Author: Padraic O Ciardha

Deir duine as gach deichniúr ó thuaidh go bhfuil “taithí” acu ar imeaglú a bheith déanta orthu agus iad ag úsáid na Gaeilge.

De réir suirbhé a rinneadh do Chonradh na Gaeilge, dúirt 11% den bhreis is 1,000 ar cuireadh ceist orthu go raibh taithí acu ar eachtraí imeaglaithe nó ciaptha mar gheall ar fhoghlaim nó úsáid na Gaeilge.

Dúirt 37% nach raibh aon taithí acu ar imeaglú as a bheith ag labhairt as Gaeilge nó ag foghlaim na teanga agus 52% a dúirt nach raibh aon tuairim acu ar maidir leis an gceist sin.

Ireland Thinks a rinne an suirbhé do Chonradh na Gaeilge agus deirtear go ndearnadh an suirbhé ar shampla 1,051 duine a bhí ionadaíoch ar an bpobal ó thuaidh a bhí 18 bliain d’aois agus os a chionn.

Tá eachtraí ina ndearnadh bagairt ar dhaoine a bhí ag foghlaim na Gaeilge nó ina ndearnadh loitiméireacht ar chomharthaíocht Ghaeilge ó thuaidh i mbéal an phobail le blianta beaga anuas.

Mheas tromlach mór, 82%, díobh siúd a ghlac páirt sa suirbhé nár chóir go ndéanfaí imeaglú ná ciapadh ar dhaoine a bhí ag foghlaim nó ag labhairt na Gaeilge. Dúirt 7% nár aontaigh siad leis an tuairim sin.

Deir Cuisle Nic Liam, Comhordaitheoir Cearta Teanga le Conradh na Gaeilge, nach bhfuil aon áit ag fuath do theanga sa tsochaí agus, breis is 25 bliain ar aghaidh ó Chomhaontú Aoine an Chéasta, gurb é an rud is lú a bheadh lucht na Gaeilge ó thuaidh ag súil leis an tsaoirse ó imeaglú agus iad ag úsáid na teanga.

“Léiríonn torthaí an tsuirbhé go bhfuil tromlach suntasach de dhaoine den tuairim chéanna seo agus is údar muiníne é sin,” a deir Nic Liam. “Bíodh sin mar atá, tá 11% de dhaoine a thuairiscigh go raibh taithí de chineál éigin acu le himeaglú nó ciapadh agus iad ag labhairt nó ag foghlaim na Gaeilge, tráth a bhfuil na meáin ag tuairisciú ionsaithe suaracha ar an Ghaeilge agus ar chomharthaí dátheangacha go rialta.

“Bímis iomlán soiléir faoi nach gcuireann úsáid na Gaeilge isteach ar chearta dhuine ar bith eile. Is ann do dhearcthaí diúltacha i leith na Gaeilge, níos minice ná a malairt, mar gheall ar easpa eolais agus tuisceana.

“Go rómhinic, áfach, bíonn na dearcthaí sin bunaithe ar sheasamh seicteach agus frith-Ghaeilge ar fad. Is mar thoradh air seo a bhfuil sé níos tábhachtaí anois ná ariamh go mbeadh an Ghaeilge níos inrochtana agus níos feiceálaí do chách, go háirithe inár spásanna roinnte, poiblí.”

I measc na n-eachtraí fuatha inar léiríodh naimhdeas don Ghaeilge, bhí feachtas fuatha i gcoinne na chéad naíscoile lán-Ghaeilge in oirthear Bhéal Feirste a d’fhág go raibh ar an scoil bogadh. Tuairiscíodh níos luaithe i mbliana freisin gur bhagair paraimíleataigh dhílseacha go ndófaí feithiclí de chuid Chomhairle Cathrach Bhéal Feirste a mbeadh comharthaíocht i nGaeilge orthu tar éis don chomhairle polasaí Gaeilge a aontú.

Tá tromlach an phobail i bhfabhar an Ghaeilge a choinneáil mar chroí-ábhar sa gcóras oideachais, de réir pobalbhreith nua.

Deir 60% den phobal gur chóir go mbeadh ar gach dalta staidéar a dhéanamh ar an nGaeilge chomh fada leis an Ardteist.

Thart ar dhuine as gach ceathrar, 27%, a dúirt nár aontaigh siad gur chóir go mbeadh an Ghaeilge éigeantach sa gcóras oideachais agus bhí 14% eile nár nocht aon tuairim.

Tá na figiúirí bunaithe ar thorthaí suirbhé nua a rinne an comhlacht Ireland Thinks do Chonradh na Gaeilge.

Méadú beag a bhí sa 60% a bhí i bhfabhar an Ghaeilge a choinneáil mar chroí-ábhar ar an 58% a dúirt amhlaidh in 2022. 64% a bhí i bhfabhar an Ghaeilge a choinneáil mar chroí-ábhar i suirbhé 2019.

Mar chuid den phobalbhreith nua a rinneadh do Chonradh na Gaeilge cuireadh ceist ar os cionn 1,000 duine cé acu ar aontaigh nó nár aontaigh siad leis an áiteamh gur cheart don Ghaeilge a bheith ina croí-ábhar do gach dalta scoile, daltaí Ardteiste san áireamh.

Deir Aodhán Ó Deá, Stiúrthóir Forbartha agus Leas-Ardrúnaí Chonradh na Gaeilge, gur “treocht sheasmhach” atá sa tacaíocht don Ghaeilge éigeantach sa gcóras oideachais agus go n-aithníonn daoine an luach atá léi.

“Léiríonn taithí in áiteanna eile go díreach cad a tharlaíonn nuair a dhéantar ábhar roghnach de theanga lárnach. I Sasana, nuair a baineadh teangacha nua-aimseartha as an gcuraclam lárnach GCSE, thit an rannpháirtíocht ó 79% in 2001 go 41% in 2018,” a deir Ó Deá.

“Ó thuaidh, bhí tionchar tubaisteach ar an athrú polasaí sin ar an Ghaeilge sna meánscoileanna Béarla. Bheadh baol ann go dtarlódh an rud céanna ó dheas.

“Leis sin bheadh níos lú agus níos lú daltaí a roghnódh an Ghaeilge, níos lú soláthair i scoileanna, níos lú múinteoirí, agus creimeadh de réir a chéile ar an nGaeilge ag gach leibhéal – ón tsraith shinsearach, ar ais isteach sa tsraith shóisearach, agus sa deireadh isteach sa bhunscoil.”

Tagann ceist stádas na Gaeilge sa chóras oideachais chun cinn minic go leor.

Dúirt an Chomhairle Náisiúnta Curaclaim agus Measúnachta (CNCM) in 2018 go mbeadh ceist na Gaeilge éigeantaí lárnach sa phlé a dhéanfaí san athbhreithniú ar an tSraith Shinsearach, ach níor luadh stádas na teanga beag ná mór sa tuarascáil nuair a foilsíodh í.

Tá an cheist tagtha chun cinn arís i bhfianaise an ardú atá tagtha ar líon na ndaltaí a fhaigheann díolúine ó staidéar na Gaeilge, ach tá séanta ag an Roinn Oideachais go bhfuil sé i gceist ábhar roghnach a dhéanamh di.

Ag méadú i gcónaí atá líon na ndaltaí Ardteiste nach ndéanann aon scrúdú Gaeilge.

De réir thorthaí na hArdteiste i mbliana, 24% de dhaltaí, nó beagnach duine as gach ceathrar, nach ndearna aon scrúdú Gaeilge, i gcomparáid le 23% anuraidh. Seo an ceathrú bliain as a chéile go raibh an céatadán daltaí nach ndearna aon scrúdú Gaeilge os cionn 20%.

Léirigh torthaí eile ó shuirbhé nua Chonradh na Gaeilge go bhfuil muintir na hÉireann níos muiníní as a gcuid Gaeilge ná mar a bhí.

Tá cáineadh déanta ag Sinn Féin ar dhiúltú an rialtais Scéim Labhairt na Gaeilge a thabhairt ar ais.

Deir an páirtí is mó sa bhfreasúra go léiríonn na figiúirí maidir le líon na dteaghlach atá ag tógáil a gclann le Gaeilge sa nGaeltacht go bhfuil teipthe ar an rialtas an teanga a chur chun cinn sna ceantair sin.

Tá Sinn Féin ag moladh Scéim Labhairt na Gaeilge a thabhairt ar ais “gan a thuilleadh moille”.

Dúirt urlabhraí ó Roinn na Gaeltachta le Tuairisc nach raibh sé i gceist an scéim a thabhairt ar ais in ainneoin éilimh ón eagraíocht Tuismitheoirí na Gaeltachta go ndéanfaí an beart a fhiosrú.

Léirigh taighde de chuid Thuismitheoirí na Gaeltachta nach bhfuil ach 15% de theaghlaigh sa nGaeltacht ag tógáil a gclann le Gaeilge agus gur tháinig laghdú suntasach ar chéatadán na ngasúr idir 3-18 bliana d’aois sa nGaeltacht a bhfuil an teanga acu.

“Tá an tAire Calleary den tuairim go bhfuil go leor déanta cheana féin chun tacú le teaghlaigh Ghaeltachta in ainneoin na fianaise go léir go bhfuil teipthe go mór ar na hiarrachtaí seo,” a dúirt urlabhraí Gaeilge Shinn Féin, an Teachta Dála Aengus Ó Snodaigh.

“Is cosúil go bhfuil Fianna Fáil níos cúngaigeanta fiú ná Fine Gael faoin ábhar seo, agus iarAire Stáit na Gaeltachta, Patrick O’Donovan tar éis Scéim Labhairt na Gaeilge a phlé mar réiteach féideartha dhá bhliain ó shin, ach fós féin níor léirigh O’Donovan mórán spéise ach oiread i réiteach a chur i gcrích.”

Dúirt O’Donovan in 2023 go raibh sé ag breathnú ar an scéim a thabhairt ar ais agus chuaigh an Roinn i dteagmháil le heagraíochtaí teanga chun a dtuairimí a fháil ach ní raibh aon toradh ar na cainteanna.

Dúirt Aengus Ó Snodaigh go raibh €2 milliún curtha ar leataobh ag Sinn Féin ina bhuiséad malartach chun íocaíocht €500 in aghaidh gach páiste atá á thógáil le Gaeilge a thabhairt do theaghlaigh Ghaeltachta.

Méadú beagnach a dhá oiread é sin ón deontas €260 a bhí á íoc le teaghlaigh sular cuireadh deireadh leis an scéim in 2011.

Dúirt Ó Snodaigh go raibh teaghlaigh “á mbrú ón nGaeltacht” ag “drochpholasaithe Fhianna Fáil agus Fhine Gael agus go mbeadh “dochar as cuimse déanta dár dtobar teanga” mura dtiocfadh athrú ar an scéal.

Tá níos mó daoine i dTuaisceart Éireann “muiníneach” as a gcumas sa nGaeilge ná mar a bhí le blianta fada, de réir  taighde nua.

Deir 15% den phobal ó thuaidh in 2025 go bhfuil muinín acu i labhairt na Gaeilge, méadú ó 6% deich mbliana ó shin. Deir 20%, duine as gach cúigear, go bhfuil muinín acu ina gcumas an Ghaeilge a thuiscint, ardú ó 8% in 2015.

Tá na figiúirí bunaithe ar thorthaí suirbhé nua a rinne an comhlacht Ireland Thinks do Chonradh na Gaeilge.

Tá an pobal ó dheas níos muiníní as a gcumas sa teanga ná mar a bhí le cúpla bliain anuas freisin.

Dúirt 22% den phobal ó dheas go raibh siad muiníneach as a gcumas an Ghaeilge a labhairt (ardú ó 20% anuraidh) agus 37% a dúirt go raibh siad muiníneach go bhfuil siad in ann an Ghaeilge a thuiscint (ardú ó 35% in 2024).

Tá na figiúirí sin ó dheas fós níos ísle ná mar a bhí in 2017 – 31% a bhí muiníneach as a gcumas an Ghaeilge a labhairt agus 40% a bhí muiníneach as a dtuiscint ar an nGaeilge an bhliain sin – ach deir Conradh na Gaeilge gur athraíodh an mhodheolaíocht don suirbhé idir an dá linn agus nach féidir comparáid dhocht a dhéanamh.

De réir na ndaonáireamh is déanaí, bhí 13% den daonra trí bliana nó os a chionn ina gcainteoirí laethúla Gaeilge lasmuigh den chóras oideachais ó dheas agus 2% a bhí i gceist ó thuaidh.

I nDaonáireamh 2022, cuireadh ceist ar dhaoine ó dheas den chéad uair faoina líofacht sa Ghaeilge agus 3.9% de dhaoine a dúirt go raibh Gaeilge an-mhaith acu agus 30% a dúirt go raibh Gaeilge mhaith acu.

Deir Cassie Ní Chatháin ó Chonradh na Gaeilge go léiríonn na figiúirí ón suirbhé nua dul chun cinn soiléir maidir le cumas teanga, go háirithe sna sé chontae, ach go bhfuil tuilleadh tacaíochta ag teastáil ón dá rialtas má tá muinín ina gcumas sa teanga le spreagadh i measc tuilleadh daoine.

“Má tá muid ag iarraidh go dtiocfaidh fás suntasach ar na huimhreacha seo sna blianta amach romhainn, beidh gá le leibhéal uaillmhéine i bhfad níos airde ó na rialtais, thuaidh agus theas,” a deir Ní Catháin.

“Ní tharlóidh dul chun cinn de thaisme – tá infheistíocht leanúnach, pleanáil fhadtéarmach, agus fíorthiomantas de dhíth chun tacú le pobail, le foghlaimeoirí agus le cainteoirí ag gach leibhéal. Is gá deiseanna labhartha, úsáide agus foghlama a chruthú do dhaoine ionas gur féidir leo an Ghaeilge a úsáid go rialta achan lá fud fad na tíre.”

Deir Ní Chatháin go bhfuil “bealach chun tosaigh” leagtha amach i bPlean Fáis Chonradh na Gaeilge chun deiseanna úsáide a sholáthar do dhaoine.

Rinneadh an taighde mar chuid de shuirbhé bliantúil Chonradh na Gaeilge, ‘Céard é an Scéal?’. Beidh tuilleadh de thorthaí an tsuirbhé á bhfoilsiú ar Tuairisc sna laethanta amach romhainn.

Daoine a bhí 18 mbliana agus os a chionn a cuireadh faoi agallamh ó thuaidh agus ó dheas agus rinneadh na hagallaimh mí Iúil. Rinneadh 1,648 agallamh ó dheas agus 1,051 agallamh ó thuaidh. Is é +/- 2.5% an corrlach earráide don phobalbhreith ó dheas agus +/- 3.1% ó thuaidh.

Tá Cumann Lúthchleas Gael ag tacú le héilimh go bhforbrófaí Beartas Náisiúnta Tithíochta don Ghaeltacht chun déileáil leis an ngéarchéim thithíochta agus chun tacú le cur chun cinn na Gaeilge.

I dtuarascáil atá foilsithe ag CLG faoin athrú déimeagrafach in Éirinn, luaitear cás na Gaeilge agus na Gaeltachta agus déantar tagairt don tábhacht a bhaineann leis an nGaeilge don eagraíocht.

“̌Tá gaol speisialta idir CLG agus an Ghaeilge, agus tá áit lárnach aici sa Chumann,” a deirtear.

Deir údair na tuarascála go raibh “ról tábhachtach” ag na cumainn atá lonnaithe sna ceantair Ghaeltachta ar fud na tíre “cabhrú le caomhnú na teanga náisiúnta do na glúnta atá le teacht” ach aithníodh na dúshláin a chruthaigh easpa tithíochta sna ceantair sin don sprioc sin.

“Tá dúshláin mhóra roimh phobal na Gaeltachta in Éirinn de bharr an athrú atá tagtha ar staid dhéimeagrafach na hÉireann le tamall de bhlianta anuas. Aithnítear go bhfuil ról lárnach ag cúrsaí pleanála maidir le todhchaí inmharthana a chinntiú don Ghaeilge agus do phobail na Gaeltachta,” a deirtear sa tuarascáil.

“Tá an-chuid deacrachtaí ag pobal na Gaeltachta cead pleanála a fháil le go bhféadfaidís fanacht sa Ghaeltacht. Chomh maith leis sin, tá méadú mór tar éis teacht ar phraghas na dtithe, rud a chiallaíonn go bhfuil siad róchostasach dóibh agus nach féidir leo iad a cheannach.”

Déantar tagairt sa tuarascáil freisin don laghdú atá tagtha ar líon na gcainteoirí laethúla Gaeilge sa nGaeltacht le roinnt blianta anuas agus an titim atá tagtha ar líon na gcainteoirí sa stát trí chéile.

Moltar go dtabharfadh an rialtas faoi pholasaí náisiúnta don tithíocht sa nGaeltacht, mar atá éilithe ag leithéidí Chonradh na Gaeilge le roinnt blianta anuas.

“Tacaíonn CLG leis na heagrais Ghaeilge atá ag éileamh Beartas Náisiúnta Tithíochta don Ghaeltacht. Ba chóir go mbeadh beartas den chineál sin dírithe ar chinnteacht a thabhairt do phobail na Gaeltachta le go mbeidís in ann maireachtáil ina gceantair dhúchais féin agus leanúint orthu ag tacú le caomhnú na Gaeilge.

I measc na n-éileamh atá ag an gConradh do pholasaí tithíochta don Ghaeltacht, tá srianta ar fhorbairtí mórscála tithíochta agus ar thithe saoire, go ndéanfaí measúnú ar chumas teanga duine ó lasmuigh den Ghaeltacht a bheadh ag iarraidh teach a cheannach sa nGaeltacht, agus go mbeadh tuilleadh tithe sóisialta tógtha do mhuintir na Gaeltachta

Déanann an tuarascáil de chuid CLG mionscrúdú ar an athrú déimeagrafach in Éirinn agus an tionchar atá aige ar chlubanna tuaithe agus uirbeacha ar fud na tíre.

Deirtear go bhfuil breis is seacht milliún duine anois ina gcónaí in Éirinn, an méid is mó ó 1861, agus gur i gcathracha agus i mbailte is mó atá cónaí ar dhaoine.

I measc phríomhthorthaí na tuarascála, deirtear go bhfuil 78% de chlubanna CLG lonnaithe i gceantair thuaithe ina bhfuil laghdú ag teacht ar an daonra.

Tá duine as gach triúr in Éirinn anois ina gcónaí i mBaile Átha Cliath nó i mbaile satailíte i bhfoisceacht uair an chloig den phríomhchathair. Mar sin féin, níl ach 18% de na clubanna lonnaithe sa gceantar céanna agus gá le tuilleadh a bhunú, dar le CLG.

Deirtear go nach bhfuil ach 50 club ag freastal ar cheantair ina bhfuil breis is 25% de na gasúir ar fad idir 0-5 bliain d’aois sa tír ina gcónaí agus go bhfuil os cionn leath leanaí na tíre atá idir 0-5 bliain d’aois ina gcónaí i mBaile Átha Cliath, Béal Feirste, i gcontae an Dúin, Cill Dara, Gaillimh agus Corcaigh.

I measc na moltaí atá luaite sa tuarascáil, tá scéimeanna píolótacha le cur ar bun i gCiarraí agus i gCill Dara chun na dúshláin atá ann do chumainn tuaithe agus uirbeacha a aithint. I measc na gceantar a mbeidh na scéimeanna ag díriú orthu beidh Uíbh Ráthach.

Tá fodhlíthe le forbairt chun é a dhéanamh níos éasca d’imreoirí aistriú ó chumann uirbeach go dtí cumann tuaithe a bhfuil nasc acu leo agus freisin chun srian a chur ar aistrithe chuig cumainn mhóra uirbeacha.

Táthar freisin ag iarraidh tacú le cumainn a mbíonn deacrachtaí acu foirne fásta a chur chun páirce agus cláracha nua a fhorbairt chun go bhféadfaí comórtais 11 nó naoi imreoir an taobh a imirt.

I measc na moltaí eile, tá Aonad Tacaíochta Club le bunú a oibreoidh ag an leibhéal náisiúnta agus ag leibhéal an chúige.

Dúirt Uachtarán CLG, Jarlath Burns, gurb í ceist an daonra an bhagairt is mó atá ar Chumann Lúthchleas Gael le 100 bliain anuas.

“Níl smacht ag CLG ar go leor de na dúshláin a bhaineann le cúrsaí daonra. Mar sin féin, caithfidh muid labhairt le chéile fán dóigh is fearr le cinntiú go bhfuil láithreacht agus croí againn inár gcathracha, inár mbailte, inár sráidbhailte agus inár bpobail tuaithe,” a dúirt Burns.

“Tréith láidir i stair iontach CLG ná an diongbháilteacht a bhaineann linn; an cumas atá ag an Chumann dúshláin a shárú agus fanacht i gcroílár shaol na hÉireann. Deirim é sin toisc go sílim go dtig linn cosán a leagan amach romhainn féin.”

Dúirt Benny Hurl, Cathaoirleach Choiste Náisiúnta Déimeagrafaicí CLG, go dtugann an tuarascáil “deis athnuachana” don eagraíocht.

“Creidimid go gcruthaíonn an tuarascáil seo pictiúr an-soiléir dúinn de na contúirtí atá romhainn agus an gá práinneach atá le gníomh. Ní rud é an t-aistriú daonra seo a bhaineann leis an todhchaí – baineann sé leis an lá inniu.”

Ba é Conor Geaney laoch an Daingin agus cic saor dhá phointe slánaithe aige leis an gcic deireanach chun bua drámatúil a thabhairt do sheaimpíní Chiarraí i gcluiche ceannais Chraobh Shinsir Peile na Mumhan, cluiche a mbeidh cuimhne go deo air ar an mbaile Gaeltachta.

Bhí an chuma ar scéal go raibh an iomarca le déanamh ag fir Dhaingean Uí Chúis agus iad seacht bpointe chun deiridh ar Chumann Barra Naofa agus thart ar 20 nóiméad fanta i Staid Semple ach d’éirigh leo an bhearna a laghdú de réir a chéile, a bhuíochas do scóranna den scoth ó Dylan Geaney den chuid is mó.

Chiceáil Dylan scór dhá phointe chomh maith is a d’fheicfeá in aon chluiche sa 60ú nóiméad chun aon scór amháin a chur idir na foirne, 1-16 in aghaidh 0-20, ach bhí scór eile ag teastáil chun craobh na Mumhan a bhuachan den chéad uair riamh i stair an chumainn. Bhí cúpla deis ag na Corcaígh ar scór san am cúitimh ach chuireadar amú iad agus tugadh seans amháin eile don Daingean agus an trí nóiméad istigh. Tugadh cic saor 50 slat chun cinn agus cinneadh déanta ag an réiteoir nár thug imreoir Barra Naofa an liathróid ar ais don Daingean. Ní hé an cluiche ab fhearr a bhí imeartha ag Conor Geaney go dtí sin agus cúpla iarracht curtha amú aige ach bhuail sé an cic saor, a bhí díreach laistigh den líne 45m, díreach idir na postaí chun an Daingean a chur pointe amháin chun tosaigh agus gan deis ag a gcéilí comhraic freagra a thabhairt.

Ní fhéadfá gan trua a bheith agat do na ‘Barrs’ leis an gcaoi a chríochnaigh an cluiche dóibh agus bheadh trua go háithe agat dá leathosach , Steven Sherlock. Thug Sherlock taispeántas dochreidte sa gcluiche ceannais agus 16 den scór pointe a chláraigh Cumann Barra Naofa tagtha óna bhróg. Sé cinn de scóranna dhá phointe a scóráil Sherlock ach ní raibh i ndán dó ach an briseadh croí sa deireadh.

An Daingean a chur tús níos fearr leis an gcluiche agus pointí faighte ag Paul, Conor agus Dylan Geaney laistigh den chéad cheithre nóiméad ach nuair a thosaigh Sherlock ag aimsiú na sprice níor thóg sé i bhfad ar na Corcaígh dul chun tosaigh.

Seacht bpointe a d’aimsigh sé sa gcéad 15 nóiméad agus na ‘Barrs’ imithe 0-8 in aghaidh 0-4 chun cinn ach bhí freagra ag Paul Geaney nuair a fuair captaen an Daingin cúl deas chun an bhearna a laghdú.

Ba bheag nár aimsigh Geaney a dara chúl ar bhuille leath ama ach bhuail a iarracht in aghaidh an trasnáin agus a bhuíochas le tuilleadh scóranna ó Sherlock bhí cruaidh Chorcaí  0-14 in aghaidh 1-6 chun cinn ag an mbriseadh.

Scór dhá phointe ó Dylan Geaney a chur tús leis an dara leath ach shlánaigh Sherlock aon chic saor a bronnadh ar Chumann Barra Naofa, cuid acu a bhí bog go maith chaithfeá a rá.

Bhí seacht bpointe eatarthu ag pointe amháin sa dara leath agus bhí bearna cúig phointe fós ann nuair a d’aimsigh Brian Hayes pointe sa 49ú nóiméad ach b’shin an scór deireanach a bheadh ag na Corcaígh. Bhí an Daingean gan Paul Geaney ar feadh tamaillín agus é gortaithe ach sheas Dylan Geaney an fód agus Geaney eile, Conor, a bhuaigh an cluiche dóibh agus an t-am caite.

Casfaidh an Daingean anois ar churaidh Laighean, Baile Baodáin, i gcluiche leathcheannais na hÉireann mí Eanáir.

An Ghaeltacht 2-12 Achadh Bolg 1-8

Tá Craobh Idirmheánach Peile na Mumhan tugtha leo ag Cumann Caide na Gaeltachta tar éis dóibh bua seacht bpointe a fháil ar Achadh Bolg ó Chorcaigh sa gcluiche ceannais i Ráth Caola tráthnóna.

Bhí na foirne ar comhscór ag leath ama, agus cóir láidir na gaoithe ag cleas Chorcaí sa gcéad 30 nóiméad, ach léirigh fir na Gaeltachta a gcumas sa dara leath agus bhí a mbua tuillte go maith acu. Tá craobh an chúige ag an ngrád seo anois buaite acu don dara huair, ocht mbliana óna gcéad bhua a bhí sa chomórtas in 2017.

I gcoinne bhuaiteoirí chluiche ceannais Laighean, atá le himirt an tseachtain seo chugainn, a bheidh an Ghaeltacht i mbabhtaí leathcheannais na hÉireann sa mbliain nua ach is féidir leo scíth bheag a ligeann idir an dá linn agus ceiliúradh a dhéanamh thar an Nollaig ar na coirn atá tugtha siar acu le cúpla mí anuas.

Ba é Pádraig Óg Ó Sé a d’aimsigh an scór deireanach den chluiche sa gcéad nóiméad d’am cúitimh, scór a bhí tuillte go maith ag fear Ard an Bhóthair tar éis dó taispeántas iontach a thabhairt ar feadh an 60 nóiméad. Níorbh é an t-aon t-aon laoch a bhí ag an nGaeltacht, áfach.

Ba dheacair dul chun cinn a dhéanamh in aghaidh na gaoithe sa gcéad leath ach d’éirigh le Brian agus Ruaidhrí Ó Beaglaoich bearnaí a aimsiú agus rinne Éanna Ó Conchúir agus Tomás Ó Sé amhlaidh sa líne lántosaithe chomh maith. Bhí Cathal Ó Beaglaoich thar barr i lár na páirce agus tionchar mór ar an imirt freisin ag a leathbhádóir Aidan Walsh, chomh maith le leithéidí PJ Mac Láimh agus Gavin Ó Cinnéide, a fuair scór dhá phointe tábhachtach ag tús an dara leath chun an Ghaeltacht a chur ar an mbóthar ceart. Tá moladh ar leith tuillte freisin ag Cian Ó Murchú sa líne lánchúil as an sár-jab a rinne sé chun naoscaire Achadh Bolg, Luke Casey, a smachtú.

Bhí a fhios ag Achadh Bolg go gcaithfeadh siad tairbhe a bhaint as an ngaoth sa gcéad leath ach d’fhág siad cúpla iarracht i mbéal an chúil sa gcéad cúpla nóiméad agus an Ghaeltacht a d’aimsigh an chéad scór, ceann an-tábhachtachi.

Rinne cúl báire Achadh Bolg John Buckley sábháil iontach chun iarracht ó Thomás Ó Sé a choinneáil amach sa gcúigiú nóiméad ach bhí sé ag piocadh na liathróide amach as an eangach cúpla nóiméad ina dhiaidh sin nuair a chuir Éanna Ó Conchúir iarracht íseal thairis tar éis dó beirt nó triúr cosantóirí a chur de,

Bhí freagra maith ag Achadh Bolg. Scór dhá phointe ó John Corkery a tosaigh an teacht aniar agus bhí cúl dá gcuid féin acu go luath ina dhiaidh sin nuair a ghearr Matthew Bradley isteach ó thaobh na láimhe deise chun urchar a bhá sa gcúl lena chiotóg.

Ní rófhada a bhí an Ghaeltacht chun deiridh agus raspar eile de chúl faighte ag Ruaidhrí Ó Beaglaoich sa 12ú nóiméad. A dheartháir Brian a chruthaigh an deis arís agus is beag nár aimsigh Ruaidhrí cúl eile ceithre nóiméad ina dhiaidh sin nuair a chuaigh a iarracht díreach thar an trasnán.

D’aimsigh Cathal Ó Beagloaich agus Gavin Ó Cinnéide pointí chun an Ghaeltacht a chur 2-3 in aghaidh 1-2 chun tosaigh ag druidim i dtreo leath ama ach chríochnaigh Achadh Bolg go láidir agus scór dhá phointe an duine aimsithe ag John Corkey agus Adam Muphy chun na foirne a chur ar comhscór ag leath ama, 2-3 in aghaidh 1-6.

D’fhéadfadh go mbeadh spreagadh faighte ón tréimhse sin agAchadh Bolg sa dara leath ach léirigh Gavin Ó Cinnéide an buntáiste a bhain le bheith ag imirt leis an ngaoth nuair a fuair sé scór dhá phointe iontach trí nóiméad isteach sa dara leath.

Chuir pointe breá ó Éanna Ó Conchúir agus cic ’45 ó Aidan Walsh an Ghaeltacht ceithre phointe chun tosaigh agus ceathrú uaire fágtha agus bhí foireann Fhergail Uí Shé le moladh a guaim a choinneáil  orthu féin in ainneoin go ndeachaigh roinnt mhaith cinntí ón réiteoir ag dul ina gcoinne.

D’aimsigh Aaron O’Sullivan an chéad scór den dara leath d’Achadh Bolg agus 48 nóiméad ar an gclog ach d’fhreagair Conchúir Ó Corrduibh ar an bpointe é le scór don Ghaeltacht. Fuair Tomás Ó Sé agus Cathal Ó Beaglaoich (scór dhá phointe) scóranna breátha go luath ina dhiaidh sin agus an bhí Ghaeltacht buíoch do shábháil iontach a rinne Seán Ó Lúing chun iarracht ó Matthew Bradley a choinneáil amach. D’aimsigh Bradley scór amháin eile d’Achadh Bolg ach ba é pointe Phádraig Uí Shé a chur clabhsúr ar an aicsean agus 60 nóiméad anois idir an Ghaeltacht agus cluiche ceannais na hÉireann i bPáirc an Chrócaigh

An Ghaeltacht: S Ó Luing; C Ó Murchú, Rónán Ó Beaglaoich, A Mac Amhlaoibh; P Ó Sé, B Ó Beaglaoich, A Ó Beaglaoich; A Walsh (0-1, 1’45), C Ó Beaglaoich (0-3, 1dp); G Ó Cinnéide (0-3, 0-1cs, 0-1dp), Ruaidhrí Ó Beaglaoich (1-1), PJ Mac Láimh; C Ó Riagáin, É Ó Conchúir (1-1), T Ó Sé (0-1). Fir Ionaid: P P Sauerland in áit Rónáin Uí Bheaglaoich (26), C Ó Corrduibh (0-1) in áit Uí Riagáin (42), S Ó Gairbhí in áit Uí Chinnéide (48), S Ó Cuinn in áit Ruaidhrí Uí Bheaglaoich (58), C Mac Gearailt in áit Thomáis Uí Shé (63).

Achadh Bolg: J Buckley; D Merrick, C Smyth, P Dilworth; P Ring, S Tarrant, B Sullivan; C Gillespie, A Murphy (0-2, 1dp); A O’Sullivan (0-1), J Corkery (0-4, 2dp), P O’Sullivan; M Bradley (1-1), E O’Sullivan, L Casey. Fir Ionaid: Oisín O’Connell in áit Tarrant (17), D Thompson in áit Casey (35), C O’Sullivan in áit P O’Sullivan (36), Odhrán O’Connell in áit E O’Sullivan (54).

Réiteoir: Jonathan Hayes (Luimneach).

Tá sé ráite ag an Aire Cumarsáide Patrick O’Donovan go bhfuil an rialtas tiomanta do neamhspleáchas nuachta a bhaint amach do TG4 agus go bhfuil sé féin sásta féachaint ar bhuiséad na heagraíochta a ardú sna blianta amach romhainn.

Tá sé molta ag Coimisiún na Meán go mbronnfaí tuilleadh airgead poiblí ar RTÉ agus TG4 agus cé nach bhfuil aon ghealltanas tugtha ag an Aire O’Donovan maidir le maoiniú breise a thabhairt don stáisiún Gaeilge, deir sé go gcoinneofar leis an obair atá ar siúl chun go mbeidh TG4 in ann a seirbhís nuachta féin a chur ar fáil.

Faoi láthair, RTÉ a chuireann nuacht ar fáil do TG4 mar chuid den dualgas reachtúil atá ar RTÉ 365 uair an chloig de chláir a chur ar fáil don stáisiún gach bliain. In 2022, ghlac an rialtas le moladh ó Choimisiún na Meán go mbeadh soláthar nuachta TG4 neamhspleách ó RTÉ.

Is beag dul chun cinn atá déanta sna cainteanna idir na heagraíochtaí ó shin ach, agus é ag labhairt faoi mhaoiniú do RTÉ agus TG4, dúirt an tAire Cumarsáide go gcoinneofar leis an obair go dtí go mbainfear neamhspleáchas amach do TG4 i dtaobh chúrsaí nuachta.

“Ó thaobh TG4 de, tá maoiniú breise curtha ar fáil againn don stáisiún i mbliana agus tá siad ar a slí chun a seirbhís nuachta féin a chur ar fáil faoi Nuacht agus táimid chun é sin a thabhairt chun críche,” a dúirt an tAire O’Donovan le Today with David McCullagh ar RTÉ Radio 1.

Tuairiscíodh ar an suíomh seo le gairid gur dhúirt ceannasaíocht nuachta RTÉ le foireann Nuacht RTÉ/TG4 go rabhthas “i bhfad ó shocrú a bheith déanta” faoi cheannas neamhspleách eagarthóireachta a bheith ag TG4 ar an nuacht.

Tá TG4 ag iarraidh an folúntas do Cheannaire Nuachta a líonadh ó ceapadh Deirdre Ní Choistín, a bhí sa ról sin, ina hardstiúrthóir ag tús na bliana. Fógraíodh an post don cheannaire nuachta don dara huair an mhí seo caite.

Tuigtear gur moladh i dtuarascáil a réitigh Coimisiún na Meán ar mhaoiniú RTÉ agus TG4 gur chóir go gcuirfeadh an státchiste €66.3 milliún ar fáil do TG4 an bhliain seo chugainn, thart ar mhilliún euro níos mó ná an €65.4 a d’fhógair an rialtas i mBuiséad 2026. Mhol Coimisiún na Meán go n-ardófaí buiséad an stáisiúin go dtí €67.5 milliún in 2027.

Ardú os cionn €5 milliún a d’fhógair an rialtas do TG4 sa mBuiséad deireanach agus cuid den airgead breise sin le cur ar fáil chun cabhrú leo seirbhís dhigiteach nuachta a bhunú.

Dúirt an tAire O’Donovan inné go mbeadh sé féin sásta moltaí ó Choimisiún na Meán maidir le TG4 a mheas mar go raibh tábhacht ar leith ag baint leis an stáisiún, ní hamháin chun an Ghaeilge a chur chun cinn ach chun na cluichí Gaelacha agus ábhar cultúrtha a chur os comhair an phobail chomh maith.

Dúirt an tAire Cumarsáide nach bhfuil sé i gceist aige aon airgead breise a thabhairt do RTÉ in ainneoin mholtaí Choimisiún na Meán, áfach.

Tá sé fógartha cheana ag an rialtas go bhfuil €240 milliún le cur ar fáil do RTÉ an bhliain seo chugainn agus €260 milliún a chuirfear ar fáil in 2027. Molann Coimisiún na Meán go n-ardófaí é sin go dtí €255 milliún an bhliain seo chugainn agus €275 milliún an bhliain dár gcionn.

“Sa chéad chúpla Buiséad eile, beidh mé ag breathnú ar TG4, ach maidir le RTÉ, níl sé ar intinn agam méadú a dhéanamh ar an maoiniú,” ar sé.

Dúirt O’Donovan go bhfaigheann RTÉ a dhóthain ón státchiste mar atá agus go raibh an rialtas tar éis RTÉ a tharrtháil théis “praiseach na bhflip fleap agus gach ar bhain léi”.

“Tá muid ag iarraidh go gcomhlíonfaí an comhaontú atá ann idir RTÉ agus an Rialtas agus tá i bhfad le dul againn sula bhfeicfear sin chun an fhírinne a rá,” a dúirt sé.

“Tá muid ag iarraidh go gcuirfear dlús leis na hathchóirithe in RTÉ. Tá muid ag iarraidh go gcuirfí dlús leis an gclár iomarcaíochta. Tá muid ag iarraidh RTÉ atá níos lú, atá níos oiriúnaí don fheidhm, a fheiceáil.”

Tá sé molta go mbeadh an Taoiseach Micheál Martin i gceannas ar choiste a dhéanfadh maoirseacht ar pholasaithe an rialtais chun an Ghaeilge a chur chun cinn.

Bhíodh an Taoiseach ina chathaoirleach ar choiste rialtais a bhí ag plé le cur i bhfeidhm na Straitéise 20 Bliain don Ghaeilge ach cuireadh deireadh leis an gcoiste sin in 2017.

Agus é ag labhairt os comhair Choiste Oireachtais na Gaeilge, mhol Ard-Rúnaí Chonradh na Gaeilge go mbunófaí a leithéid de choiste rialtais in athuair chun airí agus státseirbhísigh shinsearacha ó na ranna rialtais a thabhairt le chéile le pleananna don teanga agus don Ghaeltacht a phlé.

Dúirt Julian de Spáinn nach raibh aon phlean comhtháite ag an rialtas maidir le forbairt agus cur chun cinn na Gaeilge agus gur léir nach mbíonn ranna rialtais ag labhairt lena chéile faoi chúrsaí teanga.

Mhol de Spáinn go mbunófaí coiste rialtais chun na ranna éagsúla a thabhairt le chéile.

“Má thógtar ceannasaíocht, dá mbeadh an Taoiseach ag tabhairt na n-airí ar fad le chéile lena rá go bhfuil ‘X’ le cur i bhfeidhm – an Straitéis 20 Bliain a bhí i gceist ach tá sí sin beagnach ag ceann scríbe, chaithfí straitéis nua a chur le chéile – dá mbeadh an Taoiseach ag teacht taobh thiar de, dhéanfadh sé an-difear ó thaobh ceannasaíochta de.”

Dúirt an Teachta Dála de chuid Fhianna Fáil, Naoise Ó Cearúil gur “an-mholadh” a bhí ann.

Ba in 2017, go luath tar éis do cheapachán Leo Varadkar mar Thaoiseach, a cuireadh deireadh leis an gCoiste Rialtais ar an nGaeilge agus ar an nGaeltacht. Laghdaíodh líon na bhfochoistí ó dheich gcinn go cúig cinn agus bhí coiste na Gaeilge i measc na gcoistí ar cuireadh deireadh leo.

Bhíodh an Taoiseach ina chathaoirleach ar an gcoiste agus bhíodh idir airí agus státseirbhísigh shinsearacha ó na ranna rialtais ag freastal ar na cruinnithe a bhíodh aige.

Dúirt Conradh na Gaeilge ag an am gur “céim ollmhór ar gcúl” a bhí sa gcinneadh.

Níor reáchtáladh ach trí chruinniú den choiste Gaeilge sna 14 mí sular cuireadh deireadh leis.

Agus é ag labhairt i dTeach Laighean inné, dúirt Julian de Spáinn gur easpa uaillmhéine an difríocht is mó idir rialtas na hÉireann agus leithéidí rialtas na Breataine Bige maidir le cur chun cinn na teanga dúchais.

Dúirt de Spáinn nach raibh ón rialtas anseo ach “an méid reatha móide beagáinín níos mó” ach go raibh an rialtas níos uaillmhianaí maidir le cur chun cinn na Breatnaise sa mBreatain Bheag.

“An sampla is éasca de sin ná an scolaíocht trí mheán na Breatnaise. Tá siadsan ag iarraidh [céatadán na ndaltaí a fhreastalaíonn ar scoil lán-Bhreatnaise] a mhéadú ó 23% go dtí 40% faoi 2050. Tá siad ag iarraidh milliún cainteoir Breatnaise a bhaint amach,” a dúirt de Spáinn.

“Bhí uaillmhian anseo nuair a leagadh síos [an sprioc sa Straitéis 20 Bliain] 250,000 cainteoir laethúil Gaeilge ach níor cuireadh na hacmhainní taobh thiar de.

“Is ceist do Rialtas na Breataine Bige í an bhfuil siad chun na hacmhainní a chur ar fáil chun an milliún agus an 40% a bhaint amach ach ón méid a fheicimse, tá siad ag cur méid áirithe acmhainní ar fáil chuige sin agus tá an meon ag dul sa treo sin.”