Author: Martan O Ciardha

Ní nach ionadh an méid a thit amach ar fhód Pháirc an Chrócaigh féin Dé Domhnaigh seo caite ba mhó a tharraing caint le seachtain anuas. I gcásanna mar é is minic a théitear thar fóir leis na cuntais scríofa, físe agus bhéil ar a leithéid d’ócáidí draíochta. B’in rud a bhí dodhéanta sa gcás seo.

Go fiú dá ndéanfaí aon tuairisc amháin faoi sháriarrachtaí na n-údar agus na scríbhneoirí ab fhearr dár facthas ariamh, níorbh leor a gcumas le cothrom na Féinne a thabhairt dá bhfaca muid.

Bhain sé an barr de Chuairt an Phápa fhéin. Cúpla lá tar éis do Chiarraí an bua a fháil ar Áth Cliath i gcluiche ceannais 1979 a bhain Eoin Pól II an tír seo amach. Seans gur cuimhneach le cuid agaibh ar aon nós go mba é an chéad rud a rinne sé ná a dhul ar a ghlúine gur phóg sé an talamh.

Ní shílim go raibh aon deoir i súile a Naofachta nuair a rinne sé sin, ach níorbh amhlaidh do Shane Mac Gearailt as Cill Mheáin nuair a chuala seisean séideadh an bhonnáin Dé Domhnaigh seo caite. Ghearr sé comhartha na croise air féin sula ndearna sé ‘Cleas an Phápa’.

Bhí sin déanta freisin aige an lá roimhe ar bharr Chruach Phádraig agus rinne sé in athuair é ar Bhóthar Mhic Éil nuair a bhain Corn Mhig Uidhir Caisleán an Bharraigh amach tráthnóna Dé Luain.

Ní baileach go ndearna mé aithris air, ach ba é an chéad bheart a rinne mé féin agus an gluaisteán bainte amach agam ná teachtaireacht a sheoladh chuig seanchara de mo chuid, Seán Rice.

In aice le Caisleán an Bharraigh, i mbaile fearainn a bhfuil an Móinín mar ainm air a rugadh Seán. Tá sé i bhfoisceacht aon bhliain amháin de na ceithre scór go leith anois.

Is cinnte nach bhfuil aon iriseoir eile sa tír is cáilithe ná é ar chúrsaí a bhaineann leis an bPeil Ghaelach ina chontae dúchais. Bhí sé ina thuairisceoir spóirt ag an Connaught Telegraph, ag an Mayo News agus ar feadh blianta ba é comhfhreagraí Mhaigh Eo é don Churadh Connachtach.

Ní fada ó shin ó bhronn Cumann Iriseoirí na gCluichí Gaelacha gradam saoil air as ucht a shaothair, ar a bhfuil freisin leabhar den teideal We Are Mayo a scríobh sé féin agus an tOllamh Tom Brett a rugadh i mBaile Chathail ach atá ina chónaí i Freemantle na hAstráile le fada.

Aithnítear gurb é a saothar ‘Bíobla Mhaigh Eo’.

Ón mbliain 1989, aon uair déag atá lámh croite agam le Seán Rice roimh thús do Chluiche Ceannais Peile na hÉireann agus aon uair déag acu sin níor theastaigh an focal féin agus muid ag fágáil slán lena chéile.

Ba leor croitheadh den chloigeann. Maigh Eo buailte aon uair amháin eile.

Ní raibh Seán feicthe agam sular thosaigh imirt an Domhnaigh seo caite. Ní fiú go raibh mé cinnte é a bheith i bPáirc an Chrócaigh beag ná mór. Tóraíocht an táilliúra i mbruth a bheadh in aon chuardach a dhéanamh air agus suas le 50,000 de mhuintir Mhaigh Eo as a gciall i mo thimpeall.

D’fhan mé go raibh suaimhneas an ghluaisteáin sroichte agam sular sheol mé an teachtaireacht chomhghairdis ba thúisce a chuir mé chuig mo chairde i Maigh Eo.

Ní raibh an dara ceann críochnaithe agam faoin am a dtáinig freagra ar ais ón Ríseach. Ní raibh sé i láthair, ach bhí an t-ábhar díomá sin plúchta ag an bhfuarlach den áthas agus den ríméad a bhí ina thimpeall agus é féin agus a theaghlach sínte ag breathnú air in Oileán Éadaí, áit a bhfuil cónaí air le fada an lá anois.

Ceathrú den amhrán breá sin arb é Johnny Mháirtín Learaí Mac Donnchadha is ansa liom á rá a tháinig isteach i mo chloigeann ansin – ceann a dúirt sé os cionn na huaighe an lá ar adhlacadh mo mháthair:

‘Go dtaga Cnoc na Cruaiche ar cuairt go hAbhainn Mhór,

Go dtaga an toimín luachrainn ag buachailleacht na mbó,

Go n-osclaítear na comhraí atá ar mhullach Bheanna Beola,

Ach ní scarfaidh mo chumha go deo leat, a Chontae Mhaigh Eo.’

Is beag de bhuachailleacht na mbó atá déanta sa gcontae sin ó shin, déarfainn agus tá mé cinnte go raibh páirt a bheag nó a mhór ag mo chara Seán Rice sa gceiliúradh. Is iomaí sin deoch a d’ól mé féin agus é féin i dteach Ósta Mick Byrne ar Shráid an Droichid i lár Chaisleán an Barraigh – an ceann is mó a mbíonn tarraingt air ag lucht Chumann Lúthchleas Gael an bhaile.

Sin má bhí fáil ar áit ann.

Bhí mé ag caint le fear eile níos deireanaí sa tseachtain agus seo an scéal a bhí aigesean ó chara dá chuid ar chas Mick Byrne féin leis i lár an lae Dé Máirt.

“Ye must have had some crack in your place last night, Mick?” an cheist a cuireadh.

“I’d say so, but the place was so crowded I couldn’t get into my own pub,” a d’fhreagair Mac Uí Bhroin!

Fear as Maigh Eo agus fear as Ciarraí a bhí i gcúl an chairr agam tráthnóna Dé Domhnaigh seo caite agus muid ag déanamh an bhealaigh siar thar Sionainn.

An tsíocháin a bhí i réim.

Creid mé nuair a déarfaidh mé leat gur chroith an Ciarraíoch lámh le leath díobh siúd as Maigh Eo a chas dúinn idir Páirc an Chrócaigh agus an áit a raibh muid páirceáilte. Ní hé nach raibh díomá air, ach bhí tuiscint mhaith freisin aige ar chúis áthais agus ar sceitimíní na mbuaiteoirí.

Bhí an cheathrú dheireanach d’amhrán Johnny Mháirtín Learaí iompaithe ar a thóin.

‘Is a chomrádaí na dílse, tá mé cloíte go mór,

Dá bhféadfainn is duitse a d’inseoinn dhá dtrian de mo bhrón,

Ach ós tusa is túisce a chífeas a maireann de mo mhuintir,

Ó, tabhair mo bheannacht siar leat go Contae Mhaigh Eo.’

Ní raibh Aire Stáit féin ag fanacht le Ronnie Delaney nuair a thuirling sé ón eitleán agus an bonn óir Oilimpeach timpeall a mhuiníl ag teacht don Nollaig 1956.

Is dóigh gur chóir a rá nach raibh a leithéid de phost ann ag an am agus nach aon dímheas a d’fhág go mba ina aonar nach mór a shiúil Delaney amach tríd an ngeata in Aerfort na Sionainne. I ngluaisteán a chuaigh sé as sin, aistear a thóg an t-achar céanna agus a ghlac sé a theacht go hÉirinn, seans.

Is é fírinne an scéil nár fhill sé ar an mbaile in éindí leis an gcuid eile de lúthchleasaithe na hÉireann. Ní raibh Ronnie ach 21 bliain d’aois agus sula dtáinig saoire na Nollag, bhí air scrúdaithe a dhéanamh in Ollscoil Villanova sna Stáit Aontaithe áit a raibh sé ina mhac léinn.

Ar an gcéad lá den mhí sin a rinne sé an gaisce, ach bhí fear na féasóige ag tosaí ag líonadh na málaí sa Mol Thuaidh nuair a d’éirigh leis an seaimpín príomhchathair na hÉireann a bhaint amach – ba sa tSionainn a tháinig deireadh lena aistear aeir mar go mba ansiúd ba ghnách le heitiltí trasatlantacha a dhul ag an am sin.

Bhí fanacht beagnach dhá scór bliain eile ann sula dtáinig an chéad bhonn óir Oilimpeach go hÉirinn – Michael Carruth a rinne sin sa gcró dornálaíochta i Barcelona 1994. Is fada an t-achar é, ach d’fhág tuiscint an phobail ar thábhacht a ghaisce agus a raibh i gceist leis nár laghdaigh cáil Ronnie Delaney le himeacht na mblianta ná ó shin.

Go deimhin tá seans ann go mba amhlaidh a mhéadaigh sé.

Ba í an phríomhchúis a bhí leis sin is dóibh nach raibh a ghaisce déanta ag aon duine eile le linn an achair agus go luaití ainm Delaney níos minice ná a chéile nuair a bhíodh an seans ann go dtiocfadh Éireannach éicint eile ar comhchéim leis.

Ní féidir freisin nach raibh baint ag a phearsantacht leis an urraim a bhí dó. Fear ciúin, modhúil nach raibh postúlacht dá laghad ag baint leis ab ea é. Ainneoin a chlú a bheith chomh mhór sin agus nach mba ghá ach a ainm baiste nó a shloinne a lua go mbeadh a fhios cé hé féin, cheapfá nuair a labhair sé ar an lá go mba ar ghaisce duine éicint eile a bhí sé ag caint, ina leaba féin.

Bhí plúr lúthchleasaithe an domhain sa gcoimhlint chéanna i 1956. Ní raibh sé ach bliain go leith roimhe ó bhí Roger Bannister ar an gcéad duine ariamh a bhí faoi bhun cheithre nóiméad do rás an mhíle. Bhí seisean éirithe as ach idir an dá linn bhí triúr a raibh an churiarracht sáraithe acu ar an líne in Melbourne, mar aon le beirt eile a bhí faoi bhun cheithre nóiméad.

Bhí Bannister i measc an tslua ag coinneáil súil ghéar ar imeachtaí agus nuair a bhí an iomaíocht thart, ba é a dúirt sé ‘I never saw a more beautifully judged race.’

Tá a leithéid coiscthe sa lá atá inniu ann, ach ba ar a ghogaide (mar a dhéantar sna rásaí ráibe) a bhí Murray Halberg na Nua-Shéalainne ar an líne agus ar shéideadh an ghunna ba eisean a chuaigh chun cinn áit ar fhan sé ar feadh dhá thimpeall.

Astrálach, Mervyn Lincoln a bhí chun tosaigh ina dhiaidh, ach bhí na hiomaitheoirí ar fad teanntaithe ina chéile nuair a buaileadh an clog a thug le fios dóibh go mba ar an timpeall deireanach a bhí siad – gan ach beirt de na reathaithe chun deiridh ar Delaney, a bhí ag iarraidh seachaint a dhéanamh ar an gcontúirt a bhain leo siúd a bhí i mullach a chéile .

Leath den timpeall deireanach a bhí déanta nuair a thosaigh an tÉireannach ag bailiú amach a raibh roimhe agus ar an gcasadh deireanach chuaigh chun cinn ar fad nuair a bhailigh sé an Sasanach, Brian Hewson.

3 nóiméad 41.2 soicind a bhí ar an gclog, nuair a thrasnaigh sé an líne – curiarracht nua Oilimpeach agus beagnach soicind iomlán chun cinn ar an nGearmánach, Klaus Richtzenhain a bhí sa dara háit agus an tAstrálach, John Landy a bhí sa tríú háit. Thug Delaney cúpla coisméig eile, chaith é féin síos ar a ghlúine agus thug buíochas do Dhia.

Ar aistear eile, ar Shlí na Fírinne, a chuaigh Ronnie Delaney Dé Céadaoin seo caite. Beannacht Dé leis.

De bharr an cháil a bhain éacht Delaney amach, is furasta dearmad a dhéanamh gur bhuaigh lúthchleasaithe Éireannacha eile ceithre bhonn ag Cluichí sin Melbourne i 1956 agus go mba dath an óir a bheadh freisin ar cheann acu dá mbeadh ceart le fáil.

Dornálaithe ab ea iad an ceathrar. Thug John Caldwell (cuilmheáchan) agus Freddie Gilroy (coileachmheáchan) as Béal Feirste boinn chré-umha leo agus rinne Tony ‘Socks’ Byrne (éadrom-mheáchan) as Bleá Cliath amhlaidh. Fear eile as an gcathair sin, Fred Tiedt, a thug an bonn airgid leis i dtroid i roinn an mharcmheáchain inar gaireadh Nicolae Linca as an Rómáin mar bhuaiteoir cé gur dhúirt go leor a chonaic an troid go mb’éagóir sin.

Díol iontais dom is ea a laghad poiblíochta a fuair lúthchleasaí Leitir Ceanainn, Caitríona Jennnings as ucht curiarracht an domhain a shárú nuair a bhuaigh sí an rása ar a dtugtar ‘The Tunnel Hill 100 Mile’ i ndeisceart Illinois sna Stáit Aontaithe coicís ó shin.

Aon phictiúr amháin féin ní fhaca mé di agus í ag tuirlingt den eitleán a thug abhaile í. Ní hé sin dóibh siúd a thugann abhaile boinn as comórtais idirnáisiúnta eile, ná go deimhin foirne buacacha a fhilleann, mar a chonaic muid níos deireanaí sa tseachtain nuair a tháinig lucht an tsacair abhaile as Búdaipeist

Ná ceap ar feadh soicind go bhfuil mé ina dhiaidh sin orthu siúd, nó go deimhin ar lúthchleasaí ar bith cuma cén spórt a chleachtann siad, ná gur mór liom an tacaíocht a fhaigheann siad ó na comhlachtaí móra a mbíonn fonn orthu a n-ainmneacha a bheith ceangailte leis na gaiscígh.

Feicfidh tú go bhfuil an snámhaí Daniel Wiffen luaite leis an gcomhlacht airgeadais is mó ar domhan; is amhlaidh do na lúthchleasaithe Rhasidat Adeleke agus Ciara Mageean atá luaite le corparáidí ilnáisiúnta iad féin, mar atá Kellie Harrington. Agus a chonách sin orthu.

Tá cuimhne againn ar fad ar iad a fheiceáil ag siúl anuas ón eitleáin a thug abhaile iad agus a gcuid bonn ag lonrú nuair a shiúladar anuas na céimeanna.

Caitríona Jennings?

Cúpla uair an chloig tar éis di 12 uair 37 nóiméad a chaitheamh ag rith an 100 míle sin (160.934km) a thuill an churiarracht dhomhanda di, bhí Caitríona ar eitleán as Chicago go Bleá Cliath, áit a bhfuil cónaí anois uirthi. Thug sí néal léi ar bord agus le breacadh an lae Dé Luain chroch sí léi an rothar agus chuaigh chuig a cuid oibre i lár na cathrach sin.

I dtús na seachtaine seo agus mé i mo ghluaisteán rinne mé féin turas a bhí beagán ar éigean níos faide ná an rása a bhí rite ag Caitríona. Titim i mo chodladh ar an tolg a rinne mé ina dhiaidh.

Ach ar ndóigh, a deir tú, ba i gcábán eitleáin den chéad ghrád a tháinig Caitríona abhaile, cead aici síneadh ó chluas go heireaball agus freastalaithe in aice láimhe a chuir chuile chóir uirthi. Fiú, ach an t-ádh a bheith uirthi, ceann de na meaisíní sin a dhéanann suathaireacht ar do chuid colpaí a bheith ina cathaoir agus ceann eile timpeall a muiníl.

Mo léan!

Ba i ngrád na barainne a thaistil sí. Cé nach raibh aon súil aici leis, bhí sé d’ádh uirthi nárbh é an oiread sin paisinéirí a bhí ar bord agus d’éirigh léi ró a fháil a bhí folamh go ndearna sí lúbán di féin ar na ceithre shuíochán. Ansiúd a lig sí a céad néal thairsti.

Mo ghraidhin go deo í. Tá súil agam anois go bhfaighidh sise í féin deis ó ‘gúrús margaíochta’ na gcomhlachtaí ilnáisiúnta. Nach ag obair ag ceann acu atá sí ó chuimhním air.

Ní fada an t-achar chor ar bith é ó thosaigh mná ag rith i rásaí fadraoin. Go deimhin go dtáinig 1960 ní raibh ar fáil dóibh sna Cluichí Oilimpeacha ach cinn an 100m, 200m agus 400m. Cuireadh an ceann 800m leis sin i Munich i 1972 agus an 1,500m i Montréal ceithre bliana dár gcionn.

“Prior to the 1970’s, women were simply considered too dainty and fragile for distance running” a deir alt a léigh mé in iris Mheiriceánach faoin ábhar.

Ó thús aimsire fir ar fad a bhíodh i mbun na n-eagras lúthchleasaíochta agus fearacht gnéithe eile den saol ina raibh an scéal amhlaidh, ba mhaith an t-achar é sular athraigh sin.

Cé go bhfuil sé ar an taifead gur rith bean a raibh Violet Percy uirthi maratón i 1926, fiú faoin am a dtáinig 1967 ba faoina hinisil ‘K.V. Switzer’ a chláraigh Kathrine Switzer a hainm agus cead iomaíochta á lorg aici i Maratón Bhostúin, faitíos uirthi nach bhfaigheadh sí sin dá mbeadh a fhios go mba bhean a bhí inti.

Bhí cúig bliana eile caite sular ceadaíodh do mhná a dhul ag iomaíocht i maratóin Bhostúin agus Nua-Eabhrac.

Ba i 1979 a tugadh cead reatha dóibh i gCraobh Mharatóin na hÉireann. Bean darbh ainm Jean Folan a bhí in Ollscoil na Gaillimhe le mo linn féin a rinne sin ar an Tulach Mhór, áit a raibh sí sa rása céanna leis na fir. Ócáid thábhachtach ab ea í sin i stair cianrásaíochta na mban sa tír seo.

Ní raibh sé ceadaithe do na mná a dhul thar an 800m nuair a d’fhág Bridget Cushen as Gráig na Manach, ar bhruach Cheatharlach den Bhearú, go ndeachaigh sí ar imirce go Londain i dtús na 1960idí in aois a naoi mbliana déag.

Tá na ceithre scór caite anois aici agus í fós gníomhach i gcúrsaí lúthchleasaíochta – faoi láthair ina rúnaí ar BMAF (Cónaidhm Lúthchleasaíochta na Máistrí sa mBreatain).

Uachtarán na Stát Aontaithe mura miste leat a spreag Cushen chun reatha. Sa mbliain 1963 mhol John F. Kennedy go mba mhór an chabhair do shláinte an phobail dá mbeadh siad in ann 50 míle a dhéanamh de shiúl na gcos.

Ón mbliain 1908 bhíodh a leithéid le déanamh ag oifigigh de chuid Mhuirshaighdiúirí na Stát Aontaithe sula ndéantaí iad a choimisiúnú.

Leath an faisean ar fud na cruinne agus socraíodh sa gcomhlacht ina raibh Bridget Cushen ag obair go dtabharfadh na hoibrithe faoi shiúl as Londain go Brighton. Beirt acu a shroich ceann cúrsa – Bridget ar dhuine acu.

Dá bharr, chuaigh sí isteach i gclub lúthchleasaíochta i Wimbledon a bhí sásta níos mó tacaíochta a thabhairt do mhná ná mar a bhí clubanna eile.

Ansiúd ceadaíodh di a bheith san iomaíocht i rása 3,000m na bhfear sa gclub féin. Nuair a thoiligh an eagraíocht náisiúnta lúthchleasaíochta craobh a chur ar bun do na mná i 1968 ba í a bhuaigh Craobh na Breataine agus sháraigh sí an churiarracht nuair a rinne sí amhlaidh arís i 1970.

Mar a rinne Kathrine Switzer i mBostún cúpla bliain roimhe sin, ba iad na hinisil a d’úsáid Cushen agus í ag cur isteach ar rása maratóin a eagraíodh i Harlow beagáinín ó thuaidh de Londain i 1973.

Nuair a shroich sí ceann cúrsa, bhí sé le rá aici go mba í ba thúisce de mhná na hÉireann a bhí páirteach ina leithéid de rása.

Chaith Bridget Cushen geansaí na hÉireann i gcomórtais idirnáisiúnta go leor agus bhíodh san iomaíocht i gCraobhacha na Máistrí i Sasana agus san Eoraip go dtí le gairid.