Author: Maitiu O Coimin

cruinniu-a-lorg-faoin-‘drochbhail’-ata-ar-thithe-soisialta-ar-an-gceathru-rua-agus-i-leitir-meallain

Cruinniú á lorg faoin ‘drochbhail’ atá ar thithe sóisialta ar an gCeathrú Rua agus i Leitir Mealláin

Scríofa ag Maitiu O Coimin ar 14 Eanáir 2026. Curtha le Náisiúnta.

Tá litir seolta ag an ngrúpa feachtais Bánú chuig Stiúrthóir Tithíochta Chomhairle Chontae na Gaillimhe, agus cruinniú á lorg le na fadhbanna atá ag tionónta in eastát tithíochta de chuid na Comhairle Contae a phlé.

Deir Bánú go bhfuil “easpa cothabhála” a déanamh ar thithe sóisialta de chuid na comhairle ar an gCeathrú Rua agus i Leitir Mealláin agus go bhfuil muintir na Gaeltachta á mbrú amach as ceantair atá láidir ó thaobh na Gaeilge de go ceantair atá níos laige.

Tuairiscíodh ar an gclár Adhmhaidin ar RTÉ Raidió na Gaeltachta an tseachtain seo caite go bhfuil teaghlaigh á mbogadh ag Comhairle Chontae na Gaillimhe as Leitir Mealláin, i gcroílár na Gaeltachta, go Bearna, ar imeall na Gaeltachta.

Deirtear sa litir a cuireadh go dtí a Stiúrthóir Tithíochta na comhairle Damien Mitchell go bhfuil daoine á mbogadh as tithe mar go bhfuil “fuinneoga agus doirse lochtacha” iontu agus “báisteach ag teacht isteach i gcuid acu”. Deirtear gur deacair cuid eile de na tithe a théamh mar go mbíonn “an ghaoth a bheith ag séideadh isteach trí fhuinneoga nach bhfuil ag dúnadh i gceart a thuilleadh”.

Dúirt Donncha Ó hÉallaithe ó Bhánú gur chuir an scéal go bhfuil an Chomhairle Contae ag aistriú daoine amach as tithe i Leitir Mealláin go Bearna “alltacht” air.

Dúirt Ó hÉallaithe go bhfuil Bánú ag iarraidh ar an gComhairle Contae tithe nua sóisialta a thógáil ach gur mór an náire é don Chomhairle nach bhfuil cothabháil á déanamh ar na tithe atá acu cheana féin.

Dúirt an Teachta Dála do Ghaillimh Thiar Máiréad Farrell nach gcuireann an scéal “iontas ar bith uirthi”, nach “rud eisceachtúil” é agus gur “fadhb leanúnach” é a leithéid de scéal ar fud an chontae agus ar fud na tíre.

“Tá sé seo ag dul ar aghaidh timpeall an chontae ar fad, sa chathair, agus timpeall an stáit ar fad. Tá mé ag plé leis na cúrsaí seo le tamall sách fada,” a dúirt an Teachta Dála de chuid Shinn Féin ar Adhmhaidin.

Dúirt Farrell gur “rud uafásach” é go bhfuil tithe fágtha i ndrochriocht ag an gComhairle Contae agus gur chóir rud éigin a dhéanamh faoi. Dúirt sí nach bhfuil an t-airgead á chur ar fáil do na húdaráis áitiúla le dul i ngleic leis an obair chothabhála a chaitear a dhéanamh agus nach bhfuil an fhoireann ag an gComhairle Contae i nGaillimh leis an obair a dhéanamh.

“Tá mé tar éis a rá le tamall fada gur chóir go mbeadh printíseacht ann i dtéarmaí cothabháil sna tithe sóisialta atá ann ar fud an chontae.

“Ba chóir go mbeadh siad ag fostú daoine i bhfostaíocht chuí agus fostaíocht mhaith agus ba chóir go mbeadh siad ag déanamh an obair dheisiúcháin seo. Is cuid den ghéarchéim thithíochta é seo ar fad,” a dúirt Farrell.

Dúirt an Teachta Dála do Shinn Féin gur tharraing sí an cheist aníos sa Dáil cheana féin ach go bhfuil sé i gceist aici an t-ábhar a lua arís i dTithe an Oireachtais.

“Beidh mé á ardú seo sa Dáil arís cinnte, mar tá sé uafásach, cuireann sé seo brú ar dhaoine i dtaobh cúrsaí meabhairshláinte agus sláinte de. Níl sé go maith a bheith i dteach atá lochtach nach bhfuil na fuinneoga ag dúnadh i gceart ann, ná a bhfuil an braon anuas ann,” a dúirt sí.

Dúirt an Comhairleoir Contae do Chonamara Theas Michael Leainde go bhfuil beartas na comhairle daoine a aistriú ó Leitir Mealláin agus an Cheathrú Rua ag imirt drochthionchar teanga ar an nGaeltacht.

“Bhí clann amháin a raibh mé ag caint leo agus bhí siad féin le cur isteach [go Bearna], ach bhí siad ag iarraidh a gclann a thógáil le Gaeilge i gConamara. Má théann siad soir ansin, is Béarla uilig a bheidh ag na gasúir mar is Béarla uilig a bheidh thart orthu.

“Ba mhaith leo go mbeadh an Ghaeilge ag an gcéad ghlúin eile atá ag teacht ina ndiaidh,” a dúuirt sé.

Dúirt Leainde go bhfuil sé ag plé le tionóntaí in 16 theach i gConamara le sé mhí anuas ach nach bhfuil “aon sásamh” á fháil aige ó Chomhairle Chontae na Gaillimhe.

“Tá na tithe i ndrochrath, tá an áit taobh amuigh coinnithe iontach ag na tionóntaí ach tá na tithe a bhfuil siad ina gcónaí ann go dona. Tá an bháisteach isteach ann trí na fuinneoga, tá fuacht aisteach isteach trí na doirse. Tá ag fáil tinn ag iarraidh caoi a chur ar na tithe don dream seo,” a dúirt sé.

Dúirt Leainde go bhfuil teaghlaigh “bailithe isteach go Bearna” cheana féin mar tá “tithe nua” tógtha ansin ach gur cheart go mbeadh na tithe sóisialta atá ag na tionóntaí atá fanta thiar i gCeantar an nOileán agus an Cheathrú Rua ar chaighdeán a d’fheilfeadh do na saolta seo, beag beann ar an uair a tógadh iad.

“Tá a fhios agam féin cúpla lánúin atá bailithe isteach go Bearna mar tá na tithe sin nua, agus bhí drochrath ar na tithe a bhí acu. Sa lá atá inniu ann, in 2026, ba cheart go mbeadh siad ag caighdeán a bhfuil chuile dhuine in ann maireachtáil iontu,” a dúirt sé.

Mhaígh Máiréad Farrell go raibh polasaí na Comhairle Contae “ag cur daoine in aghaidh a chéile” mar gheall ar an éileamh atá ar an tithíocht shóisialta i mBearna cheana féin.

“Tá sé ag cur daoine in aghaidh a chéile. Más rud é go bhfuil daoine á mbogadh ó áit amháin go háit eile, go dtithe atá ar fáil i gceantar eile, tá a fhios againn nach bhfuil a ndóthain tithe ar fáil agus go bhfuil daoine ar liosta feithimh [i mBearna]. Tá sé sin ag cur daoine i gcoinne a chéile.

“Tá an locht anseo ar an rialtas. Tá sé seo ag tarlú ar fud an stáit. Níl siad ag cur maoiniú ar fáil dó gus níl siad ag earcú foireann atá in ann déileáil leis seo. Ní hé go bhfuil daoine a dhéanann cothabháil ar thithe leisciúil agus nach bhfuil siad á déanamh,” a dúirt sí.

Ach dúirt Donncha Ó hÉallaithe ó Bhánú gur dóigh leis féin nach ceist airgid atá ann ach ceist bainistíochta. Mhaígh sé nach raibh “aon chóras ceart bainistíochta” ag an rannóg tithíochta sa Chomhairle Contae le cothabháil a dhéanamh ar na tithe sóisialta atá acu.

“Ba cheart go mbeadh Comhairle Chontae na Gaillimhe, atá ag bailiú cíos ó na daoine seo, ba cheart go mbeidís ag breathnú i ndiaidh na dtithe sin. Tá na tithe go hálainn, tá an t-eastát i Leitir Mealláin coinnithe go hálainn ag na daoine ach an fhadhb atá ann ná an tiarna talún atá acu – an Chomhairle Contae – tá siad tar éis iad a ligean síos go dona.

“Ní dóigh liom gur ceist airgid é, b’fhéidir go bhfuil ganntan foirne acu ach is féidir dul agus dream príobháideach a fháil. An rud a cheapann muide anseo i mBánú, ba cheart dream príobháideach a fháil a bhfuil scileanna acu san obair seo. Ba cheart liosta a dhéanamh den obair atá le déanamh, an costas a mheas agus nuair a bheidh sé sin déanta dul agus na fadhbanna a réiteach,” a dúirt sé.

Leag Ó hÉallaithe béim freisin ar an dochar atá á dhéanamh ag an scéala seo don Ghaeilge mar theanga phobail sa Ghaeltacht agus dúirt go bhfuil cinneadh na comhairle daoine a bhogadh amach as a gceantar dúchais ag cur isteach ar an bpobal féin.

“Más é an réiteach atá acu daoine a bhogadh go Bearna, Uachtar Ard nó an Clochán, tá sé sin ag déanamh dochar don Ghaeilge mar theanga bheo phobail i gConamara. Níl na daoine seo ag iarraidh bogadh as an áit inar tógadh iad, áit a bhfuil a gcuid gasúr ar scoil.

“Tá na scoileanna i gcuid de na ceantair seo gann cheana féin. Tá sé thar a bheith tábhachtach ó thaobh pobal Gaeltachta a choinneáil beo go mbeadh na daoine seo in ann fanacht ann,” a dúirt sé.

Luadh ábhair eile a bhaineann leis an ngéarchéim thithíochta sa Ghaeltacht sa litir a sheol Bánú chuig an gComhairle Contae freisin. Tá an grúpa ag éileamh le tamall tithe atá ar an margadh ag Tearmann Éanna Teo. a athchóiriú le húsáid chun tithíocht a sholáthar do dhaoine i gCeantar na nOileán agus i gceantar Chois Fharraige.

Tá iarrtha freisin ag Bánú ar an rannóg tithíochta sa Chomhairle “athbhreithniú a dhéanamh” ar an Straitéis Forbartha Tithíochta “le go mbeidh soláthar ceart déanta” chun freastal ar “riachtanais tithíochta an phobail mhóir Gaeltachta ó na Forbacha siar go Carna” agus Oileáin Árann.

Luaitear sa litir freisin an “easpa córas fuíolluisce” atá ina “constaic” ar chuid de na suíomhanna atá ag an gComhairle Contae i nGaeltacht na Gaillimhe. Éilítear tús a chur le próiseas faoina bhféadfaí mionchórais fuíolluisce a chur ar fáil le go bhféadfaí talamh “a fhorbairt ar mhaithe le tithíocht a sholáthar do chainteoirí Gaeilge sa Ghaeltacht”.

“Le Gaeilge na Gaeltachta a chaomhnú is a neartú i gConamara Theas agus in Oileáin Árann do na glúnta atá le teacht, tá géarghá don Chomhairle Contae dul i ngleic leis an bhfadhb thithíochta sa Ghaeltacht, ag obair i gcomhpháirtíocht le háisíneachtaí stáit eile,” a deirtear sa litir.

Níos mó

cuntas-ar-an-gciniochas-sa-ghaeltacht-i-leabhar-nua

Cuntas ar an gciníochas sa Ghaeltacht i leabhar nua

Scríofa ag Maitiu O Coimin ar 9 Eanáir 2026. Curtha le Gaeltacht, Náisiúnta.

Tá sé ráite ag fear Gaeltachta gur fhulaing a chlann agus a bhean go trom leis an gciníochas ina cheantar dúchais tar éis dó filleadh ar Éirinn tar éis blianta ar an gcoigríoch.

Tá cur síos ina leabhar nua, Mo Scéal Féin, ag Gearóid Willie Ó Fátharta, as Indreabhán i nGaeltacht Chois Fharraige, ar an drochmheas a léiríodh ar a thriúr gasúr agus a bhean chéile sa cheantar Gaeltachta sin.

Rugadh clann Ghearóid Willie sa Bhrasaíl, tír dhúchais a mháthar, ach rinne an teaghlach an cinneadh teacht go hÉirinn i mblianta tosaigh na mílaoise seo nuair a bhí na gasúir in aois scoile.

Agus é ag scríobh sa leabhar a d’fhoilsigh Cló Iar-Chonnacht roimh an Nollaig, chuir Gearóid Willie síos ar eachtraí ciníocha a bhain dá bhean is dá chlann tar éis dó filleadh ar an mbaile. Dúirt sé gur airigh duine dá chlann “imeallaithe” ag meon “cuid de na scoláirí” sa mheánscoil sa cheantar mar nach raibh scoláire dubh ar bith eile sa scoil.

“Chaith [a ghasúr] scaitheamh ag dul siar chuig an dioscó ar an gCeathrú Rua ach tháinig deireadh leis seo nuair a chula sí ‘Ó, tá fiú n*****s ag teacht anseo,” a d’inis Ó Fátharta sa leabhar.

Dúirt sé freisin gur fhulaing gasúir eile a bhí aige ar pháirceanna imeartha na Gaeltachta agus go raibh tionchar ag an méid sin ar “a sláinte agus a bhféiniúlacht”.

“Tharla sé seo i rith trí chluiche a bhfuil a fhios agam fúthu a bhí á n-imirt ar an gCeathrú Rua, sa gClochán, agus ar pháirc an Spidéil. Rinne CLG an Chontae fiosrúchán faoi na heachtraí ach níor tháinig tada as. Chaith [a chlann] in aer na cluichí Gaelacha agus chuaigh siad le sacar agus cispheil,” a dúirt Ó Fátharta.

Thug sé le fios go raibh tionchar ag na heachtraí seo ar chinneadh a chlainne gan freastal ar iar-bhunscoileanna an cheantair agus dul isteach go cathair na Gaillimhe lena gcuid oideachais a fháil. Dúirt sé gurbh fhearr leis féin agus lena bhean go mbeadh siad ag fáil a gcuid scolaíochta go háitiúil agus gurbh fhearr do “mhothúcháin agus sláinte intinne agus coirp” a gclainne dá ngabhfaidís go Gaillimh.

“Ba é bun agus barr an scéil, is cuma cén ceann den dá mheánscoil a ngabhfadh siad chuige, bheidís istigh i measc gasúir nár chaith go maith leo sa mbunscoil, nó a chaith go ciníoch leo, agus níor theastaigh sé seo uathu,” a dúirt sé.

Foilsíodh Mo Scéal Féin, dírbheathaisnéis Ghearóid Willie Ó Fátharta as na hAille in Indreabhán, an mhí seo caite. Tá cur síos aige ann ar a óige sa Ghaeltacht i lár an chéid seo caite, an tréimhse a chaith sé ina shagart sna misin i Meiriceá Theas, agus a shaol tar éis na sagartóireachta mar fhear clainne agus gníomhaí pobail sa bhaile i gcontae na Gaillimhe.

Níos mó

‘ealain-e-an-t-aistriuchan-liteartha,-nil-tu-ag-aistriu-treoracha-ikea‘

‘Ealaín é an t-aistriúchán liteartha, níl tú ag aistriú treoracha IKEA‘

Scríofa ag Maitiu O Coimin ar 8 Eanáir 2026. Curtha le Eolaíocht/Teicneolaíocht, Náisiúnta.

Deir lucht foilsitheoireachta agus scríbhneoireachta na Gaeilge nár cheart ligean don AI ‘beag is fiú’ a dhéanamh de cheird ná d’ealaíon an aistritheora.

Bhí lucht foilsitheoireachta na Gaeilge ag caint le Tuairisc faoin gcáineadh géar atá déanta ag an eagraíocht Association des Traducteurs Littéraires de France [Cumann Aistritheoirí Liteartha na Fraince] (ATLF) ar an gcomhlacht foilsitheoireachta Harlequin (Harper Collins France) mar gheall ar an scéala go bhfuil an intleacht shaorga in úsáid acu le leabhair a aistriú go Fraincis.

Dúirt Máirín Nic Con Iomaire, a bhfuil úrscéalta aistrithe ón bhFraincis go Gaeilge aici, “nach féidir leis an intleacht shaorga áit an aistritheora a thógáil”.

“Ní féidir leis an meaisínaistriúchán ná leis an intleacht shaorga áit an aistritheora a thógáil, cuma cén fhorbairt atá tagtha orthu le blianta beaga anuas.

“Cruthúnas air sin is ea an gá atá le heagarthóirí agus le profléitheoirí leis an leagan críochnúil a sholáthar i dtograí ina mbaintear leas astu. Tá dua ar leith ag baint leis an gcineál sin oibre – go deimhin is éasca go minic an bunleagan a aistriú ná a bheith ag baoiteáil le leagan a sholáthair an intleacht shaorga,” a dúirt sí.

Dúirt Nic Con Iomaire go bhfuil an méid sin fíor “go speisialta” i gcás an aistriúcháin liteartha.

Mar sin féin, dúirt an t-aistritheoir nach féidir “seasamh roimh fhorbairtí teicneolaíochta” ag an am céanna.

“Is am fíorchinniúnach é seo agus tá géarghá le plé stuama ciallmhar a chinnteoidh gur ar mhaithe le cách a dhéanfar bainistiú ar na deiseanna nua seo ionas nach ndéanfar beag is fiú de cheird ná d’ealaíon an aistritheora,” a dúirt sí.

Tá an foilsitheoir Tadhg Mac Dhonnagáin, ar chuir a inphrionta foilsitheoireachta Barzaz roinnt mhaith aistriúchán amach le tamall de bhlianta anuas “go mór i gcoinne” úsáid na hintleachta saorga in earnáil na foilsitheoireachta.

Dúirt sé go dtuigeann sé do chás ATLF agus go mbreathnaítear an an aistriúchán sa Fhrainc mar “ealaín”, meon atá aige féin, a dúirt sé.

“Tá stádas ealaíontóra ag an aistritheoir liteartha sa Fhrainc agus tá ciall leis sin. Ceann de na haidhmeanna a bhí againn le Barzaz ná an cineál sin tuisceana a chur chun cinn i gcultúr na Gaeilge, gur rud ealaíonta cruthaitheach atá san aistriúchán agus go bhfuil sé tábhachtach.

“Tá mé go mór ina éadan ar bhonn prionsabail, agus go mór i gcoinne na hintleachta saorga a úsáid le pictiúir a chruthú agus a chur i leabhair chomh maith,” a dúirt sé.

Dúirt Mac Dhonnagáin, ar aistríodh a úrscéalta féin go teangacha eile, go bhfuil sé “an-tábhachtach” go mbeadh duine daonna ag plé leis an aistriúchán liteartha.

“Baineann an litríocht leis an daonnacht. Ní ag cur teanga eile ar rud a bheadh níos meicniúla, nó rud a bhaineann le treoracha maidir le píosa troscáin as IKEA a chur i dtoll a chéile atá i gceist. Cé go mbeadh sé tábhachtach go mbeadh sé sin féin cruinn!

“Níor oibrigh [Barzaz] le duine ar bith, go bhfios dúinne, a úsáideann an intleacht shaorga. Tá a fhios agam go bhfuil rud ann sna hinstitiúidí san Eoraip, go n-úsáidtear córas meicniúil de chineál éigin le dréacht a dhéanamh a ndéanann aistritheoir eagarthóireacht air. Ceist an-chasta í, ach mar a deirim, airím gur ealaín é an t-aistriúchán liteartha,” a dúirt sé.

Dúirt sé go measann sé go mbeidh an cheist níos práinní i gcás teangacha móra a mbíonn go leor den aistriúchán liteartha ag tarlú iontu cheana féin, ach nach mbeadh tionchar rómhór aige ar an earnáil i saol na Gaeilge faoi láthair.

“Níl an t-aistriúchán liteartha an-fhorbartha sa Ghaeilge. Ní ceist an-mhór í sa teanga s’againne, ach aistritheoirí óga a bheadh ag iarraidh a mbealach a dhéanamh i dteangacha eile atá ag brath ar an aistriúchán ón mBéarla nó ó theangacha eile – an Eastóinis mar shampla – beidh tionchar aige orthu sin.

“Níl an oiread sin daoine san Eastóin a bheadh in ann leabhar Sally Rooney, nó pé duine, a léamh i mBéarla. Tá gá le deiseanna a thabhairt d’aistritheoirí óga le go bhfoghlaimeodh siad an cheird. Is mór an trua go mbeadh na deiseanna sin séanta agus ceilte ar dhaoine óga,” a dúirt Mac Dhonnagáin.

Dúirt Mac Dhonnagáin go bhfuil a chomhlacht féin ag treabhadh gort nua san fhoilsitheoireacht Ghaeilge agus leabhar a scríobhadh ar dtús sa Bhoisnis le foilsiú i nGaeilge acu i mbliana.

“Scríobhadh an leabhar sa Bhoisnis, níl sé ar fáil i mBéarla, aistríodh go Fraincis é agus beidh an t-aistriúchán Gaeilge bunaithe ar an leagan Fraincise. Tá comhairleoir againn a bhfuil Boisnis agus Gaeilge aici. Is talamh úr san aistriúchán Gaeilge é seo.

“Creidim féin go bhfuil tábhacht le haistriúcháin. Sílim o bhfuil gá leis an tuiscint atá ar an rud is úrscéal Gaeilge ann a leathnú. Is féidir é sin a dhéanamh go sciobtha le haistriúcháin – an Ghaeilge a bheith mar uirlis le heolas a chur ar scríbhneoirí nua. Leathnaíonn sé teorannacha na teanga,” a dúirt sé.

Foilsitheoir eile a bhíonn ag plé le leabhair aistrithe ná Darach Ó Scolaí ó Leabhar Breac. Tá idir úrscéalta agus úrscéalta grafacha a aistríodh ó theangacha eile go Gaeilge foilsithe ag Leabhar Breac i gcaitheamh na mblianta.

Dúirt Ó Scolaí le Tuairisc gurb é a thuairim féin ná go bhfuil “obair an aistritheora ag athrú go réabhlóideach” mar gheall ar na forbairtí nua teicneolaíochta seo agus go mbeidh tionchar aige sin ar an gcaoi a n-oibríonn aistritheoirí liteartha amach anseo.

“Is cinnte go bhfuil obair an aistritheora ag athrú go réabhlóideach agus gur ‘eagarthóirí aistriúcháin’ a bheidh i gceist feasta níos mó ná aistritheoirí per se. Ní féidir labhairt faoin aon treocht mar sin in Éirinn, ná i bhfoilsitheoireacht na Gaeilge, mar níl dóthain conarthaí aistriúcháin ann le rá go bhfuil claonadh ann i dtreo amháin ná i dtreo eile,” a dúirt Ó Scolaí.

Maíodh i ráiteas a chuir an Association des Traducteurs Littéraires de France amach go bhfuil fógra faighte ag aistritheoirí liteartha na Fraince ó Harlequin go bhfuil deireadh ag teacht leis an gcaidreamh oibre atá ag an teach foilsitheoireachta leo agus gurb iad a gconarthaí reatha “a gconarthaí deireanacha” leis an gcomhlacht.

“Tá Harlequin ag tabhairt droim láimhe don aistriúchán: beidh seirbhís sheachtrach, an ghníomhaireacht chumarsáide Fluent Planet, ag cur na dtéacsanna trí bhogearra meaisín-aistriúcháin agus fostóidh siad saor-phrofléitheoirí le heagarthóireacht a dhéanamh ar an aschur Fraincise. An sprioc atá acu ná an brabach a mhéadú tríd an obair a laghdú,” a maíodh sa ráiteas.

Dúirt ATLF gurb é seo an chéad uair, go bhfios don eagraíocht, atá teach foilsitheoireachta tar éis an cinneadh a dhéanamh an t-aistriúchán meaisín a úsáid “ar scála mór”.

“Ní féidir glacadh lena leithéid de chleachtas. Tá teacht isteach rialta caillte go tobann ag daoine, cuid acu atá ag obair le fada leis an teach foilsitheoireachta, agus gan de bhuíochas acu ach an tairiscint go mb’fhéidir go bhféadfaidís obair a fháil, ar ráta níos lú, don soláthraí seachtrach Fluent Planet, in áit a bheith ag aistriú don teach foilsitheoireachta,” a dúradh.

Dúirt siad nach mbeidh go leor de na haistritheoirí atá thíos leis an gcinneadh seo sásta glacadh leis an coinníollacha nua oibre.

Maíodh sa ráiteas go bhfuil “feall” déanta ag an Harlequin ar na hoibrithe a bhíonn ag obair in earnáil na leabhar ach go bhfuil “feall” eile déanta acu ar a gcuid léitheoirí.

“Tá an luach ar fad bainte acu d’earnáil an aistriúcháin agus tá drochmheas léirithe acu ar aistritheoirí agus ar léitheoirí araon. Seo tús le fáinne fí do chaighdeán na foilsitheoireachta, atá á thiomáint ag an meon gur bhfuil sé “maith go leor” agus goideann sé an saineolas agus an chruthaitheacht ó na hoibrithe. Baineann sé ó na léitheoirí an rochtain atá acu ar litríocht bhríomhar dhaonna,” a dúradh.

D’éiligh an eagraíocht ar scríbhneoirí, eagarthóirí, aistritheoirí, agus léitheoir a dhearbhú nach dteastaíonn leabhar a aistríodh le ríomhaire a chur chun cinn agus a dtacaíocht a bheith ag an éileamh do “théacsanna daonna, a rinne daoine daonna i gcúinsí maith oibre”.

Dheimhnigh Harlequin i ráiteas a chuir siad ar fáil don nuachtán Publishers Weekly go bhfuil “tástálacha” ar bun ag an gcomhlacht in éineacht le Fluent Planet agus go bhfuil “aistritheoirí a bhfuil taithí acu ag úsáid uirlisí intleachta saorga mar chuid dá gcuid oibre”.

Dúradh, áfach, nár úsáideadh an intleacht shaorga le saothar iomlán a aistriú agus go bhfuil súil acu go gcabhróidh an cur chuige nua le díolachán leabhar a mhéadú sa Fhrainc.

“Tá líon na leabhar Harlequin a dhíoltar i margadh na Fraince ag titim le blianta beaga anuas. Tá muid ag iarraidh coinneáil orainn ag cur an oiread foilseachán agus is féidir ar fáil dár léitheoirí ag an bpraghas an-íseal atá ann faoi láthair – €4,99 don tsraith Azur, mar shampla,” a dúradh sa ráiteas.

Níos mó

‘an-iomarca-oibre’-don-psni-eolas-faoi-loitimeireacht-ar-chomharthai-gaeilge-a-chur-ar-fail

‘An iomarca oibre’ don PSNI eolas faoi loitiméireacht ar chomharthaí Gaeilge a chur ar fáil

Scríofa ag Maitiu O Coimin ar 6 Eanáir 2026. Curtha le Náisiúnta.

Níl an PSNI sásta a rá cé mhéad duine a cúisíodh ná a ciontaíodh as damáiste a dhéanamh do chomharthaíocht dhátheangach sa Tuaisceart.

Diúltaíodh d’iarratas a rinne Tuairisc faoin Acht um Shaoráil Faisnéise ar eolas a bhain leis an rabharta loitiméireachta a tharla le tamall de bhlianta anuas ar chomharthaíocht dhátheangach sa Tuaisceart.

Fiafraíodh den PSNI san iarratas cé mhéad fiosrúchán a tosaíodh maidir leis na céadta eachtraí inar deineadh loitiméireacht ar chomharthaí bóthair agus ar chomharthaí sráide. Ba mhinic a dúirt an PSNI i gcás na n-eachtraí sin gur coireanna fuatha a bhí i gceist.

Níl aon taifead ar leith ag an PSNI de na heachtraí loitiméireachta seo.

Cuireadh ceist ar an tseirbhís phóilíneachta faoi líon na ndaoine a cúisíodh agus a ciontaíodh as loitiméireacht a dhéanamh ar chomharthaíocht dhátheangach sa Tuaisceart.

Agus an t-iarratas ar fhaisnéis á dhiúltú ag an PSNI, maíodh go gcosnódh sé airgead an fhaisnéis a lorgaíodh a chruinniú agus go sáródh an costas sin an “t-uasmhéid do chostais oiriúnacha” .

Is é £450 (€515) an t-uasmhéid do chomhlachtaí poiblí dála an PSNI faoi láthair. Faoi na rialacha reatha, is ceadmhach don PSNI na costais a mheas bunaithe ar ráta £25 (€28.50) san uair don obair a dhéanfaí ag cuardach an eolais. Dá dtógfadh sé níos mó ná 18 uair an chloig ar oifigigh an PSNI an t-eolas a chur le chéile, is ceadmhach an t-iarratas a dhiúltú.

Maíodh go dtógfadh sé níos mó ná 18 uair an chloig an t-iarratas a chuir Tuairisc isteach a chomhlíonadh agus diúltaíodh dó dá bharr.

Dúirt an PSNI nach “coir ar leith” é damáiste a dhéanamh do chomharthaí Gaeilge ná do chomharthaí dátheangacha agus go gcaithfí iniúchadh a dhéanamh ar gach coir loitiméireachta atá ar an taifead acu le fáil amach an raibh a leithéid i gceist.

Dúirt an PSNI gurb é é an rangú coire “is oiriúnaí” ná “damáiste coiriúil”, agus go raibh taifead ann de thuairim is 800 coir ar fhuath seicteach a mbunús idir Aibreán 2022 agus Márta 2025.

Thógfadh sé thart ar 100 uair an chloig na taifid seo a scrúdú de lámh agus mar sin bheadh sé róchostasach, a dúradh.

“Bíonn tuairim is 250 coir damáiste coiriúil ar fuath seicteach a mbunús gach bliain, mar sin measaimid go mbeadh an iomarca costas i gceist le sonraí a bhainfeadh le bliain amháin a aimsiú agus a fháil fiú,” a dúradh i bhfreagra na seirbhíse póilíneachta.

Foilsíodh tuairiscí go leor ar na nuachtáin le tamall de bhlianta anuas faoi chomharthaíocht dhátheangach a bheith á loit sa Tuaisceart. Is minic a deir an PSNI go mbeifear ag caitheamh lena leithéid de ghníomh mar ‘choir fuatha’ agus go mbeifear á fhiosrú ar an mbonn sin.

Ní léir, áfach, ar tugadh duine ar bith chun cúirte go fóill as comhartha Gaeilge ná comhartha dátheangach a loit.

De réir figiúirí a cuireadh ar fáil do BBC News NI faoin Acht um Shaoráil Faisnéise, ba i gceantar Chomhairle Lár Uladh a tharla beagnach dhá thrian de na heachtraí loitiméireachta seo. Os cionn 300 eachtra dá leithéid a tharla sa tréimhse cúig bliana idir 2020-2024a gus bhain 209 eachtra díobh le ceantar Chomhairle Lár Uladh.

Tharla 74 eachtra loitiméireachta i gceantar Chomhairle Fhear Manach agus na hÓmaí, 21 eachtra a tharla i mBéal Feirste, 15 a bhí i gceist i gceantar Chomhairle an Iúir, an Mhúrn agus an Dúin agus ceithre eachtra a bhí ar an taifead ag Comhairle Chathair Dhoire agus an tSratha Báin.

Ní raibh aon tuairisc ann faoi loitiméireacht comharthaí sna sé cheantar comhairle eile atá sa Tuaisceart, ach thug cuid acu sin le fios nach bhfuil aon chomharthaíocht dhátheangach acu.

Níos mó

ein-neamhchoitianta-feicthe-sa-ghaeltacht

Éin neamhchoitianta feicthe sa Ghaeltacht

Scríofa ag Maitiu O Coimin ar 6 Eanáir 2026. Curtha le Eolaíocht/Teicneolaíocht, Náisiúnta.

Luadh an t-oileán Gaeltachta Toraigh, amach ó chósta Dhún nan Gall, i measc na n-áiteanna a bhfacthas éin neamhchoitianta in Éirinn in 2025. De réir an eolais a d’eisigh an tIonad Náisiúnta le Sonraí Bithéagsúlachta don bhliain seo caite, rinneadh taifead den ghealbhan ceoil (Melospiza melodia) den chéad uair riamh in Éirinn i dToraigh an samhradh seo caite.

Is é Meiriceá Thuaidh áit dúchais an ghealbhain ceoil ach thug ceann acu cuairt ar ghairdín an ealaíontóra Anton Meenan i dToraigh, áit a bhfaca Robert Vaughan é Lá Fhéile Eoin.

Is annamh a fheictear an t-éan san Eoraip ach tá méadú tagtha ar líon na dtaifeadtaí de ar an taobh seo den Atlantach le blianta beaga anuas. Ó bhí an bhliain 2017 ann, chonacthas sa Bheilg, san Ísiltír agus san Iorua é agus chonacthas sé huaire sa Bhreatain é.

Chonacthas glaséan súildearg (Vireo olivaceus) i dToraigh freisin anuraidh, éan eile nach bhfaightear go minic in Éirinn. Ba i ngairdín mhuintir Meenan a chonacthas trí cinn den éan sin – an chéad uair a chonacthas a leithéid in oileán in Éirinn agus i gcontae Dhún na nGall. Rinneadh taifead an lá céanna den lacha airleacáin i Machaire Rabhartaigh ar an mórthír.

Measann lucht faire éan gur thug an Stoirm Amy roinnt éan go hÉirinn i bhfómhar na bliana seo caite nach bhfeictear anseo go hiondúil – an glaséan súildearg agus an lacha airleacáin ina measc.

Dúirt príomhfheidhmeannach an Ionaid Náisiúnta le Sonraí Bithéagsúlacht, an Dr Liam Mac Giolla Iasachta, go bhfuil méadú tagtha ar líon na dtaifeadtaí atá acu d’éin neamhchoitianta in Éirinn agus gur as oileáin na tíre atá cuid mhaith acu seo ag teacht. Anuas ar na héin a fuarthas i dToraigh, chonacthas an ceolaire barrach (Curruca nisoria) in Inis Bó Finne i nGaillimh agus an éigrit mhór ghorm (Ardea herodias) in Oileán an Bhulla i mBaile Átha Cliath.

Tháinig an húpú (Upupa epops) go hÁrainn i gcontae na Gaillimhe i mí an Mhárta agus mheall sé go leor cuairteoirí chun an oileáin Gaeltachta sin.

Fuair an tIonad 40,000 taifead d’éin in 2025. agus an tríú cuid acu sin deimhnithe ag éaneolaithe an Ionaid trí phictiúir nó físeáin a sheiceáil. Tá 13,000 taifead ar fáil do lucht taighde ar na léarscáileanna bithéagsúlachta a chuireann an tIonad le chéile bunaithe ar na taifeadtaí ón bpobal. Tá 300,000 taifead d’éin ar fad ag an Ionad ar an mbunachar sonraí anois.

In 2025, ba sa chéad ráithe den bhliain a fuarthas an méid is mó taifeadtaí d’éin agus bhí 376 speiceas in 24,000 láthair dhifriúla ina measc sin.

“Go pearsanta, dom féin, is dóigh go bhfuil go bhfuil an-tábhacht ag baint leis luach atá leis an oiread sin taifeadtaí a fháil de speicis a bhfuil muid an-bhuartha fúthu,” arsa an Dr Liam Mac Giolla Iasachta.

“Leithéidí na scréachóige reilige, an gabhlán gaoithe, an chearc fhraoigh, an traonach agus an colm gorm. Fágann sé go bhfuil foinsí tábhachtacha sonraí againn cuntas a choinneáil ar stádas athraitheach na speiceas seo ar fud na tíre.”

Níos mó

rialtas-manitoba-i-gceanada-ag-iarraidh-stadas-datheangach-don-chuige

Rialtas Manitoba i gCeanada ag iarraidh stádas dátheangach don chúige

Scríofa ag Maitiu O Coimin ar 11 Nollaig 2025. Curtha le Idirnáisiúnta.

Tá rialtas chúige Manitoba i gCeanada ag iarraidh stádas dátheangach a fháil don chúige. Níl ach cúige amháin i gCeanada faoi láthair a bhfuil stádas oifigiúil ar comhchéim ag an mBéarla agus an Fhraincis ann – sin é New Brunswick.

Tá an dátheangachas oifigiúil i réim go pointe áirithe ar fud Cheanada, de réir an dlí fheidearálaigh, ach is faoi na cúigí éagsúla a ndlíthe teanga féin a chur i bhfeidhm. Is í an Fhraincis atá in uachtar sa dlí i gcúige Québec agus tá an Béarla chun tosaigh sna cúigí eile seachas New Brunswick.

Tá rialtas an chúige in Kinew, Manitoba, i mbun iarrachta faoi láthair an Fhraincis a chur ar comhchéim leis an mBéarla sa chúige sin. Bhí próiseas comhairliúcháin ar siúl sa chúige ó mí an Mheithimh i mbliana go dtí Oíche Shamhna.

D’iarr rialtas Manitoba ar mhuintir an chúige a dtuairimí agus a smaointe a thabhairt faoin gcaoi ab fhearr le “cúige fíor-dhátheangach” a dhéanamh den áit. Dúirt an rialtas ag an am go raibh siad “tiomanta” aitheantas a thabhairt don ról a bhí ag an bpobal Fraincise i mbunú Manitoba agus go raibh tús á chur leis an bpróiseas le cúige dátheangach a dhéanamh de.

Dúirt an tAire Fraincise, Glen Simard, go raibh a rialtas ag iarraidh “aisling Louis Riel” a fhíorú. Frainciseoir a bhí i Riel a bhunaigh Manitoba agus atá ina laoch ag lucht labhartha na Fraincise i gCeanada mar gheall gur chuir sé i gcoinne fhorlámhas an Bhéarla ann. Chuir sé in aghaidh choincheap an náisiúin Cheanadaigh freisin.

Dúirt Simard go bhfuil sé ag iarraidh a chinntiú go mbeidh Frainciseoirí Manitoba in ann a saol príobháideach agus a saol gairmiúil a chaitheamh i bhFraincis in Manitoba.

Dúirt Derrek Bentley, uachtarán na heagraíochta Fraincise Société de la francophonie manitobaine, gur “céim chun cinn” a bhí sa phróiseas comhairliúcháin a reáchtáladh i mbliana agus gur léirigh muintir Manitoba cheana gur mian leo “go soiléir” go mbeadh an cúige dátheangach.

I mí Dheireadh Fómhair na bliana seo, chuir Rialtas Cheanada breis agus $72m (€44m) ar fáil do Manitoba leis an bhFraincis a mhúineadh mar mhionteanga agus mar theanga bhreise i gcóras oideachais an chúige, ón naíonra go dtí an mheánscoil.

Níos mó

suaitheantas-nua-manainnise-ar-fail-do-ghasoga-i-manainn-agus-ar-fud-an-domhain

Suaitheantas nua Manainnise ar fáil do ghasóga i Manainn agus ar fud an domhain

Scríofa ag Maitiu O Coimin ar 10 Nollaig 2025. Curtha le Idirnáisiúnta.

Beidh an deis ag gasóga Mhanann a scileanna teanga sa Mhanainnis a úsáid le suaitheantas a ghnóthú feasta. Seoladh le déanaí an suaitheantas ‘Gaelg Aboo!’ (Manainnis Abú!) do ghasóga an oileáin mar chuid de ‘Blein ny Gaelgey’ (Bliain na Manainnise) a bheidh á ceiliúradh i Manainn in 2026.

Caithfidh gasóga a thabharfaidh faoin suaitheantas a ghnóthú naoi ngníomhaíocht a bhaineann leis an Manainnis a dhéanamh. Tá liosta de ghníomhaíochtaí molta i lámhleabhar atá curtha i dtoll a chéile ag Learn Manx, eagraíocht a chuireann an teanga chun cinn san oileán.

Tá idir cheachtanna teanga, chluichí teanga, agus ghníomhachtaí ceoil i measc na moltaí atá sa lámhleabhar. Tá na gníomhaíochtaí sa leabhar roinnte i dtrí mhórchuid:

‘Kys t’ou? (Conas atá tú?)’, ina múintear cén chaoi le tú féin a chur in aithne do dhuine, mothúcháin a phlé, agus buíochas a ghabháil i Manainnis; ‘Earrooyn (Uimhreacha)’, ina múintear an comhaireamh agus an clog; agus ‘S’mie lhiam (Is maith liom)’, ina múintear stór focal a bhaineann le bia agus deochanna.

Tá áiseanna eile sa leabhar a chabhróidh le ceannairí na ngasóg na gníomhaíochtaí a dhéanamh leis na baill óga agus beidh oifigeach de chuid Culture Vannin ar fáil do gach aonad gasóg san oileán le cúnamh teanga a thabhairt.

Caithfidh gach gasóg trí ghníomhaíocht sna trí chatagóir a chríochnú leis an suaitheantas a fháil. Chuir an eagraíocht Rotary Charitable Trust in Doolish, príomhbhaile Mhanann, maoiniú ar fáil do 1,500 suaitheantas. Ba iad Culture Vannin a chum na riachtanais leis an suaitheantas seo a fháil agus a chruthaigh an t-ábhar tacaíochta atá ar fáil d’aonaid gasóg Mhanann.

Tá na suaitheantais ar fáil do ghasóg ar bith i Manainn agus sa Bhreatain Mhór, atá uilig faoi aon eagraíocht amháin, ach tá Culture Vannin sásta pacáistí agus suaitheantas a chur ar fáil do ghrúpa gasóg “áit ar bith ar domhan”.

“Tugann teanga mórtas áite agus pobail dúinn – ceanglaíonn sí le chéile muid. Is cuma más i Manainn a rugadh thú nó más anseo atá cónaí anois ort, nó mura bhfuil nasc ar bith agat leis an oileán: más maith leat í a fhoghlaim, tá an Mhanainnis ag fanacht ort.

“Tá ‘Manainn +’ scríofa ar na pacáistí. Cé gur i Manainn a labhraítear an Mhanainnis, is féidir páirt a ghlacadh áit ar bith ar domhan. Tá réimse ábhar tacaíochta cruthaithe againn a bheidh ina chabhair do cheannairí, is cuma cén áit a bhfuil siad, beidh tú in ann páirt a ghlacadh agus triail a bhaint as an Manainnis,” a deirtear sa lámhleabhar.

Is féidir le gasóga ar fud an domhain ‘suaitheantais’ a thuilleamh as scileanna a fhoghlaim, cúrsaí a chríochnú, éachtaí a bhaint amach, agus dúshláin a shárú. Bíonn córais éagsúla i bhfeidhm i dtíortha éagsúla, agus tháinig athrú ar an gcóras in Éirinn tamall de bhlianta ó shin.

D’fhág an t-athrú sin go bhfuarthas réidh leis na suaitheantais shainiúla do scileanna ar leith agus tá córas níos leithne i bhfeidhm ó shin. Bhíodh suaitheantas ar leith ar fáil do ghasóga na hÉireann dar teideal ‘Gaeilge’ a bhronntaí ar ghasóga a chuir feabhas ar a gcuid scileanna Gaeilge féin.

Dúirt ceannaire gasóg in Éirinn le Tuairisc gur fhág an t-athrú a rinneadh ar an gcóras cúpla bliain ó shin nach dtugtar aitheantas do scileanna teanga níos mó ach amháin mura roghnaíonn an páiste féin ‘an Ghaeilge’ mar ábhar do cheann de na suaitheantais ‘sainspéise’ atá ar fáil.

“Tá naoi leibhéal de ‘scileanna eachtraíochta’ ann anois. Is suaitheantais ar leith iad seo don champáil, don fhánaíocht, do shnaidhmeanna agus araile. Tá clár oibre ann ó sé bliana d’aois go 18 agus caithfidh siad scileanna ar leith a fhoghlaim lena bhfáil.

“Ansin tá suaitheantais ‘sainspéise’ ann. Is faoin ngasóg féin atá sé sprioc a shocrú agus í a bhaint amach. Tá cúig chatagóir ann: eachtraíocht, fisiciúil, scileanna, pobal, agus comhshaol. D’fhéadfadh páiste rud a dhéanamh as Gaeilge dá mba mhian leis, ach tá an suaitheantas ‘Gaeilge’ imithe le fada,” a dúirt an ceannaire.

Níos mó

achaini-a-deanamh-ar-rialtas-cheanada-tacu-le-foilsitheoireacht-na-gaidhlig

Achainí á déanamh ar Rialtas Cheanada tacú le foilsitheoireacht na Gàidhlig

Scríofa ag Maitiu O Coimin ar 8 Nollaig 2025. Curtha le Idirnáisiúnta.

Tá achainí á déanamh ar Rialtas Cheanada maoiniú a chur ar fáil d’earnáil na foilsitheoireachta Gàidhlig i gCeanada. Deir údar na hachainí, Emily McEwan ón teach foilsitheoireachta Bradan Press, go bhfuil foilsitheoireacht na Gàidhlig i gCeanada “ag sleamhnú tríd an gcóras” agus nach bhfuil na deontais fheidearálacha atá ar fáil d’fhoilsitheoirí eile i gCeanada ar fáil do Bradan Press.

“Tá an achainí seo á déanamh agam mar gheall go bhfuil na deontais fheidearálacha chéanna a fhaigheann foilsitheoirí Ceanadacha eile ag teastáil ó Bradan Press. Le scéal fada a dhéanamh gearr, níl teacht againn orthu mar is foilsitheoir Gàidhlig muid.

“Le haghaidh clár [deontais] amháin, níl cead ag Bradan Press cur isteach faoi chritéar na bhfoilsitheoirí mionteangacha mar ní teanga oifigiúil í an Ghàidhlig. Le haghaidh clár eile, ní ghlacfaidh siad leis na leabhair Ghàidhlig atá foilsithe againn san iarratas,” a dúirt McEwan.

Is achainí oifigiúil ar Rialtas Cheanada í an achainí seo agus dá bharr sin níl cead ach ag saoránaigh de chuid Cheanada í a shíniú. Bhí na céadta duine tar éis a n-ainm a chur léi sular dúnadh an achainí Dé hAoine seo caite.

Maítear san achainí go síneann stair na foilsitheoireachta Gàidhlig siar 200 bliain agus go bhfuil an traidisiún sin anois i mbaol ceal maoinithe.

“Is teanga oidhreachta de chuid sé mhilliún Gael-Cheanadach í an Ghàidhlig, an tríú grúpa eitneach is mó i gCeanada. Chuir lonnaitheoirí agus inimircigh as Albain go mór le stair, polaitíocht, agus cultúr Cheanada, ach scriosadh a dteanga Ghaelach as na leabhair staire agus cuireadh faoi chois go náireach í. Buaileadh páistí as an nGàidhlig a labhairt ar scoil.

“Tá foilsitheoireacht na Gàidhlig ar siúl i gCeanada le beagnach 200 bliain, ach ní féidir le foilsitheoirí Gàidhlig teacht ar an maoiniú feidearálach d’fhoilsitheoirí atá uathu le maireachtáil mar fhoilsitheoirí mionteanga Ceanadach,” a deirtear san achainí.

Éileamh atá anseo ar Rialtas Cheanada na critéir a athrú do na scéimeanna deontais atá ar fáil d’fhoilsitheoirí ó Roinn na hOidhreachta Ceanadaí le go mbeadh foilsitheoirí Gàidhlig in ann cur isteach orthu.

Bunaíodh Bradan Press i Halafacs in Albain Nua in 2016. Foilsíonn an comhlacht leabhair i nGàidhlig, i mBéarla, agus i bhFraincis, den chuid is mó. Ba iad a chuir amach an treoirleabhar do thatúnna Gaeilge The Irish Gaelic Tattoo Handbook agus an t-aistriúchán Gaeilge den leabhar grafach An Rós Fiáin.

Níos mó

conamara,-corca-dhuibhne,-agus-uibh-rathach-ar-na-haiteanna-is-mo-a-mbionn-toir-ag-lucht-instagram-orthu

Conamara, Corca Dhuibhne, agus Uíbh Ráthach ar na háiteanna is mó a mbíonn tóir ag lucht Instagram orthu

Scríofa ag Maitiu O Coimin ar 8 Nollaig 2025. Curtha le Náisiúnta.

Is é Conamara an áit in Éirinn is mó a mbíonn tóir ag lucht Instagram air. Tá Conamara ar bharr an liosta d’áiteanna in Éirinn a chlibeáiltear i bpostálacha ar an ardán roinnte pictiúr.

Rinne Virgin Media Ireland amach an anailís ar chlibeanna ar na milliúin postálacha as Éirinn don suirbhé agus ba é #connemara a tháinig go barr uisce. Cuireadh an chlib #connemara le 826,000 pictiúr, ríl, agus físeán ar Instagram agus é 31,000 clib chun cinn ar Aillte an Mhothair, an dara háit is airde ar an liosta.

Bhí Corca Dhuibhne, i nGaeltacht Chorca Dhuibhne, i measc na ndeich n-áit is mó éileamh freisin, agus an leithinis Ghaeltachta sa naoú háit chun cinn ar Chóbh i gCorcaigh agus taobh thiar de Stóras Guinness i mBaile Átha Cliath. Clibeáladh 164,700 postáil leis an lipéad #dinglepeninsula.

Chomh maith leis an dá cheantar Gaeltachta sin, bhain Mórchuaird Chiarraí áit amach ar an liosta freisin. Cé go dtosaíonn an bealach aitheanta turasóireachta taobh amuigh den Ghaeltacht i gCill Airne, síneann an bóthar trí shleasa móra de Ghaeltacht Uíbh Ráthaigh in iardheisceart an chontae.

Is iad na háiteanna eile a bhí ar bharr an liosta ná Barra an Teampaill i mBaile Átha Cliath; Gleann Dá Loch i gCill Mhantáin; Páirc an Fhionnuisce i mBaile Átha Cliath; agus Páirc Náisiúnta Shléibhte Chill Mhantáin.

Bhí áiteanna Gaeltachta eile ar an liosta fada de 50 áit in Éirinn a mbíonn tóir ag grianghrafadóirí Instagram orthu. San 11ú háit bhí Oileáin Árann agus 141,637 clib #aranislands luaite le postálacha. Bhí an t-oileán Gaeltachta Acaill i Maigh Eo sa 20ú háit agus 76,348 clib don áit sin ar Instagram.

Níos faide ó thuaidh, bhí ceantar Shliabh Liag i nGaeltacht Dhún na nGall san 28ú háit – agus gan ach dhá áit i nDún na nGall ar fad ar an liosta. Ba é Cionn Mhálanna an áit eile.

Amach ó chósta Uíbh Ráthaigh tá Sceilg Mhichíl, a áirítear sa Ghaeltacht oifigiúil ainneoin nach bhfuil duine ar bith ina chónaí ann, agus bhí sé sin sa 33ú háit. Ar deireadh, ba é Guagán Barra i nGaeltacht Mhúscraí a bhí sa 49ú háit agus 19,533 clib curtha leis an áit sin.

Chuaigh lucht an tsuirbhé trí chúig haischlib d’áiteanna aitheanta turasóireachta, a roghnaigh siad féin, do gach contae in Éirinn. Aimsíodh an haischlib is coitianta do gach láthair agus comhaireadh a líon.

Níor cuireadh san áireamh leaganacha Gaeilge de na logainmneacha a bhí i gceist. Ní fios, mar sin, cé mhéad #conamara #corcadhuibhne ná #sliabhliag a bhí ar an liosta ná cén t-athrú, dá ndéanfaidís athrú ar bith, a dhéanfadh na haischlibeanna Gaeilge ar ord na n-áiteanna ar an liosta.

Níos mó

grupa-oibre-le-bunu-le-feachaint-ar-fheabhas-a-chur-ar-an-solathar-oideachais-gaeilge-triu-leibheal

Grúpa oibre le bunú le féachaint ar fheabhas a chur ar an soláthar oideachais Gaeilge tríú leibhéal

Scríofa ag Maitiu O Coimin ar 4 Nollaig 2025. Curtha le Náisiúnta.

Tá grúpa oibre le bunú ag an Aire Ardoideachais James Lawless chun féachaint ar an easpa soláthar oideachais i nGaeilge ag an tríú leibhéal.

Tá conspóid le tamall ann faoina laghad cúrsaí i nGaeilge atá ar fáil, go háirithe i bhfianaise na sprice reachtúla go mbeadh 20% d’earcaigh chun na seirbhíse poiblí inniúil sa nGaeilge faoi 2030.

Léirigh tuairisc ar an suíomh seo níos túisce i mbliana nach raibh an tAire ná an tÚdarás um Ard-Oideachas (HEA) in ann a rá fiú cé mhéad cúrsa tríú leibhéal atá ar fáil trí Ghaeilge ná cé mhéad mac léinn atá ag freastal orthu.

Deir an tAire Lawless anois go gcaithfear “níos mó” a dhéanamh ar son na Gaeilge ag an tríú leibhéal.

Dúirt sé go ndíreodh an grúpa oibre nua ar “na riachtanais oideachas tríú leibhéal do scileanna Gaeilge san earnáil phoiblí”.

Dúirt an tAire Lawless i bhfreagra a thug sé ar cheist Dála ón Teachta Dála Shónagh Ní Raghallaigh go mbeidh ionadaithe óna Roinn féin agus ó Roinn na Gaeltachta ina gcomhchathaoirligh ar an ngrúpa oibre nua.

Mhaígh sé gur grúpa “tras-earnála” a bheidh ann agus go dtabharfar le chéile ann “oifigigh ó ranna ábhartha rialtais agus gníomhaireachtaí stáit” chomh maith le hionadaithe ó earnálacha an ardoideachais agus an bhreisoideachais.

“Is é an cuspóir a bheidh [ag an ngrúpa] ná machnamh a dhéanamh ar cén chaoi a bhféadfadh an soláthar iomlán oideachais tríú leibhéal: an t-ardoideachas, an breisoideachas agus oiliúint, printíseachtaí, an uasoiliúint, agus an athoiliúint tacú le cur i bhfeidhm an Phlean Náisiúnta [um Seirbhísí Poiblí Gaeilge],” a dúirt Lawless.

Dúirt sé go bhfuil an Rialtas “tiomanta”, an t-oideachas trí Ghaeilge “a threisiú” ag gach leibhéal “óna luathbhlianta go dtí an tríú leibhéal” agus go gcinnteoidh [an Rialtas] go mbeidh cur chuige “comhtháite agus inbhuanaithe” ann don Ghaeilge.

Dúirt an tAire Lawless gur cheart don Rialtas “níos mó” a dhéanamh le tacú leis an nGaeilge in institiúidí tríú leibhéal na tíre.

“D’fhéadfaimis agus ba chóir dúinn níos mó a dhéanamh le tacú le teagasc agus le foghlaim na Gaeilge ag an tríú leibhéal. Sin an fáth a bhfuil treoir tugtha agam do mo chuid oifigeach tabhairt faoi chlár oibre a thiocfaidh le spriocanna an Phlean Náisiúnta,” a dúirt sé.

Dúirt Lawless go raibh an grúpa nua oibre mar chuid den treoir sin atá tugtha aige d’oifigigh na Roinne Ardoideachais. D’iarr an Teachta Dála de chuid Shinn Féin, Shónagh Ní Raghallaigh ar an aire a mhachnamh a dhéanamh ar shuirbhé a dhéanamh ar an bhfoireann teagaisc in ollscoileanna na hÉireann go bhfeicfeadh cén líon acu an bhfuil an Ghaeilge acu agus an mbeidís sásta cúrsaí tríú leibhéal a mhúineadh trí Ghaeilge.

Gheall an tAire Lawless i mí Dheireadh Fómhair go gcuirfeadh sé le líon na gcúrsaí trí Ghaeilge ag an tríú leibhéal.

Dúirt sé gur “suimiúil” an múnla atá i bhfeidhm sa Bhreatain Bheag – trína gcuirtear deontais bhreise ar fáil d’institiúidí a chuireann cúrsaí ar fáil trí Bhreatnais – agus gur phléigh sé scéimeanna printíseachta sa Bhreatnais agus sa Ghaeilge le baill de pharlaimint na Breataine Bige níos luaithe i mbliana.

Tá sé ráite go minic ag polaiteoirí agus lucht feachtais le roinnt blianta anuas go dteastaíonn níos mó céimithe le Gaeilge má tá sprioc earcaíochta an stáit maidir le cainteoirí Gaeilge sa tseirbhís phoiblí le baint amach.

Ach is beag dul chun cinn atá déanta, agus tá sé ráite go minic ag airí Ardoideachais agus ag oifigigh na roinne sin go bhfuil neamhspleáchas ag na hinstitiúidí tríú leibhéal agus nach féidir le rialtas a rá leo céard atá le teagasc ná an chaoi le dul i mbun teagaisc.

Dúirt iar-uachtarán de chuid Ollscoil na Gaillimhe le déanaí nach aon leithscéal é neamhspleáchas na n-institiúidí tríú leibhéal nuair a thagann sé go dtí forbairt tuilleadh cúrsaí trí Ghaeilge.

Níos mó

buisead-e2-mhilliun-ag-clar-na-leabhar-gaeilge-den-chead-uair-riamh

Buiséad €2 mhilliún ag Clár na Leabhar Gaeilge den chéad uair riamh

Scríofa ag Maitiu O Coimin ar 3 Nollaig 2025. Curtha le Náisiúnta.

Beidh an buiséad is mó riamh ag Clár na Leabhar Gaeilge an bhliain seo chugainn a bhuí le maoiniú breise a fógraíodh ag cruinniú de chuid na Comhaireachta Thuaidh-Theas i Muineachán inniu.

Tá €2 milliún curtha ar leataobh don chlár foilsitheoireachta don bhliain 2026 – méadú an-mhór ón €1.36m a ceadaíodh anuraidh. Bhí €1.82m ar fáil do Chlár na Leabhar Gaeilge in 2008.

Thit an tsuim sin go €1.58m mar gheall ar chúlú eacnamaíochta na bliana sin agus i laghad a chuaigh an maoiniú bliain i ndiaidh bliana go dtí 2016. Ceadaíodh €1,061,165 don Chlár an bhliain sin agus is ag an leibhéal sin a bhí an “buiséad bunlíne” ó shin.

Cuireadh €300,000 breise ar fáil in 2021 agus ceadaíodh an €300,000 breise sin arís in 2022, 2023, 2024, agus do bhuiséad na bliana seo 2025. €1,361,165 a bhí ar fáil in 2024 agus 2025. Fágann fógra na Roinne Gaeltachta inné go mbeidh €2m ar fáil do Chlár na Leabhar Gaeilge den chéad uair riamh in 2026 go bhfuil ardú beagnach €700,000 tagtha ar bhuiséad Chlár na Leabhar Gaeilge i mbliana.

Is í ceist an mhaoinithe an chloch is mó ar phaidrín go leor de lucht na foilsitheoireachta Gaeilge le fada an lá.

Maíodh nach mbeadh aon bhláthú i ndán d’fhoilsitheoireacht na Gaeilge ceal maoinithe agus dúradh go raibh an baol ann go ndúnfaí foilsitheoirí Gaeilge mura dtabharfaí an maoiniú ar ais chuig an leibhéal ag a raibh sé roimh an gcúlú eacnamaíochta.

Anuraidh, dúirt ceannasaí Oireachtas na Gaeilge, Máirín Nic Dhonnchadha gur gá “tuilleadh infheistíochta” a dhéanamh in earnáil na foilsitheoireachta Gaeilge agus nach leor a bheith ag “síormholadh” leabhar Gaeilge.

Dúirt Nic Dhonnchadha go raibh “éacht” á dhéanamh ag daoine a bhí ag saothrú i ngort na hiriseoireachta agus go raibh “géarghá le hinfheistíocht shubstaintiúil” san earnáil.

I dtuarascáil a d’fhoilsigh Coiste Gaeilge an Oireachtais in 2023, dúradh go raibh breis maoiniú stáit ag teastáil d’earnálacha na scríbhneoireachta agus na foilsitheoireachta Gaeilge má táthar leis an teanga a choinneáil beo.

I measc na moltaí a luadh sa tuarascáil, moladh go n-ardófaí an buiséad do Chlár na Leabhar Gaeilge, go ndéanfaí an buiséad a chuirtear ar fáil d’iriseoireacht scríofa na Gaeilge a dhúbailt agus go dtabharfaí leabhair Ghaeilge saor in aisce do dhaltaí scoile.

Aistríodh feidhmeanna Bhord na Leabhar Gaeilge chuig Foras na Gaeilge ar an 1 Eanáir 2008. Clár na Leabhar Gaeilge a tugadh feasta ar an scéim a riartar faoi scáth Fhoras na Gaeilge, scéim a chuireann tacaíocht ar fáil do scríbhneoirí, d’fhoilsitheoirí, agus do phobal léitheoireachta na Gaeilge i gcoitinne.

Níos mó

an-spainnis-agus-an-ghaeilge-an-da-theanga-is-mo-a-bhiothas-a-fhoghlaim-ar-duolingo-in-eirinn-in-2025

An Spáinnis agus an Ghaeilge an dá theanga is mó a bhíothas a fhoghlaim ar Duolingo in Éirinn in 2025

Scríofa ag Maitiu O Coimin ar 3 Nollaig 2025. Curtha le Eolaíocht/Teicneolaíocht, Náisiúnta.

Is iad an Spáinnis agus an Ghaeilge an dá theanga is mó a bhí muintir na hÉireann a fhoghlaim in 2025, dar le staitisticí nua atá curtha ar fáil ag an aip foghlama teanga.

Tugtar le fios sa cháipéis 2025 Duolingo Language Report go raibh Éire i measc na 26 thír ar domhan inarbh í an Spáinnis an teanga is mó éileamh ar an aip. Bhíodh an cúrsa Gaeilge ar bharr an liosta in Éirinn go dtí an bhliain 2021. Sciob an Spáinnis an chéad áit ar an liosta in 2022 agus is ann atá sí ó shin. Ní raibh ach an Spáinnis nó an Ghaeilge ar bharr an liosta ó thosaigh Duolingo ag cur an eolais seo ar fáil in 2020. Ba í an Ghaeilge an teanga ba mhó in 2020 agus 2021.

Tá an Ghaeilge fós sa 20ú háit go domhanda ar liosta na dteangacha is mó tóir ar Duolingo agus 1.93m duine cláraithe leis an gcuntas. Tá sí taobh thiar den Laidin (2.33m) ach chun cinn ar an Eabhrais (1.65m), an teanga chumtha Ard-Valaeiris ón tsraith Cluiche na Corónach (1.55m) agus an Úcráinis (1.42m).

Tá laghdú tagtha ar líon na ndaoine atá cláraithe leis an gcúrsa Gaeilge ar Duolingo ón mbliain seo caite. Bhí os cionn an dá mhilliún duine cláraithe leis in 2024. Ní thugann Duolingo aon bhriseadh síos ar na figiúirí seo ach ní fios cé mhéad duine a bhíonn gníomhach gach seachtain, cé mhéad duine a chríochnaigh an cúrsa, ná cé mhéad duine a chríochnaigh oiread is ceacht amháin féin i ndiaidh dóibh clárú.

Sa 32ú háit ar an liosta domhanda tá an Bhreatnais (756,000) agus tá Gàidhlig an hAlban sa 35ú háit (641,000). Tá dhá theanga chumtha eile i dtreo dheireadh an liosta – an Esperanto (423,000) agus an Tliongáinis ó Star Trek (402,000).

Is é an Béarla an teanga is mó bhíothas a fhoghlaim i 154 tír i mbliana – an teanga is mó tóir ar fad ar Duolingo. Bhí an Spáinnis ar bharr an liosta in 26 tír, an Fhraincis ar bharr an liosta in 12 tír, agus an Ghearmáinis ar bharr an liosta in dhá thír.

Bhí éagsúlacht níos mó ann i measc na dteangacha a bhí sa dara háit. Bhí ceithre theanga dhéag ar an liosta sin agus leithéidí na Fraincise, na Seapáinise, na Rúisise, agus na hAraibise. Ba í an Fhraincis an dara teanga is mó éileamh i 60 tír, an Spáinnis a bhí i gceist i 48 tír, an Ghearmáinis a bhí i 22 tír agus an Béarla a bhí sa dara háit i 15 tír. Ní raibh ach tír amháin i gceist an Araibis, an Hiondúis, an Ghaeilge, agus an Tuircis.

Chuir Duolingo 148 cúrsa i 20 teanga ar fáil i mbliana. Seoladh cúrsa nua san fhicheall freisin, atá anois i measc na gcúrsaí atá ar fáil ar an aip nach cúrsaí teanga iad: an ceol agus an mata.

Rinneadh athrú suntasach ar an gcúrsa Gaeilge in 2023 nuair a rinne Duolingo an cinneadh an intleacht shaorga a úsáid in áit cainteoir dúchais Gaeilge do na míreanna éisteachta ar an aip.

Níos mó

an-choirnis-ar-comhcheim-leis-an-ngaeilge-i-gcairt-eorpach

An Choirnis ar comhchéim leis an nGaeilge i gcairt Eorpach

Scríofa ag Maitiu O Coimin ar 2 Nollaig 2025. Curtha le Idirnáisiúnta.

Tá aitheantas nua tugtha don Choirnis faoin gCairt Eorpach um Theangacha Réigiúnacha nó Mionlaigh. Bronnadh stádas ‘Cuid III’ den Chairt ar an gCoirnis – an stádas is airde atá ar fáil – rud a fhágann go bhfuil an stádas céanna aici anois agus atá ag an nGaeilge, Gaeilge na hAlban, an Bhreatnais agus an Mhanainnis.

Dúirt Konsel Kernow (Comhairle Chorn na Breataine) gur “cloch mhíle” don teanga Cheilteach atá sa stádas nua agus gur toradh ar “blianta den obair chrua” a rinne an t-údarás áitiúil, grúpaí pobail, agus eagraíochtaí cultúir atá “tiomanta an Choirnis a chosaint”.

“Aithnítear tríd an stádas seo tábhacht na Coirnise mar theanga bheo atá mar chroíchuid d’fhéiniúlacht chultúrtha Chorn na Breataine,” a dúradh i ráiteas a d’eisigh an chomhairle.

Dúirt an Ceannaire na Comhairle, Leigh Frost gur dea-scéal do Chorn na Breataine a bhí san fhógra agus gur léiriú ar an “obair chrua” a rinneadh le blianta anuas leis an stádas a bhaint amach.

“Is nuacht iontach é seo do Chorn na Breataine. Is léiriú é an stádas Cuid III seo ar na blianta den obair chrua atá curtha isteach ag Comhairle Chorn na Breataine, ár bpáirtithe, agus an iliomad grúpaí pobail a throid leis an gCoirnis a choinneáil beo. Is údar mór bróid dúinn an Choirnis a fheiceáil ar comhchéim leis an mBreatnais, an Ghàidhlig, agus an Ghaeilge.

“Is cuid ríthábhachtach dár bhféiniúlacht í an Choirnis. Tá teachtaireacht láidir san fhógra seo go bhfuil an Choirnis tábhachtach, agus go bhfuil an leibhéal is airde tacaíochta agus cosanta dlite di. Is céim thábhachtach í seo i láidriú ár gcultúr do na glúnta atá le teacht,” a dúirt Frost.

Dúirt a chomhghleacaí ar an gcomhairle, an Comhairleoir Dick Cole, gur “scéala an-dearfach” é go bhfuil an stádas speisialta anois ag an teanga agus ghabh sé buíochas le “gach duine” a bhí i mbun feachtasaíochta le “cosaint níos fearr a fháil don Choirnis”.

Dúradh i ráiteas na Comhairle go bhfuil “athbheochan ar fud na diúcachta”.

Maíodh go ndearnadh os cionn milliún cuardach ar an bhfoclóir Coirnise ar líne anuraidh, agus go bhfuair Foireann Aistriúcháin Coirnise Chomhairle Chorn na Breataine os cionn 650 iarratas ar aistriúcháin anuraidh – méadú 22% ar an mbliain roimhe sin.

Tá os cionn 200 duine cláraithe le ranganna Coirnise a chuireann an chomhairle ar fáil agus tá 6,000 dalta bunscoile cláraithe i scéim Coirnise a reáchtálann an chomhairle i scoileanna an réigiúin.

Dúirt Emma Jenkin ón eagraíocht Kowethas an Yeth Kernewek (Cuallacht na Coirnise) le Tuairisc gur caitheadh “na blianta fada” ar an bhfeachtas an stádas seo a bhaint amach agus go dtabharfar “cosaint” don Choirnis anois ar comhchéim leis an gcosaint a thugtar do theangacha Ceilteacha eile.

“Tugann sé aitheantas don mhéid atá muid a dhéanamh cheana féin, léiríonn sé gur teanga bheo í an Choirnis agus go bhfuil stádas aici san Eoraip mar theanga. Thóg sé na blianta fada, is rud é a bhfuil an Chomhairle ag oibriú ina threo le fada. Chaith muid go leor rudaí a dhéanamh leis an stádas a bhaint amach, bhí go leor boscaí le ticeáil.

“Tá muid ag súil go mbeidh buntáistí ann don teanga anois. Níl cead í a mhúineadh sna scoileanna faoi láthair, agus níl tacaíocht ann ó na húdaráis oideachais do mhúineadh na teanga, ach beidh muid ag súil go n-athróidh an stádas seo an scéal sin anois,” a dúirt sí.

Mhínigh Jenkin nach n-aithnítear an Choirnis i gcóras oideachais na Breataine mar “theanga ársa dála na Gréigise ná na Laidine ná mar theanga chomhaimseartha eachtrannach, dála na Fraincise, ná mar theanga dhúchais”. Ní féidir í a mhúineadh dá bharr sin, a deir sí.

Dúirt sí go bhfuil Kowethas an Yeth Kernowek ag súil go mbeidh tionchar ag an stádas nua ar rudaí eile, dála comharthaí bóthair agus seirbhísí i gCoirnis amach anseo.

Níos mó

stadas-oifigiuil-ag-gaeilge-na-halban-den-chead-uair-agus-achd-nan-canan-albannach-i-bhfeidhm

Stádas oifigiúil ag Gaeilge na hAlban den chéad uair agus Achd nan Cànan Albannach i bhfeidhm

Scríofa ag Maitiu O Coimin ar 1 Nollaig 2025. Curtha le Idirnáisiúnta.

Tá stádas oifigiúil ag Gàidhlig na hAlban den chéad uair.

Tá an stádas oifigiúil a bronnadh ar an nGàidhlig in Albain níos luaithe i mbliana anois i bhfeidhm go hoifigiúil. Inné a tugadh feidhm don fhoráil in Achd nan Cànan Albannach (Acht na dTeangacha Albanacha) a thugann an stádas nua don teanga.

Tugadh an bille teanga isteach an chéad uair ar Lá Fhéile Aindrias 2023, an 30 Samhain. Pléadh an reachtaíocht ar feadh bliain go leith agus glacadh léi i bParlaimint na hAlban i mí an Mheithimh. Fuair an tAcht beannacht Rí Shasana i mí Lúnasa agus tháinig an reachtaíocht i bhfeidhm inné.

Dúirt Leas-Chéad-Aire agus Aire Gàidhlig na hAlban, Kate Forbes, gur “cloch mhíle stairiúil” atá sa reachtaíocht nua agus gur mhaith a d’fheil Lá Fhéile Aindrias, éarlamh na hAlban, le haitheantas oifigiúil a thabhairt don Ghàidhlig agus don Bhéarla Gallda in Albain.

“Is maith a fheileann Lá Fhéile Aindrias le féiniúlacht na hAlban a cheiliúradh tríd an nGàidhlig agus an Béarla Gallda a aithint mar theangacha oifigiúla. Is cloch mhíle stairiúil í seo trína dtugtar aitheantas don áit ríthábhachtach atá ag na teangacha seo i gcultúr agus in oidhreacht na hAlban,” a dúirt Forbes, ar cainteoir Gàidhlig í féin.

Aithneofar faoi na forálacha san acht nua teangacha ceantair oifigiúla ‘Gaeltachta’ na hAlban den chéad uair.

Tá bunú “ceantar atá tábhachtach ó thaobh na teanga de” ar cheann de spriocanna na reachtaíochta, foráil a chabhróidh le polaiteoirí na hAlban “polasaithe a thacóidh le fás na teanga” a chur i bhfeidhm ar bhealach níos éifeachtaí.

Is éard is “ceantar atá tábhachtach ó thaobh na teanga de” ann de réir an dlí nua ná “ceantar a bhfuil líon suntasach daoine ann a bhfuil scileanna Gàidhlig acu” (20% den daonra); ceantar nach bhfuil go leor cainteoirí Gàidhlig ann ach a bhfuil “ceangal stairiúil” aige leis an teanga; ceantar a bhfuil an t-oideachas trí Ghàidhlig ar fáil ann; nó ceantar ina mbíonn “imeacht suntasach a bhaineann leis an nGàidhlig nó leis an gcultúr Gaelach” ar siúl.

Caithfidh na húdaráis áitiúla in Albain cinneadh a dhéanamh laistigh de bhliain cé acu an bhfuil nó nach bhfuil aon cheantar atá faoina gcúram, nó cuid de, ina “cheantar suntasach ó thaobh na teanga de”. Beifear in ann an cinneadh sin a athbhreithniú gach cúig bliana ina dhiaidh sin.

Tá sé mar aidhm ag an reachtaíocht nua freisin go mbeidh caighdeáin oideachais ann don Ghàidhlig agus go mbeidh tuismitheoirí i ngach cearn den tír in ann cur isteach ar áiteanna i naíonra lán-Ghàidhlig agus scoileanna luathoideachais lán-Ghàidhlig dá gclann.

Caithfidh airí rialtais na hAlban tacaíocht a thabhairt do scoileanna lán-Ghàidhlig agus iad “a áisiú agus a chur chun cinn”. Beidh orthu aon eolas, treoir, ná cáipéisí Béarla atá le húsáid ag múinteoirí nó daltaí i scoileanna a mheas agus cinneadh a dhéanamh cé acu ar chóir nó nár chóir iad a chur ar fáil i nGàidhlig freisin.

Tá forálacha ann freisin le tuilleadh cáilíochtaí a chur ar fáil i nGàidhlig agus spriocanna luaite ó thaobh líon na gcainteoirí agus na bhfoghlaimeoirí Gaeilge in Albain.

Cuirtear iachall ar airí rialtas na hAlban gníomhú le tacaíocht a thabhairt d’fhorbairt Sabhal Mòr Ostaig san Eilean Sgitheanach agus athbhreithniú a dhéanamh ar an maoiniú a thugtar don institiúid oideachais,.

Cháin an sochtheangeolaí Conchúr Ó Giollagáin an bille teanga go géar nuair a achtaíodh é i mí Lúnasa. Dúirt sé nach bhfuil rud ar bith nua sa reachtaíocht agus gur beag tionchar a bheidh aici dá bharr sin.

Níos mó

an-chead-mhorfhocloir-aonteangach-gaeilge-le-seoladh-ag-an-uachtaran-catherine-connolly

An chéad mhórfhoclóir aonteangach Gaeilge le seoladh ag an Uachtarán Catherine Connolly

Scríofa ag Maitiu O Coimin ar 1 Nollaig 2025. Curtha le Náisiúnta.

Seolfaidh an tUachtarán Catherine Connolly an foclóir nua Gaeilge i mBaile Átha Cliath an mhí seo chugainn. Beidh an foclóir nua á sheoladh sa mhúsaem Epic ar Ché Theach an Chustaim ar an taobh ó thuaidh den Life ar an 9 Nollaig.

Beidh 20,000 ceannfhocal ar an bhfoclóir nua aonteangach agus 40,000 brí mínithe sna hiontrálacha sin. Beidh teacht ag an bpobal ar an bhfoclóir nua ar an 9 Nollaig trí chnaipe nua a bheidh ar an suíomh Foclóir.ie.

Dúirt Cormac Breathnach, bainisteoir Thionscadal Foclóireachta Fhoras na Gaeilge, go mbeidh sé ar fáil “i lár an lae” an lá sin, cúpla uair an chloig sula seolfaidh Catherine Connolly go hoifigiúil é.

“Oibreoidh Foclóir.ie mar a d’oibrigh sé ó seoladh in 2013 é, ach beidh feabhas mór ar an ábhar atá ar fáil agus an cluaisín nua don fhoclóir nua Gaeilge curtha leis an mhí seo chugainn,” a dúirt sé le Tuairisc.

Táthar ag obair ar an bhfoclóir nua ó cuireadh tús leis an tionscadal i mí Mheán Fómhair 2022. Cé go mbeidh an chéad ghála de 20,000 ceannfhocal ar fáil an mhí seo chugainn, leanfaidh an obair ar aghaidh go dtí mí Lúnasa 2027 agus beifear ag cur leis na hiontrálacha idir seo agus sin de réir a chéile.

Bhí tuairim is aon duine dhéag ag obair ar an bhfoclóir le trí bliana anuas, idir an fhoireann lánaimseartha agus foireann pháirtaimseartha. Tiocfaidh deireadh leis an tionscadal ar fad in 2027 nuair a sheolfar an foclóir nua Gaeilge-Béarla atá an fhoireann chéanna a réiteach.

Tugadh an léargas cuimsitheach ar obair na foirne agus ábhar an fhoclóra ag dhá ócáid a reáchtáladh ag Oireachtas na Samhna ag tús na míosa seo. Nuair a bheidh an foclóir nua ar fáil ina iomlán, i gceann dhá bhliain, beidh 80,000 brí ar fad ann.

Dúirt Breathnach gur “rud nua ar fad” a bheidh san fhoclóir do phobal na Gaeilge agus go mbeidh siad in ann brí focail agus nathanna a dteanga féin a thuiscint ina dteanga féin. Dúirt sé go bhfuil sé mar aidhm ag a fhoireann an nós fadbhunaithe aistriúcháin Bhéarla a aimsiú le focal Gaeilge a thuiscint a bhriseadh i measc lucht labhartha na Gaeilge.

Dúirt sé nach raibh de rogha ag cainteoirí Gaeilge go dtí seo ach téarmaí agus focail nár thuig siad a chuardach in Foclóir Gaeilge-Béarla Néill Uí Dhónaill le haistriúchán Béarla a fháil orthu, agus ansin na torthaí sin a chuardach ar mhórfhoclóir Béarla amhail The Oxford English Dictionary leis an mbunfhocal Gaeilge a thuiscint. San fhoclóir nua a bheidh ar fáil an mhí seo chugainn, tabharfar míniú i nGaeilge, den chéad uair, ar iontrálacha Gaeilge.

Tugadh tús áite do “bhríonna thar iontrálacha” agus an 20,000 ceannfhocal á réiteach do sheoladh an fhoclóra. Fágann sé sin nach mbeidh focail áirithe i measc an chéad ghála seo atá le foilsiú ach go mbeidh gach uile bhrí a bhaineann leis na focail atá ar fáil le léamh ann. Is é sin le rá go dtabharfar tús áite do gach uile bhrí a bhaineann le focal (dála ‘faigh’ nó ‘caith’) seachas líon ard focal éagsúil nach mbeadh ach brí nó dhó luaite leo a chur ar an bhfoclóir.

Níos mó

duais-buaite-ag-aip-a-dheanann-ateangaireacht-on-gcaint-o-bheal-go-teanga-na-comharthaiochta

Duais buaite ag aip a dhéanann ateangaireacht ón gcaint ó bhéal go teanga na comharthaíochta

Scríofa ag Maitiu O Coimin ar 1 Nollaig 2025. Curtha le Eolaíocht/Teicneolaíocht, Idirnáisiúnta.

Bronnadh duais le deireanas ar aip nua a aistríonn an chaint ó bhéal go teanga na comharthaíochta. Dhear Elly Savatia, as an gCéinia, an aip Terp 360 a bhuaigh £50,000 (€57,000) ó Acadamh Ríoga na hInnealtóireachta sa Bhreatain le déanaí.

Deir Savatia go bhfuil an aip seo “cosúil le Google Translate do theanga na comharthaíochta” agus go gcuireann an uirlis nua ateangaireacht ar fáil ón gcaint ó bhéal go teanga na comharthaíochta i bhfíoram gan ateangairí daonna. ‘Éisteann’ an aip leis an gcaint ó bhéal agus taispeántar ar an scáileán ábhatair a dhéanann na comharthaí cuí.

Bhuaigh Savatia ‘Duais na hAfraice don Nuálaíocht’ agus an duaischiste mór dá aip nua ag searmanas a bhí ar siúl in Dakar sa tSeineagáil. Bhí ceathrar nuálaithe eile istigh ar an gcomórtas agus bhí painéal seachtar moltóirí ann.

Dúirt Savatia go mbíonn go leor deacrachtaí ag daoine bodhra sa Chéinia teacht ar sheirbhísí mar gheall nach mbíonn teanga na comharthaíochta ar eolas ag mórán daoine a bhíonn ag cur seirbhísí riachtanacha ar fáil.

“Le dul isteach chuig ionad oibre, institiúid oideachais, agus ionad leighis caithfidh tú a bheith in ann cumarsáid a dhéanamh. Ach tá an pobal bodhar á fhágáil ar lár,” a dúirt sé.

Dúirt sé go bhfuil ganntanas ateangairí do theanga na comharthaíochta ann sa Chéinia agus go bhfuil costas mór ag baint leis na seirbhísí ateangaireachta atá ar fáil. Mhaígh sé go bhfágann na deacrachtaí seo go bhfágtar go leor daoine bodhra ar fud na hAfraice ar an trá fholamh agus nach mbíonn na deiseanna céanna oideachais agus oibre acu.

Tugadh bille nua isteach ag rialtas na Céinia i mbliana ina gcuirtear iachall ar fhostóirí 5% de na poist a chuirtear ar fáil a chur ar leataobh do dhaoine atá faoi mhíchumas. Dúirt Savatia, áfach, go bhfuil daoine bodhra ina thír dhúchais fós faoi mhíbhuntáiste maidir le cúrsaí fostaíochta.

Chuaigh sé i dteagmháil le daoine bodhra agus daoine a bhfuil deacrachtaí éisteachta acu ar fud na Céinia leis an aip Terp 360 a fhorbairt. Rinneadh taifead ar os cionn 2,3000 nath cainte agus focal coitianta trí braiteoirí gluaisne a chur ar lámha na ndaoine.

Tá uirlis Savatia in ann an Béarla agus an tSváhailis a aistriú go Teanga Chomharthaíochta na Céinia. Ta tuairim is 300 teanga chomharthaíochta in úsáid ar fud an domhain faoi láthair agus 30 teanga chomharthaíochta in úsáid san Afraic. Tá uirlisí eile ann cheana féin a dhéanann an rud céanna, a dúirt Savatia ach ní raibh aon cheann ann roimhe seo a dearadh le haghaidh teangacha comharthaíochta na hAfraice ná don “comhthéacs cultúrtha” atá san Afraic.

Tá súil ag Savatia dul i dteagmháil le carthanachtaí agus eagraíochtaí eile i dtíortha eile san Afraic le cur le líon na dteangacha atá an aip in ann a phróiseáil. Tá an obair tosaithe cheana féin ar theangacha comharthaíochta Ruanda, Uganda, na hAfraice Theas, na Breataine, agus Mheiriceá.

Tá stiúideo nua bunaithe ag Savatia in Nairobi atá feistithe go speisialta leis na braiteoirí gluaisne le gluaiseachtaí na gcomharthóirí a thaifeadadh.

Níos mó

‘macalla-ospideal-na-leanai’-le-cloisteail-i-sceal-ghaelscoil-chnoc-na-re-i-sligeach

‘Macalla Ospidéal na Leanaí’ le cloisteáil i scéal Ghaelscoil Chnoc na Ré i Sligeach

Scríofa ag Maitiu O Coimin ar 28 Samhain 2025. Curtha le Náisiúnta.

Tá “macalla Ospidéal na Leanaí” le cloisteáil i scéal Ghaelscoil Chnoc na Ré i gcontae Shligigh, dar le Páirtí an Lucht Oibre. Tá an scoil lán-Ghaeilge, a bunaíodh i 1996, ag fanacht ar chóiríocht bhuan le beagnach 30 bliain anuas.

Dúirt an Seanadóir Nessa Cosgrove ó Pháirtí an Lucht Oibre sa Seanad go raibh cosúlachtaí idir scéal Ospidéal na Leanaí i mBaile Átha Cliath agus scéal na scoile i dtuaisceart Chonnacht agus go raibh airgead na gcáiníocóirí á chur amú.

“Tá macalla Ospidéal na Leanaí le cloisteáil sa scéal seo faoin am seo, a Aire. Sáraíodh tréimhsí feidhmíochta agus conarthaí gan phionós dá dheasca. Níor cuireadh clár athbhreithnithe [oibre] in iúl. Ní bhfuair an Roinn aon chlár [oibre] faoin scoil, fuarthas trí iarratas faoin Acht um Shaoráil Faisnéise.

“Tá an scoil tar éis “droch-chumarsáid” a thuairisciú, agus a rá gur coinníodh eolas siar agus go bhfuil easpa idirbheartaíochta ann idir bainistíocht na scoile agus an Roinn Oideachais,” a dúirt Cosgrove.

Tá Gaelscoil Chnoc na Ré lonnaithe i gclubtheach de chuid Chumann Lúthchleas Gael ó bhí 1998 ann agus tá deich seomra réamhdhéanta ranga ar an láthair. Dúirt Cosgrove go bhfuil na háiseanna atá ag an scoil “thar a bheith bunúsach agus faoin chaighdeán” agus go bhfuil costais arda fuinnimh á n-íoc ann.

“Ainneoin go bhfuil suíomh feiliúnach, tacaíocht ó thaobh pleanála de, údarás áitiúla atá tiomanta – agus tá an chomhairle contae ag tacú go huile is go hiomlán leis an scoil – agus riachtanais cláir conartha atá an-sonrach, tá stad iomlán tagtha leis an togra foirgneamh nua a thógáil do Ghaelscoil Chnoc na Ré.

“Níl sé sin ceart, níl sé cothrom go gcaithfidh an scoil fanacht chomh fada leis seo ar fhreagra, agus ní mór don Roinn [Oideachais] rud éigin a dhéanamh faoi seo. Níl a fhios againn cad atá á dhéanamh againn anois,” a dúirt Cosgrove.

Agus í ag labhairt thar ceann an Aire Oideachais, Hildegarde Naughton, dúirt an tAire Stáit Niamh Smyth go bhfuil sí ag glacadh leis go mbeidh Gaelscoil Chnoc na Ré i measc na 80 scoil atá le foirgneamh nua a fháil idir 2026 agus 2027, cé nárbh fhéidir léi an méid sin a dheimhniú agus í sa Seanad.

Dúirt Smyth go raibh tábhacht ar leith le scoileanna lán-Ghaeilge agus go mór mór i gcás leithéidí Ghaelscoil Chnoc na Ré nuair nach bhfuil ach aon Ghaelscoil amháin i gcontae ar leith.

Níos mó

Author: Maitiu O Coimin

Nuachtlitir Laethúil