirbhíse Sláinte ina measc.

Dúradh sa bPlean Náisiúnta nuair a foilsíodh é mí Dheireadh Fómhair anuraidh gur “ceist ar leith” a bheadh i gcur i bhfeidhm an phlean i gcás FSS toisc go bhfuil an oiread sin daoine atá ag obair sa tseirbhís a thagann ón iasacht.

Is í Feidhmeannacht na Seirbhíse Sláinte an fostóir aonair is mó san earnáil phoiblí sa Stát agus breis is 160,000 duine fostaithe aici i láthair na huaire. Faoin reachtaíocht teanga, beidh dualgas uirthi seirbhís i nGaeilge a chur ar fáil don phobal agus freisin beidh ar 20% de na hearcaigh chuig FSS a bheith ina gcainteoirí Gaeilge faoi 2030.

De réir na bhfigiúirí a leagadh amach sa bPlean Náisiúnta, tagann 36% de na dochtúirí atá ag obair le FSS ó thíortha lasmuigh d’Éirinn agus tagann beagnach 23% dá cuid altraí ón iasacht.

Agus é ag labhairt os comhair choiste Gaeilge an Oireachtais an tseachtain seo, áfach, dúirt an Dr Aodhán Mac Cormaic, atá ina chathaoirleach ar an gcoiste a d’ullmhaigh an Plean Náisiúnta, gur “dúshlán ar leith” a bheadh ann i gcás FSS ach go gcruthaíonn an scéal deis chomh maith. Dúirt Mac Cormaic gur minic go mbíonn daoine ó thagann go hÉirinn ó thíortha iasachta báúil do theanga nua a fhoghlaim agus  aige go bhféadfadh an Ghaeilge cabhrú le daoine imeascadh

“Rud amháin faoi na daoine a thagann isteach ó thar lear le bheith ag obair sa státchóras anseo agus sa HSE, tá dúshlán ann ach feictear domsa go mbíonn na daoine sin an-oscailte do theangacha nua a fhoghlaim. Go leor acu, tagann siad isteach sa tír seo agus b’fhéidir go bhfuil péire nó trí cinn [de theangacha] acu cheana féin. Tá’s againn uile má tá dhá nó trí theanga agat, bíonn sé níos éasca arís ceann eile a fhoghlaim,” a dúirt Mac Cormaic.

“Níor mhaith linn go mbeadh an togra seo úsáidte mar uirlis le daoine le dathanna craicinn difriúla ná mar atá againn féin a choinneáil amach as an státchóras. Sílim go bhfuil sé de dhualgas orainn a bheith ag obair leis na pobail sin agus leis na daoine sin chun iad a tharraingt isteach agus deiseanna a chruthú dóibh.”

Tá coiste faoi stiúir Mhic Chormaic ag obair ar phlean gníomhaíochta a ullmhú chun spriocanna an Phlean Náisiúnta a bhaint amach agus dúirt sé go mbeidh straitéisí ann chun “dul i ngleic leis an deis” daoine ón iasacht atá ag obair sa státchóras a spreagadh chun an Ghaeilge a fhoghlaim agus a úsáid.

Sa bhfómhar i bheidh an chéad phlean gníomhaíochta á fhoilsiú, a dúirt Mac Cormaic.

De réir taighde a rinneadh mar chuid den réiteach ar an Phlean Náisiúnta, léiríodh gurb iad oibrithe sna seirbhísí sláinte ba lú a bhí ar an eolas faoin sprioc earcaíochta 20% faoi 2030. De réir an taighde, ní raibh a fhios ach ag 15% d’oibrithe san earnáil sláinte gurbh ann don sprioc earcaíochta sin.

Deirtear sa bPlean Náisiúnta go leanfaidh FSS ag glacadh “páirt ghníomhach” sa gCoiste Comhairleach um Sheirbhísí Gaeilge, a réitigh an Plean Náisiúnta, chun bealaí a fháil le líon agus caighdeán na seirbhísí a chuireann siad ar fáil trí Ghaeilge a mhéadú agus a fheabhsú.

Níor aontaigh FSS scéim teanga riamh faoi chóras na scéimeanna teanga a bhfuil deireadh le cur leis faoin reachtaíocht nua teanga.

Deir Roinn na Gaeltachta nár tuigeadh dóibh an méid oibre a bheadh i gceist le cur i bhfeidhm na reachtaíochta teanga agus ghéill siad go bhfuil roinnt de na spriocdhátaí sa dlí teanga caillte acu.

Cé gur ritheadh Acht na dTeangacha Oifigiúla (Leasú), 2021 breis is trí bliana ó shin, táthar ag fanacht fós ar cheann de phríomhbhearta na reachtaíochta, sin iad na caighdeáin teanga faoina leagfar dualgais ar chomhlachtaí poiblí seirbhís trí Ghaeilge a chur ar fáil. Bhí sé i gceist go mbeadh córas na gcaighdeán, atá le teacht in áit chóras na scéimeanna teanga, i bhfeidhm roimh dheireadh 2024.

Agus é ag labhairt ag cruinniú de choiste Gaeilge an Oireachtais inné, dúirt an Dr Aodhán Mac Cormaic, Ceannasaí Roinn na Gaeltachta, go raibh “bunús na gcaighdeán” réitithe anois agus go bhfuil sé i gceist iad a chur amach le haghaidh comhairliúchán poiblí “sa bhfómhar”.

Faoin gcóras nua, leagfar dualgais chaighdeánacha ar ghrúpaí comhlachtaí poiblí ag brath ar an teagmháil a bhíonn acu leis an bpobal.

Tá sé leagtha amach sa reachtaíocht go dtiocfadh an córas nua i bhfeidhm laistigh de trí bliana ó ritheadh an tAcht, sin roimh dheireadh 2024. Ach dúirt Mac Cormaic go raibh tréimhse níos faide ná mar a bhí beartaithe i gceist le forbairt na gcaighdeán.

“Ní dóigh liom gur thuig muid, agus mise ach go háirithe, b’fhéidir, nuair a bhí an bille ag dul tríd an Dáil agus an Seanad an méid oibre a bhí i gceist leis na caighdeáin a chur le chéile,” a dúirt sé.

Tá an córas nua bunaithe ar chóras a tugadh isteach sa mBreatain Bheag agus dúirt Mac Cormaic gur trí bliana a mhair an próiseas comhairliúcháin ansin. Trí mhí atá leagtha síos don phróiseas comhairliúcháin phoiblí anseo agus reáchtálfar próiseas comhairliúcháin trí mhí eile i measc na gcomhlachtaí poiblí ábhartha. Fágann sin gur amach sa bhliain 2026 ar a luaithe a thiocfaidh an córas nua i bhfeidhm.

Bhí amhras ann ag deireadh na bliana seo caite nach mbeadh aon dualgas reachtúil ar eagrais stáit seirbhísí breise a chur ar fáil i nGaeilge agus córas na scéimeanna teanga le dul in éag, ach dúirt Mac Cormaic go raibh comhairle dlí faighte ag an roinn a dúirt go raibh na scéimeanna a bhí aontaithe fós i bhfeidhm.

Ní hé spriocdháta na gcaighdeán an t-aon cheann atá caillte ag an rialtas, áfach, agus sáraíodh an reachtaíocht chomh maith nuair a theip ar Aire na Gaeltachta dátaí a fhógairt roimh thús na bliana seo maidir le cén uair a chuirfear gach seirbhís phoiblí ar fáil trí Ghaeilge sa nGaeltacht agus faoi cén uair a chinnteofar gurb í an Ghaeilge teanga na hoifige ag comhlachtaí poiblí sa nGaeltacht.

Ghéill ceannasaí Roinn na Gaeltachta gur cailleadh an sprioc sin freisin, ach dúirt sé go raibh próiseas comhairliúchán eile ar tí tosú maidir leis an gceist agus go raibh sé ag súil go mbeadh cinneadh á fhógairt ag an Aire sa bhfómhar.

I ndiaidh an tsamhraidh chomh maith a fheicfear an chéad phlean gníomhaíochta atá beartaithe mar chuid den Phlean Náisiúnta um Sheirbhísí Poiblí Gaeilge

Dúradh sa bPlean Náisiúnta go gclúdódh an chéad phlean gníomhaíochta an tréimhse 2024–2027 agus go mbeadh sé le foilsiú “nach mór taobh leis” an bPlean Náisiúnta, a foilsíodh mí Dheireadh Fómhair seo caite. Shéan Mac Cormaic go raibh moill ar an bplean sin, ach dúirt sé go raibh cuid de na spriocdhátaí a leagadh síos sa reachtaíocht ró-uaillmhianach nuair a chuirtear san áireamh an obair atá i gceist.

“Dá mbeadh muid ag tosú amach air seo, cuid de na coimitmintí a thug muid i dtaobh spriocanna ama, ní bheadh siad tugtha. Níor thuig muid féin an méid oibre, an méid idirbheartaíochta a bhí i gceist le haghaidh na rudaí seo a aontú,” a dúirt Mac Cormaic.

“Tá mé ag admháil go bhfuil teipthe orainn in áiteanna ach tá muid ag iarraidh an rud seo a fháil i gceart agus má chiallaíonn sé sin go gcaithfidh muid fanacht roinnt míonna eile le haghaidh an rud a fháil i gceart agus an deis is fearr a thabhairt dó…sílim gur fearr fanacht an cúpla mí sin.”

Dúirt Mac Cormaic ag an gcruinniú go raibh an t-athbhreithniú ar an gcóras pleanála teanga sa Ghaeltacht, a bhí le foilsiú anuraidh, le foilsiú sna seachtainí amach romhainn.

Toghadh an Teachta Dála de chuid Fhianna Fáil, Naoise Ó Cearúil, ina leas-chathaoirleach ar Choiste na Gaeilge, na Gaeltachta agus Phobal Labhartha na Gaeilge ag cruinniú na seachtaine seo.

Dúirt Ó Cearúil go n-oibreodh sé go dlúth le cathaoirleach an choiste, an Teachta Catherine Connolly, agus go raibh “an-obair le déanamh ó thaobh chur chun cinn na Gaeilge agus na Gaeltachta ar fud na tíre.”

Tá bunú iarbhunscoil lán-Ghaeilge agus cultúrlann Ghaeilge i measc na spriocanna atá luaite i bplean teanga Chaisleán an Bharraigh, a seoladh le gairid.

Aire na Gaeltachta Dara Calleary a rinne an plean a sheoladh agus Caisleán an Bharraigh le feidhmiú mar Bhaile Seirbhíse Gaeltachta (BSG) faoin bpróiseas pleanála teanga.

€560,000 atá le cur ar fáil do mhaoiniú an phlean, a mhairfidh ó 2025 go dtí 2032. Is é Gnó Mhaigh Eo ceanneagraíocht an phlean seo agus a bhí i gceannas an plean teanga a chur i dtoll a chéile.

Ba in 2022 a ceadaíodh plean teanga Chaisleán an Bharraigh ar dtús ach tá sé réidh le cur i bhfeidhm anois agus Máire Ní Fhearraigh ceaptha ina hOifigeach Pleanála Teanga (OPT).

Dúirt Niamh De Búrca, Príomhfheidhmeannach Gnó Mhaigh Eo, go rachadh an ceapachán chun tairbhe do thodhchaí na Gaeilge i gCaisleán an Bharraigh agus sna ceantair máguaird.

“Tá sé d’aidhm ag an bPlean Gaeilge seo go gcuirfear deiseanna úsáide agus sóisialaithe Gaeilge ar fáil i gCaisleán an Bharraigh do phobail na Gaeltachta i Maigh Eo, agus do phobal an bhaile mhóir féin agus is buntáiste mór a bheidh ann don chontae ina iomláine.”

Is de bhunadh Ghaoth Dobhair í Máire Ní Fhearraigh agus bhíodh sí ag múineadh Gaeilge i mBaile Átha Cliath, i gCill Mhantáin, agus i gCo. Mhaigh Eo.

Agus é ag labhairt ag seoladh an phlean teanga, thréaslaigh an tAire Calleary leo siúd a raibh baint acu le cur le chéile an phlean.

“Ach an oiread leis na pleananna ar fad atá á bhfeidhmiú cheana féin, tabharfar deiseanna faoi phlean teanga Chaisleán an Bharraigh do mhuintir an bhaile seo a bheith lárnach san iarracht bhreise is gá a dhéanamh chun go rachaidh an Ghaeilge ar aghaidh go slán, sábháilte chuig na glúine atá le teacht,” a dúirt sé.

Ar na príomh-mholtaí atá sa bplean teanga, tá Gaelcholáiste nua a bhunú le freastal ar ghasúir ó Chaisleán an Bharraigh. Moltar staidéar féidearthachta a dhéanamh féachaint ar an éileamh a bheadh ar Ghaelcholáiste i gCaisleán an Bharraigh.

Tá ceithre cinn de Ghaelscoileanna i gCaisleán an Bharraigh agus sa gceantar máguaird ach níl Gaelcholáiste ar bith sa gcontae. Bunaíodh feachtas le cúpla bliain anuas chun Gaelcholáiste a éileamh do Chaisleán an Bharraigh ach is beag dul chun cinn atá déanta.

Moltar i bplean teanga Chaisleán an Bharraigh go ndéanfaí staidéar féidearthachta ar an éileamh a bheadh ann do Ghaelcholáiste ar an mbaile.

Moltar chomh maith staidéar a dhéanamh faoi chultúrlann nó Áras na Gaeilge a bhunú i lár an bhaile chun áiseanna a chur ar fáil do ranganna agus imeachtaí Gaeilge eile.

Naoi gcinn de Bailte Seirbhíse Gaeltachta atá ceadaithe faoi Acht na Gaeltachta 2012 go dtí seo – Leitir Ceanainn, Daingean Uí Chúis, Cathair na Gaillimhe, An Clochán Liath, Trá Lí, Dún Garbhán, Caisleán an Bharraigh, Cathair Saidbhín agus An Clochán.

I dtaighde a rinneadh d’ullmhú an phlean teanga, thug 83% de dhaoine le fios gur mhaith leo tuilleadh deiseanna a fháil chun feabhas a chur ar a gcuid Gaeilge agus dúirt 75% d’fhreagróirí go mbeadh níos mó imeachtaí sóisialta Gaeilge ar siúl ar an mbaile.

Is plean teanga seacht mbliana atá ann a bhfuil sé mar aidhm aige cur le tuiscint an phobail ar an teanga a mhéadú agus úsáid laethúil na Gaeilge a chothú agus a mhéadú i gCaisleán an Bharraigh.

Tá sé ráite ag Sinn Féin go bhfuil “ceisteanna le freagairt” ag Roinn na Gaeltachta agus Údarás na Gaeltachta maidir le húsáid agus forbairt na hintleachta saorga.

Tá Údarás na Gaeltachta i mbun próisis chun uirlis nua intleachta saorga a bheidh dírithe ar an nGaeilge a fhorbairt ach deir urlabhraí Gaeilge Shinn Féin, Aengus Ó Snodaigh, go bhfuil níos mó eolais ag teastáil maidir le céard go díreach a bheidh i gceist.

Anuraidh a d’fhógair an tÚdarás go raibh siad ag tabhairt faoin uirlis nua, ArdIntleacht (AI) na Gaeilge, a fhorbairt.

Tá sé i gceist seirbhísí aitheanta agus sintéise cainte ‘Gaeilge go Gaeilge’ a fhorbairt faoi dheireadh na bliana 2026. Táthar ag súil go mbeifear in ann an uirlis a úsáid le táirgí intleachta saorga atá ann cheana féin agus go gcuirfear na seirbhísí ar fáil sna canúintí difriúla.

Beidh an tÚdarás ag brath ar fhorbróirí seachtracha chun an uirlis a fhorbairt i gcomhar le Roinn na Gaeltachta ach deir Aengus Ó Snodaigh nach bhfuil aon chinnteacht ann go fóill cé aige a bheidh seilbh ar an uirlis nuair a bheidh sí críochnaithe, cé a mbeidh seilbh acu ar chearta na sonraí a chuirfear isteach is a eascróidh ón uirlis nó fiú an gcuirfear an uirlis ar fáil saor in aisce don phobal nuair a bheidh sí críochnaithe.

“Tá ceisteanna le freagairt ag an Roinn agus ag an Údarás maidir le forbairt na huirlise ardintleachta agus an próiseas do thairiscintí tosaithe i mí Dheireadh Fómhair na bliana seo caite agus 2026 mar spriocdháta, in ainneoin a laghad eolais atá ag an Roinn faoi cad a bheidh i gceist go fóill,” ar sé.

Deir Roinn na Gaeltachta go bhfuil taighde ar na féidearthachtaí a bhaineann leis an uirlis intleachta saorga nua ar bun faoi láthair.

“Nuair a bheidh tuilleadh forbartha déanta ar an taighde sin, déanfar plé agus cíoradh breise idir na páirtithe leasmhara ábhartha ar na ceisteanna éagsúla a bhaineann leis an ábhar seo, na ceisteanna atá tarraingthe anuas ag an Teachta ina measc.” a dúirt Aire na Gaeltachta, Dara Calleary.

“Táim ag súil go ndéanfar dul chun cinn suntasach ar an obair thábhachtach seo as seo go deireadh na bliana.”

Tá sé ráite cheana ag Príomhfheidhmeannach Údarás na Gaeltachta, Tomás Ó Síocháin, go raibh cúpla rogha ann maidir le forbairt na huirlise. Dá mbeadh uirlis forbartha cheana féin ag comhlacht, d’fhéadfaí ceadúnas a fháil chun í a úsáid. Rogha eile a bheadh ann ná comhlacht a fháil chun uirlis nua a fhorbairt. Bheadh costas níos mó ag baint leis an dara rogha sin ach bheadh an mhaoin intleachtúil i seilbh an Údaráis, a dúirt Ó Síocháin.

Bhí conspóid ann le deireanaí faoi úsáid na hintleachta saorga i bhfeachtas fógraíochta de chuid Údarás na Gaeltachta.

Dhiúltaigh an tÚdarás líomhaintí, gur baineadh úsáid as AI chun íomhánna don fheachtas a ghiniúint, a dhearbhú ná a bhréagnú.

D’fhiafraigh an Teachta Dála Aengus Ó Snodaigh den Aire Dara Calleary ar chóir d’eagrais stáit atá faoi chúram a Roinne saothar ghrianghrafadóirí nó ealaíontóirí na hÉireann a úsáid i bhfeachtais fógraíochta seachas an intleacht shaorga.

Dúirt an tAire gur comhlacht reachtúil neamhspleách a bhí san Údarás agus nach raibh aon ról aigesean in obair laethúil an Údaráis, feachtais mhargaíochta san áireamh.

“É sin ráite, tá cóip de Threoirlínte an Rialtais maidir le hÚsáid na hIntleachta Saorga sa tSeirbhís Phoiblí a foilsíodh le fíordhéanaí seolta ag mo Roinn chuig an Údarás le cur i bhfeidhm san eagraíocht,” a dúirt an tAire.