Author: Maitiu O Coimin

Tá “folús ollmhór cearta teanga” ann ó tháinig deireadh le córas na Scéimeanna teanga in 2021, dar leis an gCoimisinéir Teanga Séamus Ó Concheanainn. Dúirt an Coimisinéir ina thuarascáil bhliantúil don bhliain 2025, a foilsíodh inniu, go bhfuil “folús tromchúiseach” ann i láthair na huaire mar gheall nach bhfuil córas na gCaighdeán Teanga i bhefeidhm go fóill, ceithre bliana ó achtaíodh Acht na dTeangacha Oifigiúla 2021.

“Tá folús tromchúiseach um threisiú chearta teanga phobal na Gaeilge i láthair na huaire mar gheall ar Chóras na Scéimeanna Teanga a bheith imithe in éag gan córas na gCaighdeán Teanga a bheith i bhfeidhm ina áit,” a dúirt sé.

Mhaígh an Coimisinéir go bhfuil an staid reatha “ag baint na gcos” den sprioc náisiúnta seirbhísí poiblí i nGaeilge a fheabhsú agus go bhfuil sé “den dearbhriachtanas” go gcuirfí córas na gCaighdeán Teanga i bhfeidhm “gan mhoill” leis an bhfolús “ollmhór reatha” i seirbhísí poiblí i nGaeilge a líonadh.

Faoin reachtaíocht teanga, tá córas na gcaighdeán le teacht isteach in áit chóras na scéimeanna teanga. Bhí sé i gceist an córas nua a chur i bhfeidhm roimh dheireadh 2024 ach níl na dréachtchaighdeáin teanga foilsithe go fóill.

Deir oifigigh Roinn na Gaeltachta go bhfuil forbairt an chórais níos casta ná mar a ceapadh ar dtús.

Faoin gcóras nua, leagfar dualgais chaighdeánacha ar ghrúpaí comhlachtaí poiblí ag brath ar an teagmháil a bhíonn acu leis an bpobal.

Thagair an Coimisinéir don Bhreatain Bheag agus dúirt gur “ábhar mór dóchais” é go bhfuil córas na gcaighdeán tar éis dul i bhfeidhm “go han-dearfach” ar sheirbhísí poiblí sa Bhreatnais.

“Díol suntais é, áfach, an difríocht idir dlínse na hÉireann agus na Breataine Bige maidir le tabhairt i bhfeidhm chóras na gcaighdeán teanga. Sa Bhreatain Bheag is feidhm de chuid Choimisinéir Teanga na Breatnaise é na caighdeáin teanga a thabhairt i bhfeidhm.

“Níl an chumhacht sin ag an gCoimisinéir Teanga in Éirinn toisc gur ar an Aire Forbartha Tuaithe agus Pobail agus Gaeltachta atá an dualgas na caighdeáin teanga agus na forálacha reachtúla teanga uile a thabhairt i bhfeidhm,” a dúirt sé.

Thug an Coimisinéir le fios go bhfuil “bearnaí suntasacha i seirbhísí bunúsacha i nGaeilge” ar fud na Seirbhíse Poiblí. Luaigh sé go sonrach deascanna cabhrach agus seirbhísí tacaíochta do chustaiméirí, seirbhísí idirghníomhacha ar líne, seirbhísí teileafóin, agus comhráite gréasáin.

“Géaraíonn neamhfheidhmiú na dtreoirlínte reachtúla go dtí seo an mharbhántacht reatha maidir le feabhas a chur ar chearta teanga phobal na Gaeilge.

“Dá réir, tá na hoibleagáidí a bheidh ar chomhlachtaí poiblí maidir le cinntiú gur féidir lena gcórais TFC ainmneacha, seoltaí, agus teidil daoine a phróiseáil agus a thaifeadadh go gcruinn i nGaeilge, mar aon le foirmeacha oifigiúla i nGaeilge nó go dátheangach gan feidhm go fóill,” a dúirt sé.

Chuir Oifig an Choimisinéara Teanga dhá imscrúdú i gcrích in 2025. Fuarthas i gceann acu gur sháraigh Údarás Fuinneamh Inmharthana na hÉirean (SEAI) an reachtaíocht teanga nuair a tugadh freagra i mBéarla ar chomhfhreagras i scríbhinn i nGaeilge ó dhuine den phobal.

Fuarthas san imscrúdú eile gur sháraigh Bord Oideachais agus Oiliúna na Gaillimhe agus Ros Comáin an reachtaíocht teanga nuair nár cuireadh córas foirmiúil measúnaithe agus dearbhaithe inniúlachta teanga don Ghaeilge i bhfeidhm agus an Bord ag earcú do phost bainistíochta sinsearaí.

Rinneadh 580 gearán le hOifig an Choimisinéara Teanga in 2025, beagán faoi bhun an 593 a rinneadh an bhliain roimhe sin. Bhain 18% de na gearáin le ranna agus oifigí rialtais, bhain 25% le húdaráis áitiúla, bhain 6% le húdaráis sláinte, bhain 4% le húdaráis oideachais agus bhain an 47% eile le heagraíochtaí stáit eile.

Bhain 31% de na gearáin le seirbhísí tacaíochta do chustaiméirí, foirmeacha oifigiúla agus córais idirghníomhacha ar líne; bhain 27% acu le comharthaí, teidil comhlachtaí poiblí míchruinn ar stáiseanóireacht oifigiúil, fógairtí poiblí i mBéarla amháin nó Gaeilge mhíchruinn.

Rinneadh 9% de na gearáin in 2025 leis an Oifig mar gheall ar fhreagra i scríbhinn i mBéarla ar chumarsáid i scríbhinn i nGaeilge nó freagraí uathoibreacha i scríbhinn i mBéarla amháin, agus bhain 8% acu le míchruinneas i bpróiseáil ainmneacha agus seoltaí poist i nGaeilge.

“Léiríonn líon agus cineál na ngearán a bhaineann le córas na scéimeanna teanga in 2025 go bhfuil sé níos práinní anois ná riamh go dtabharfaí caighdeáin teanga nua i bhfeidhm gan mhoill a rachaidh i ngleic leis na bearnaí follasacha atá i seirbhísí poiblí i nGaeilge de thoradh laigí chóras na Scéimeanna Teanga.

“Nuair a chuirtear san áireamh gur bhain bheagnach dhá ghearán as chuile chúig ghearán le Ranna Rialtais agus le hÚdaráis Áitiúla feictear an géar-riachtanas atá ann go ndíreoidh na caighdeáin teanga tosaigh a fhorordóidh Aire na Gaeltachta ar na seirbhísí poiblí breise ba chóir do na fo-earnálacha sin a sholáthar i nGaeilge,” a dúirt an Coimisinéir Teanga sa tuarascáil.

Tháinig formhór na ngearán ó áiteanna taobh amuigh den Ghaeltacht. Ba ón nGaeltacht a tháinig 17% de na gearán, méadú beag ar an 16% a bhí ann in 2024. As cúige Laighean a tháinig an méid is mó –  55% – agus as cúige Uladh a tháinig an méid is lú – 4%. Rinne muintir Chonnacht 18% de na gearáin agus na Muimhnigh a rinne 16%. Níor luadh aon cheantar ar leith le 7% de na gearáin a rinneadh in 2025.

Tá líne ó dhán leis an bhfile Gaeilge Biddy Jenkinson le bheith ar phas na hÉireann, a ndearnadh uasdátú ar a dhearadh le deireanas. Is í Jenkinson an t-aon fhile Gaeilge a bheidh ar an gcáipéis nua, i measc triúr filí Béarla.

Beidh líne as an dán ‘Scéal do Bhainise’, a scríobhadh in 2002, ar leathanach a cúig den phas nua, an chéad leathanach a mbeifear in ann víosaí a bhualadh air. “an bhachlóg shéidte, an síol a chuireann cos i gcré” an sliocht a roghnaíodh don cháipéis, an séú líne sa dara véarsa den dán.

Dúirt Jenkinson le Tuairisc gur “mór” léi dán dá cuid a bheith ar na bpas nua agus gur scríobh sí an dán an chéad lá dá “cara croí”, nach maireann.

“Is mór liom dán liom a bheith ar an bpas. Scríobhas an dán do Mháire Uí Mhaicín, cara croí atá ar shlí na fírinne. B’ealaíontóir í, agus is í a ghlac na pictiúir sa bhailiúchán Portráidí na Scríbhneoirí Gaeilge,” a dúirt sí.

Leagadh béim ar na séasúir san athdhearadh atá déanta ar phas na hÉireann, agus tá filíocht Jenkinson ar an leathanach a bhaineann leis an earrach. Tá filíocht eile ann le Nidhi Zah/Aria Eipe don samhradh; le Eavan Boland don fhómhar; agus leis an bhfile Ultaise Thomas Beggs don gheimhreadh.

Is ón dán ‘And our eyes are on Europe’ a thagann línte Nidhi Zah/Aria Eipe:

‘Lie with me now Ireland,

A promise deep in bloom,

Weaving in with all this green

Beneath a nascent moon’

Tógadh na línte deireanacha den dán ‘The Moment’ le Eavan Boland don leathanach ‘fómhar’”

‘Stars rise,

Moths flutter,

Apples sweeten in the dark’

Agus líne de chuid Thomas Beggs, atá ar aon leathanach le híomhá de spideog, a roghnaíodh don gheimhreadh:

‘The robin-redpole Autumn’s bird, how sad his lonely trill’.

Deir an Roinn Gnóthaí Eachtracha “go dtugann an dearadh nua sealbhóirí pas ar thuras tríd an mbliain Éireannach” agus go ndéantar ceiliúradh ann ar na gnáthóga, fiadhúlra, agus “rithimí séasúracha” atá tar éis “tionchar a imirt ar an saol san oileán” leis na glúnta.

Dearadh an pas nua tar éis próiseas comhairliúcháin poiblí inar roghnaíodh ainmhithe, éin, agus plandaí do na leathanaigh. Ghlac os cionn 15,000 duine páirt sa phróiseas leis na téamaí, na speicis agus na híomhánna a roghnú.

Deir an Roinn Gnóthaí Eachtracha gur chinntigh an próiseas comhairliúcháin poiblí go dtugtar léargas sa cháipéis nuadheartha ar an “Éirinn a aithníonn daoine agus a gcuireann siad luach uirthi ina ngnáthshaol”.

Ba é an cú faoil, mianach madraí a póraíodh i Sasana sa 19ú haois ach a shamhlaítear go mór le hÉirinn, an rogha ba mhó a bhí ag an bpobal as na hainmhithe a luadh sa phróiseas comhairliúcháin.

“Roghnaigh an pobal [an cú faoil] mar cheann de na siombailí is láidre d’oidhreacht nádúrtha agus cultúrtha na hÉireann. Seasann sé don chaomhnóireacht, don dílseacht, agus don neart – tréithe a fheileann do cháipéis trína gcosnaítear féiniúlacht na saoránach Éireannach ar fud an domhain,” a dúirt an Roinn.

I measc na n-ainmhithe eile atá le feiceáil ar an bpas nua tá an fia rua, an t-iora rua, an sionnach, an giorria, an puifín, an bheach mheala agus capaillín Chonamara.

Tá féileacáin, rónta, smugairlí róin, broic, meantáin ghorma, ulchabháin, míolta móra, crotaigh, cruidíní, agus ainmhithe eile nach iad ar leathanaigh sa phas nua chomh maith.

Tá íomhánna den ealaín réamhstaire a rinneadh ag Brú na Bóinne ann in éineacht le snaidhmeanna Ceilteacha agus ealaín eile a shamhlaítear leis an tír seo.

Deir an Roinn Gnóthaí Eachtracha gur cuireadh ainmhithe dúchais agus ainmhithe imirceacha agus neamhdhúchais san áireamh agus an pas á dhearadh mar go bhfuil an imirce ag croí scéal na hÉireann.

“Ó na fáinleoga a fhilleann san earrach, go dtí na speicis a tháinig ar ais amhail an cúr rua, agus teacht speicis dála na gráinneoga. Agus na daoine atá ag tógáil a saoil anseo ó thíortha thar lear agus an diaspóra mór Éireannach atá scaipthe ar gach mór-roinn – tá an ghluaiseacht dár múnlú síoraí,” a dúirt an Roinn.

Tá an dearadh nua ar gach pas a eisíodh ó 26 Meitheamh 2026.

Tá an tOllamh Kevin Murray, ó Roinn na Sean-Ghaeilge agus na Meán-Ghaeilge i gColáiste na hOllscoile, Corcaigh, i measc an 29 ball nua ar glacadh leo in Acadamh Ríoga na hÉireann.

Tugadh isteach na baill nua mar gheall ar a n-éachtaí in earnálacha na n-eolaíochtaí, na ndaonnachtaí, agus na n-eolaíochtaí sóisialta, chomh maith le daoine a chuir go mór leis an tseirbhís phoiblí.

Toghann baill an Acadaimh Ríoga féin na baill nua mar chomhartha ómóis dá saothar acadúil agus don mhéid a dhéanann siad leis an eolas agus an tsochaí a chur chun cinn.

Tá Kevin Murray ina ollamh leis an tSean-Ghaeilge agus leis an Meán-Ghaeilge i gColáiste na hOllscoile, Corcaigh, agus tá saineolas aige ar scéalaíocht mheánaoiseach na hÉireann. Tá sé ag plé faoi láthair le togra, atá á mhaoiniú ag Taighde Éireann, le heagar a chur ar Acallam na Senórach (Agallamh na Seanórach) – téacs tábhachtach ón 12ú haois ina bhfuil bailiúchán de scéalta Fiannaíochta – na scéalta faoi Fhionn mac Cumhaill agus na Fianna.

Tá Murray ina chomhstiúrthóir ar an Togra Locus le foclóir stairiúil logainmneacha Gaeilge a chur le chéile – The Historical Dictionary of Gaelic Placenames – agus tá sé ina eagarthóir ar an tsraith Cork Studies in Celtic Literatures.

“Is mór an pléisiúr fáilte a chur roimh bhaill nuathofa na bliana seo go hAcadamh Ríoga na hÉireann. Is léiriú ar shaibhreas agus éagsúlacht na scoláireachta agus na seirbhíse poiblí ar fud na hÉireann agus níos faide i gcéin í fairsinge an tsaineolais atá ina measc.

“Táimid ag súil go mór leis an léargas agus an saineolas a thabharfaidh na baill nua seo go hobair an Acadaimh i gcur chun cinn dialóg atá bunaithe ar fhianaise, neamhspleách, agus iontaofa ar fud an oileáin,” a dúirt Uachtarán Acadamh Ríoga na hÉireann, an tOllamh Daniel Carey.

Toghadh na baill nua níos luaithe i mbliana, agus ina measc tá Anne Enright, duine de scríbhneoirí móra comhaimseartha na hÉireann agus buaiteoir an Man Booker Prize; Teresa Lambe, a bhí ag obair ar an vacsaín AstraZeneca a dáileadh ar fud an domhain aimsir na paindéime, Brian Ó Gallchóir, duine de na saineolaithe is mó in Éirinn ar an athrú aeráide, agus an Príomh-Bhreitheamh Dónal O’Donnell.

Díoladh ar ceant in Uíbh Fhailí inné bailiúchán lámhscríbhinní Gaeilge ar €20,000 – i bhfad os cionn an €2,000 a bhíothas a lorg lena n-aghaidh.

Díoladh ag an gceant céanna clóscríobhán Gaelach a rinne an comhlacht General Typewriter i gcontae Chorcaí. Litreacha sa seanchló Gaelach a bhuailtear ar an gclóscríobhán agus is féidir sínte fada agus litreacha buailte nó séimhithe a scríobh leis. Bhíothas ag lorg €100 ar an meaisín ach fuarthas €1,500 sa deireadh air.

Irish tales collected from the Best authors now extant is teideal don bhailiúchán lámhscríbhinní a chuir an scoláire Matthew Moore Graham – nó Mata Mórdha ua Graeme – le chéile sa bhliain 1835.

Innealtóir a bhí in Graham a bhain cáil amach i measc aos acadúil na Gaeilge de bharr na n-aistriúchán a rinne sé ar fhilíocht na Gaeilge. Foilsíodh a leabhar The Giantess, from the Irish of Oisín, and The War of Donomore, with other poems and translations descriptive of Irish scenery sa bhliain 1833.

Bailitheoir lámhscríbhinní a bhí ann agus bhí bosca mór de na lámhscríbhinní a bhí bailithe aige ag a iníon i dteach ósta a bhí aici gar do Dhún Dealgan. Dhóigh cailín aimsire a bhí ag obair di go leor acu mar ábhar tine agus ní raibh fanta sa bhosca ach dosaen nuair a d’iarr an scoláire Énrí Ó Muirgheasa ar a iníon iad ag tús an chéid seo caite.

Dúirt an tOllamh Pádraig Ó Macháin ó Choláiste na hOllscoile, Corcaigh, le Tuairisc go bhfuil an bailiúchán lámhscríbhinní a díoladh inné “luachmhar ó thaobh an chultúir” de ach go raibh “ionadh” air faoin bpraghas a íocadh air.

“Tá sé luachmhar ó thaobh an chultúir de, bhí sé an-ilghnéitheach mar bhailiúchán, agus bheadh suim ag daoine sa duine sin Graeme. Ar an mbonn sin, ní chuirfeadh sé iontas orm dá raghadh sé chomh fada le €10,000 ach is mór an méid é an €20,000 a íocadh air.

“Bhí baint ag Graeme le gluaiseacht na Gaeilge ó thuaidh, cabhraíonn sé sin leis an tsuim a chuirfeadh daoine ann. Cuireann sé iontas orm go ndeachaigh [an ceant] chomh hard sin. Pé duine a thug an t-airgead sin air, tá sé tábhachtach go bhfanfadh an bailiúchán sa tír,” a dúirt sé.

Dúirt Ó Macháin go bhfuil súil aige féin gur institiúid seachas duine príobháideach a cheannaigh an bailiúchán lámhscríbhinní ach go bhfuil daoine príobháideacha ag ceannach a leithéid de rud ar na saolta seo.

“Más institiúid a cheannaigh, táimid slán, ach más duine príobháideach é ba thrua é mura mbeadh sé ar fáil. Bíonn pragas ard ar rudaí mar sin na laethanta seo. Díoladh rud i Sasana le déanaí nach raibh aon tábhacht leis in aon chor, ach d’imigh sé ar £20,000.

“Is ionadh liom go mbeadh an t-airgead sin ag duine. Tá bailitheoirí ann agus de ghnáth le bailitheoirí Gaelainne, bíonn siad toiliúil a bhfuil acu ina leabharlann phearsanta féin a chur ar fáil dúinn, agus b’fhéidir gurbh in a tharlódh sa chás seo chomh maith.

“An rud is tábhachtaí ná nach n-imeoidh rud mar seo ar bóiléagar agus go gcaillfí é. Tharla sé dúinn cheana, leabhar a raibh tábhacht leis a d’imigh isteach i mbailiúchán príobháideach agus a cailleadh,” a dúirt sé.

Tá cuid de lámhscríbhinní Graham i Leabharlann Acadamh Ríoga na hÉireann agus tá cinn eile i Leabharlann Choláiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath. Tá micreascannáin dá Gaelic Manuscripts sa Leabharlann Náisiúnta chomh maith.

Bhí 226 lámhscríbhinn sa mbailiúchán a díoladh i gceant an lae inné agus iad ceangailte faoi chlúdach leathair. I measc na n-ábhar a bhí ann bhí saothar de chuid Chearbhaill Uí Dhálaigh, an aoir cháiliúil Bean na dTrí mBó, agus comhfhreagras leis an Hibernian Celtic Athenaeum.

Tá cead pleanála faighte ag bord Choláiste Uí Chomhraidhe i gCorca Bhaiscinn i gcontae an Chláir athfhorbairt a dhéanamh ar an gcoláiste agus ‘Ionad Idirnáisiúnta Gaeilge agus Cultúir’ a dhéanamh den seancholáiste samhraidh.

Tá Coláiste Uí Chomhraidhe dúnta le beagnach deich mbliana anuas ó fuarthas nach raibh an foirgneamh ag teacht leis na rialacháin tine agus sábháilteachta in 2016. Tá an coláiste i gCarraig an Chabhaltaigh folamh ó shin.

Dúirt duine de chomhaltaí boird Choláiste Uí Chomhraidhe, Domhnall Ó Loingsigh, le Tuairisc go bhfuil plean anois ag an mbord leanacht ar aghaidh leis an gcéad rogha a d’eascair as staidéar féidearthachta a rinneadh in 2022.

Coláiste samhraidh cónaithe do dhéagóirí a bhí i gColáiste Uí Chomhraidhe ó bunaíodh i 1912 go dtí gur dúnadh é in 2017. Is é atá sa phlean atá ag an mbord anois athfhorbairt a dhéanamh ar an bhfoirgneamh agus fáilte isteach a chur roimh fhoghlaimeoirí Gaeilge, idir óg agus aosta.

Is é an “príomhthéama” a bheadh ag an gcoláiste nua ná scoil Ghaeilge a mbeadh “cúrsaí cultúir” ar fáil ann ó cheann ceann na bliana d’fhoghlaimeoirí óga agus fásta as gach cearn den tír agus níos faide i gcéin.

Rinneadh staidéar ar Shabhal Mòr Ostaig na hAlban agus Oideas Gael Ghleann Cholm Cille agus an plean á réiteach agus is bunaithe, ar bhealach, ar na múnlaí sin a bheadh Coláiste nua seo Uí Chomhraidhe.

Luaite sa mholadh tá cúrsaí Gaeilge, cúrsaí ceol traidisiúnta agus cúrsaí damhsa a mhairfeadh idir trí lá agus dhá mhí. Deirtear freisin sa phlean go bhféadfaí tuilleadh cúrsaí a chur ar fáil trí Ghaeilge san ionad nua freisin: cúrsaí cócaireachta nó garraíodóireachta ina measc.

Bheadh na cúrsaí seo á reáchtáil chuile mhí den bhliain agus súil ag bord an choláiste beocht a chur sa phobal Gaeilge in iarthar an Chláir arís.

Is ag díriú ar fhoghlaimeoirí ó áiteanna eile in Éirinn agus ó thíortha thar lear a bheifí – go háirithe na Stáit Aontaithe, Ceanada, tíortha na hEorpa, an Bhreatain, an tSín agus an tSeapáin.

Dhéanfaí soláthar do dhaltaí scoile freisin, idir dhaltaí na háite agus daltaí ó chontaetha eile a dhéanfadh cúrsaí cónaithe ann – go mór mór lucht na hidirbhliana.

Ach an maoiniú cuí a bheith faighte, d’fhéadfaí an athfhorbairt a chur i gcrích agus an t-ionad nua Gaeilge agus cultúir a oscailt laistigh de thrí bliana, de réir an staidéir féidearthachta.

Dúirt Domhnall Ó Loingsigh go gcuirfí spás ar fáil san ionad nua do mhuintir na háite freisin agus go mbeadh an togra ar fad “pobalbhunaithe” agus deis ag grúpaí cultúir agus eile atá lonnaithe i gCorca Bhaiscinn imeachtaí agus ócáidí a reáchtáil ann. Dúirt sé go dtabharfaí “aire don Ghaeilge” agus na himeachtaí sin á n-eagrú.

“Beimid ag dul chuig na grúpaí go léir atá sa leithinis, tá roinnt mhaith grúpaí pobail ann, agus beidh siadsan ana-thábhachtach san athfhorbairt seo,” a dúirt sé.

Agus an cead pleanála faighte ag Coláiste Uí Chomhraidhe, is é an chéad chéim eile, a deir Ó Loingsigh, ná suí síos le Comhairle Contae an Chláir agus plean a chur i dtoll a chéile.

Níl maoiniú faighte ag an mbord don athchóiriú go fóill ach tá súil acu go n-aimseofar an t-airgead anois agus “cás an-láidir” acu.

“Níl maoiniú againn fós, caithfimid aghaidh a thabhairt ar an gceist sin anois. Tá cás an-láidir againn anois – tá an cead pleanála faighte againn, tá an plean gnímh againn, agus beidh plean gnó againn go luath.

“Is é tuairim an bhoird go bhfuil an iomarca ama caillte cheana féin agus nár mhór brú ar aghaidh láithreach leis an bpleanáil. Tá an coláiste dúnta ó 2017. Níl a fhios agam an bhfaighimid maoiniú poiblí nó maoiniú príobháideach, ach b’fhearr leis an mbord gur leis an mbord féin an coláiste i gcónaí, agus go mbeadh ceangal dlí ann na rudaí atá sa bhunreacht a chinntiú,” a dúirt sé.

Bhíodh suanleasa sa choláiste nuair a bhíodh na Gaeilgeoirí samhraidh ag fanacht ann ach dúirt Ó Loingsigh go mbeidh “deireadh leis na suanleasa” san ionad nua agus cóiríocht ar ardchaighdeán ar fáil do na foghlaimeoirí a d’fhreastalódh ar chúrsaí ann.

“Tá deireadh leis na suanleasa, beidh seomraí single agus dúbailte ann, lóistín ceart a mbeidh seomraí en-suite ann atá ar ardchaighdeán. Cuirfear áiseanna cócaireachta in áit chomh maith agus beidh seomraí coitinn ann don ithe agus don chaint is comhrá,” a dúirt sé.

Dúirt Ó Loingsigh nach féidir aon tuairim a thabhairt maidir leis an uair a bheidh Coláiste Uí Chomhraidhe ar oscailt arís ó tharla go bhfuil an togra ar fad ag brath ar mhaoiniú, ach “dá bhfaighfí maoiniú amárach thosófaí láithreach ar an obair”.

Bunaíodh Coláiste Uí Chomhraidhe, atá ainmnithe as an scoláire mór Gaeilge Eoghan Ó Comhraí (1794-1862) a rugadh i nDún Átha, cúpla míle soir an bóthar ó Charraig an Chabhaltaigh. Ba iad Neilí Ní Bhriain agus Seán Tóibín a bhunaigh an coláiste le cúnamh Chonradh na Gaeilge sa bhliain 1912.

Mealladh daltaí ó chontae an Chláir féin, Luimneach, Baile Átha Cliath, agus áiteanna eile in Éirinn. Bhí an ceantar ina cheantar láidir Gaeltachta tráth a bunaíodh an coláiste. Bhí 90% de mhuintir na háite ina gcainteoirí Gaeilge, de réir Dhaonáireamh 1911, bliain roimh bhunú an choláiste ach ní mhaireann an teanga mar theanga phobail ann níos mó.

Stáisiún de chuid an Gharda Cósta a bhí san fhoirgneamh tráth dá raibh agus cuireadh foirgnimh eile leis nuair a rinne uasghrádú ar an gcoláiste sna 1940idí. Tógadh seomraí folctha agus seomraí ranga i gclós an tseanstáisiúin, ach beidh siad sin le leagan agus “foirgnimh nua-aimseartha” le tógáil ina n-ionad.

“Is bóthar fada a bhí ann ó dúnadh an coláiste go dtí anois, agus cheapamar in amanna nach bhfaighimis an cead pleanála, ach táimid ana-shásta anois gur féidir bogadh ar aghaidh go dtí an chéad chéim eile. An buntáiste a bhí againn ná go raibh gníomhaire as an áit a bhí an-tógtha leis an togra ag obair air agus go bhfuil comhlachtaí sa cheantar ag iarraidh a bheith páirteach ann freisin,” a dúirt sé.

Dúirt sé go raibh sé ina údar imní tamall de bhlianta ó shin nuair a briseadh isteach san fhoirgneamh agus go ndearnadh “roinnt damáiste” ann, ach gur daingníodh an áit ó shin agus go mbeidh sé réidh do na tógálaithe nuair a thiocfaidh an t-am.

Cé go bhfuil Gaeltacht Chorca Bhaiscinn ar lár le beagnach céad bliain, dúirt Ó Loingsigh go bhfuil an teanga “ana-chóngarach don dromchla” agus go bhfuil an-spéis ag muintir na háite ina n-oidhreacht Ghaeltachta i gcónaí.

“Tá an-Ghaeilge ana-chóngarach don dromchla ann, níl sé chomh fada sin siar ó bhí an ceantar ina cheantar Gaeltachta, seachtó nó ochtó bliain, agus bíonn na seandaoine sásta beannú duit i nGaeilge ann fós. Tá na scoileanna áitiúla an-tiomanta dá gcúlra Gaeltachta chomh maith.

“Tuigeann muintir na háite a n-oidhreacht agus go bhfuil an oidhreacht áitiúil sin tábhachtach don chultúr agus don turasóireacht. Dá mbeadh an coláiste ina lárionad Gaeilge don cheantar dhéanfadh sé maitheas, agus spreagfadh sé daoine,” a dúirt sé.

Tá sé in am “dea-cháil na saighdiúirí” a rinne mapáil ar Éirinn sa 19ú haois don tSuirbhéireacht Ordanáis a thabhairt ais  dóibh agus an “tuairim choitianta” gurbh iadsan ba chúis le Galldú na logainmneacha in Éirinn a ‘chur bunoscionn’, dar leis an léarscáilí aitheanta Barry Dalby.

Tá an méid sin le maíomh ag Dalby ina leabhar nua Map Man: Irish Maps and Mapping ina gcuireann sé síos ar a shaol féin mar chartagrafaí agus ar stair na cartagrafaíochta in Éirinn.

Dúirt Dalby gur ‘téama coitianta a tháinig aníos nuair a phléitear logainmneacha na hÉireann’ é gur ‘thruailligh na Brits ár logainmneacha breátha Gaeilge’ agus a rinne “placadh siollaí” díobh.

‘Is é an scéal sainiúil a insítear ná gurbh iad na sapairí, nó saighdiúirí, Sasanacha sa 19ú céad nár thuig focal Gaeilge, a rinne Galldú ar na logainmneacha, agus a rinne praiseach den bhrí a bhí leo’.

‘Leantar leis an scéal agus maítear gurbh é an scoláire mór Éireannach John O’Donovan a cheartaigh an chuid ba mheasa d’obair na saighdiúirí, le cúnamh leithéidí Eoghain Uí Chomhraidhe, agus a shábháil brí na logainmneacha,’ a dúirt Dalby.

Ach mhaígh sé go bhfuil ‘míchlú’ á tharraingt ar na sapairí a rinne obair na Suirbhéireachta Ordanáis agus go raibh na leaganacha a sholáthair siad sin d’oifig na Suirbhéireachta i mBaile Átha Cliath an-ghar don litriú Gaeilge a bheadh ann inniu. Mhaígh sé gur oifigigh de chuid O’Donovan agus na Suirbhéireachta san ardchathair, seachas na saighdiúirí a bhailigh na logainmneacha, a thruailligh an litriú.

‘Léirítear i dtaifeadtaí na sapairí, atá sa Chartlann Náisiúnta, arís agus arís eile go raibh tuiscint acu ar bhunstruchtúr na Gaeilge agus sna háiteanna a ndearna siad Galldú ar na logainmneacha, tá an chuma ar an scéal gur ag cloí le nósanna na háite a bhí siad. Tar éis an tsaoil, d’fhostaigh siad muintir na háite le cabhrú leis an obair agus bheadh na logainmneacha cloiste acu go díreach uathu,’ a dúirt sé.

Tá samplaí ag Dalby ina leabhar do na buntaifeadtaí a rinneadh i nDún na nGall sa bhliain 1835, sa cheantar ina bhfuil an dráma cáiliúil de chuid Brian Friel Translations lonnaithe.

‘Féach an chaoi ar bhreac siad [na logainmneacha]: Sruth na leaca, Lough na mbrick mor, Lough na mbrick geal, Lough na mbin agus araile. Tá siad seo scríofa an-ghar don chaoi a scríobhfaí inniu iad [i nGaeilge]: Sruth na Leaca, Loch na mBric Mór, Loch na mBric Geal, Loch na mBinn agus araile,’ a dúirt Dalby.

Ba iad na daoine a bhí freagrach as na léarscáileanna deireanacha, oifigigh i mBaile Átha Cliath, seachas na saighdiúirí a bhailigh an buneolas ba chúis leis na leaganacha aisteacha Béarla a rinneadh de na logainmneacha Gaeilge, dar leis.

‘Cuirim i gcodarsnacht [na buntaifeadtaí] leis an leagan a foilsíodh ar an léarscáil Sé hOrlaí: san áit ar scríobh na sapairí ‘Lough na mbrick geal’ (Loch na mBric Geal) tá ‘Lough Nabrackgal’ clóite.

‘Tá sé seo amhlaidh tar éis caighdeánú agus coimriú [ar na logainmneacha] a dhéanamh in oifigí [John] O’Donovan agus na Suirbhéireachta Ordanáis i mBaile Átha Cliath. Ní mór an tuairim choitianta a iompú bunoscionn agus tá sé thar am a ndea-cháil a thabhairt ar ais do na sapairí bochta agus a n-obair pháirce,’ a dúirt Dalby.

Dúirt an léarscáilí, atá lonnaithe i gcontae Cheatharlach agus a bhfuil roinnt mhaith léarscáileanna de shléibhte na Gaeltachta cruthaithe aige, go bhfuil sé féin idir dhá chomhairle faoi ‘fhiúntas obair John O’Donovan’.

‘Tríd is tríd, is dóigh gur fearr as muid de bharr a chuid oibre trí chéile, go háirithe a chuid sonraí scríofa agus na sceitseanna de sheanséipéil agus caisleáin sna litreacha OS, ach ní saothar gan locht é’.

‘Maidir leis na logainmneacha, ní dóigh liom go bhféadfadh sé gur bhreathnaigh na daoine a chuireann an argóint [gur shábháil O’Donovan na leaganacha Gaeilge] chun cinn ar na taifeadtaí fairsinge den suirbhé [a rinne na sapairí] atá sa Chartlann Náisiúnta,’ a dúirt Dalby.

Dúirt sé go raibh sé ‘áibhéileach’ a cheapadh gur shiúil O’Donovan bóithríní na hÉireann ag bualadh bleid ar mhuintir na dtithe beaga agus ag lorg leaganacha dlisteanacha de logainmneacha na tíre. [Maítear, scaití, gur leag O’Donovan cos i ngach baile fearainn in Éirinn – tá 61,000 baile fearainn nó mar sin sa tír].

‘Is dócha go ndearna sé roinnt de sin anseo is ansiúd ach ní féidir an cás a dhéanamh go ndearna sé fiosruithe chomh cuimsitheach sin ar fud na tíre. Ar dtús, bheadh sé míphraiticiúil amach is amach mar gheall ar fhairsinge na gceantar a clúdaíodh agus an tréimhse ghearr ama a bhí ann. Fiú le córais iompair agus teicneolaíochtaí an lae inniu, mheilfí an t-uafás ama,’ a dúirt sé.

Mhaígh sé gur dóichí ná a mhalairt gurbh iad na sapairí ‘bochta’ a bhailigh na logainmneacha seachas O’Donovan agus go ndearnadh athbhreithniú ar a n-obair siúd ina chuid oifigí.

‘Ar cheann dá bpríomhchúraimí bhí caighdeánú agus aonfhoirmiú ar fud an tsuirbhé ar fad. Ar ndóigh, fágann caighdeánú agus aonfhoirmiú go ndéantar truailliú de shaghas éigin, mar sin b’fhiú dóibh siúd ar mhaith leo an mhéar a shíneadh breathnú anseo ar dtús,’ a dúirt Dalby.

Bhí próiseas an Ghalldaithe sa tsiúl i bhfad sular thosaigh O’Donovan ná na sapairí ar a gcuid oibre san 19ú céad, a mhaígh an léarscáilí – próiseas a bhí ar siúl ar feadh “na gcéadta blianta roimhe sin”, dar leis.

Déanfar cathaoirleacht ar chruinniú ag meitheal oibre de chuid Chomhairle an Aontais Eorpaigh i nGaeilge den chéad uair i stair na Comhairle inniu. Is é Leo Kilroy, Attaché Oideachais agus Scileanna na hÉireann, a dhéanfaidh an chathaoirleacht ar an gcruinniú de chuid na meithle oideachais ar maidin.

Beidh cathaoirleacht á déanamh i nGaeilge ar chúig mheitheal oibre de chuid na Comhairle le linn Uachtaránacht na hÉireann ar Chomhairle an Aontais Eorpaigh a tosaíodh an tseachtain seo. Beidh ateangaireacht ann do thoscairí na mballstát eile ón Aontas Eorpach a bheidh ag glacadh páirte sna cruinnithe sin.

Dúirt an tAire Stáit do Ghnóthaí Eorpacha, Thomas Byrne, gurb é seo an chéad uair i stair na Comhairle a dhéanfar cathaoirleacht ar chruinniú dá leithéid i nGaeilge.

“Tá cúig mheitheal oibre ann agus beidh an cathaoirleach in ann Gaeilge a úsáid mar theanga oibre iontu. Beidh cathaoirleacht na gcruinnithe sin á déanamh trí Ghaeilge den chéad uair riamh. Seo an chéad uair a tharlóidh sé riamh, i ndáiríre ní tharlaíonn sé seo i mBaile Átha Cliath fiú.

“Bíonn toscaire ann ó gach tír ina suí timpeall an bhoird agus iad ag déileáil le píosa reachtaíochta. Bíonn go leor plé teicniúil ann agus is saineolaithe iad na daoine a bhíonn ag plé leis an ábhar áirithe sin. Téann sé uaidh sin go dtí na hambasadóirí agus más gá go dtí na hairí,” a dúirt Byrne.

Is iomaí meitheal oibre atá i gComhairle an Aontais Eorpaigh agus pléitear míreanna reachtaíochta a bhaineann le réimsí leathana. A fhad is a bheidh uachtaránacht na Comhairle ag Éirinn – as seo go deireadh na bliana – beidh gach cruinniú de chuid na gcúig mheitheal a bhfuil Gaeilge ag an gcathaoirleach á reáchtáil i nGaeilge.

Bíonn an mheitheal a bheidh ag teacht le chéile inniu ag plé le cúrsaí oideachais. Tuigtear do Tuairisc go mbeadh meithleacha eile a bheidh á reáchtáil trí Ghaeilge ag plé le cúrsaí iascaireachta agus le cúrsaí cóipchirt freisin.

Níl an t-iar-aire stáit don Ghaeltacht Thomas Byrne cinnte cé acu an mbainfear nó nach mbainfear na spriocanna uaillmhianacha atá leagtha amach ag an Rialtas d’earcú státseirbhísigh le Gaeilge amach faoin mbliain 2030.

Dúirt Byrne, atá anois ina Aire Stáit do Ghnóthaí Eorpacha, le Tuairisc go mbeidh “deacrachtaí” ag baint leis na spriocanna a bhaint amach ach go bhfuil “an-dul chun cinn” á dhéanamh ag an Rialtas ina leith.

“Beidh deacrachtaí ag baint leis na spriocanna sin in 2030, níl aon dabht faoi sin. Ach tá an-dul chun cinn déanta agus tá na spriocanna sin sa dlí. Níl a fhios agam an mbainfidh muid iad amach ach tá siad sa dlí agus caithfidh muid cloí leis an dlí. Tá mise sórt hardline faoi seo.

“Is rud maith go bhfuil na spriocanna ann. Feicim daoine, agus cloisim, daoine, sa Roinn, státseirbhísigh, atá ag foghlaim na Gaeilge agus anois ar an eolas maidir leis na spriocanna seo.

“Measaim go bhfuil rudaí ag athrú agus, mar atá a fhios ag gach duine anois, sa chultúr tá an Ghaeilge faiseanta. Tá gach rud ag tarlú taobh le taobh,” a dúirt sé.

Dúirt an tAire Stáit go mbíonn “i bhfad níos mó deiseanna” aige féin an Ghaeilge a úsáid agus é in institiúidí an Aontais Eorpaigh sa Bhruiséil seachas mar a bhíonn aige i dTithe an Oireachtais i mBaile Átha Cliath.

“Bíonn i bhfad níos mó deiseanna agamsa an Ghaeilge a úsáid, go háirithe an Ghaeilge a léamh, sa Bhruiséil ná mar atá agam anseo i mBaile Átha Cliath. Má tá mé ag iarraidh cáipéis, bíonn sí ar fáil sa Bhruiséil. Níl sé sin fíor an t-am ar fad i mBaile Átha Cliath – fiú amháin an reachtaíocht.

“Tá an locht orainn, ach tá muid á athrú sin. Sin an fáth a bhfuil Acht na dTeangacha Oifigiúla againn. Tá an locht ar Éirinn, measaim, nuair a chuamar isteach san Aontas Eorpach i 1973, go raibh sórt náire orainn maidir leis an nGaeilge. Níor lorgaíomar an stádas oifigiúil ag an am sin,” a dúirt sé.

Dúirt sé go raibh meon difriúil ag muintir na hÉireann i leith na Gaeilge leathchéad bliain ó shin agus go raibh amhras ar a chomharsana féin nuair a chuir a athair chuig scoil lán-Ghaeilge é ag tús na n-ochtóidí.

“Nuair a chuaigh mé féin go dtí an Ghaelscoil i 1981, ní raibh gach duine sásta le cinneadh m’athar, agus d’fhiafraigh a lán daoine de ‘cén fáth a bhfuil tú ag seoladh do mhic chuig Gaelscoil?’.

“Ní raibh aon aidhm pholaitiúil ag m’athair, bhí suim aige sa Ghaeilge mar theanga. Bhí go leor polaitíochta ag tarlú an uair sin ach bhí suim ag m’athair sa Ghaeilge. Tá an saol athraithe go hiomlán anois,” a dúirt sé.

Dúirt sé go bhfuil dea-thionchar ag cultúr Gaeilge na Bruiséile ar Éirinn agus go bhfuil an cháipéisíocht atá ar fáil i nGaeilge ón Aontas Eorpach ag cur le líon na ndaoine atá in ann oideachas a fháil trí Ghaeilge.

“Measaim go bhfuil sé ag athrú anois. Má tá cáipéisí ar fáil ón mBruiséil maidir le cás cúirte agus araile, tá sé i bhfad níos éasca daoine a mhúineadh sna hollscoileanna. Má tá tú ag iarraidh Dlí agus Gaeilge nó Gnó agus Gaeilge a chur ar fáil, is féidir na cáipéisí sin a mhúineadh i nGaeilge ar na cúrsaí sin.

“Tá sé níos éasca na cúrsaí a chur ar fáil, tá súil agam go bhfuil daoine ag féachaint ar na spriocanna atá againn maidir le hearcaíocht sa státseirbhís faoi 2030,” a dúirt sé.

Tá an tAire Stáit Gnóthaí Eorpacha Thomas Byrne le hiarraidh ar Pharlaimint na hEorpa deireadh a chur leis na srianta atá i bhfeidhm ar úsáid na Gaeilge san AE.

Dúirt an tAire Byrne go mbeidh sé féin ag iarraidh ar Pharlaimint na hEorpa stádas iomlán a thabhairt don Ghaeilge sna míonna amach romhainn.

Dúirt sé nach bhfuil aon bhaint ag Rialtas na hÉireann leis an srian atá ar úsáid na Gaeilge sa Pharlaimint faoi láthair, ach go mbeidh sé féin ag iarraidh a chur ina luí ar an AE an stádas iomlán a thabhairt don teanga.

“Níl aon mhaolú déanta ag an Rialtas, níl aon mhaolú déanta ag an Aontas Eorpach go ginearálta. Tá maolú déanta ag an bParlaimint, ag na Feisirí Eorpacha, maidir le cúrsaí coistí. Ach níl aon bhaint againne leis an bpointe sin.

“Is faoin bParlaimint atá sé, vótáil siadsan chun an maolú a bheith ann. Beidh mé féin ag iarraidh orthu é sin a athrú, nuair a bheidh mé sa Pharlaimint. Ceann de na rólanna a bheidh agamsa, beidh orm suí sa Pharlaimint agus freagairt i ngach díospóireacht. Beidh mé féin ag iarraidh Gaeilge a úsáid freisin, agus beidh mé ag iarraidh an briefing a fháil ón gComhairle trí Ghaeilge freisin.”

Vótáil Parlaimint na hEorpa mí an Mhárta 2024 síneadh a chur le riail a fhágann nach gá seirbhísí iomlána a chur ar fáil i nGaeilge ná i Máltais.

Easpa aistritheoirí agus ateangairí Gaeilge is cúis leis an gcinneadh gan seirbhísí uile na Parlaiminte a chur ar fáil i nGaeilge, a deirtear.

Cinneadh síneadh a chur leis an maolú go dtí deireadh théarma seo na Parlaiminte seo in 2029 ach déantar athbhreithniú ar an gcinneadh gach sé mhí.

“Tá an maolú ansin, sin cinneadh a rinne an Pharlaimint iad féin. B’fhearr liomsa nach mbeadh an maolú ann, ach caithfidh an Pharlaimint é sin a athrú,” a dúirt Thomas Byrne le Tuairisc.

“Iarrfaidh mé orthu é sin a dhéanamh. Nuair a théim isteach i gComhairle na hEorpa, bíonn sé deacair domsa a thuiscint go bhfuil aon fhadhb ann [sa Pharlaimint] – is féidir liom an Ghaeilge a úsáid aon uair is maith liom [sa Chomhairle],” a dúirt sé.

Mhaígh an t-aire stáit gur “deis iontach” í Uachtaránacht na hÉireann ar Chomhairle na hEorpa a léiriú do mhuintir an hÉireann go bhfuil an Ghaeilge ar a compord ar an ardán “idirnáisiúnta”.

Agus é ag labhairt le hiriseoirí ó na meáin Ghaeilge i Roinn an Taoisigh inné faoin tréimhse uachtaránachta sé mhí atá ag tosú inniu, dúirt Byrne go bhfuil “tábhacht faoi leith” ag baint leis an ardán idirnáisiúnta a bheidh ag an teanga sna míonna amach romhainn. Dúirt sé go bhfuil súil aige go spreagfaidh sé daoine óga in Éirinn chun níos mó Gaeilge a úsáid.

“Measaim gur deis iontach é seo don Ghaeilge freisin. Is féidir le daoine a fheiceáil gur féidir an Ghaeilge a úsáid i gcomhthéacs idirnáisiúnta. Tá tábhacht faoi leith ag baint leis sin,” a dúirt sé.

Mhaígh Byrne go bhfuil “deacrachtaí” ag go leor teangacha san Eoraip, cé is moite den Bhéarla, an Fhraincis, agus an Ghearmáinis ach go bhfuil an tAontas Eorpach “ag tabhairt na ceannaireachta” le go mbeadh teangacha beaga “in ann maireachtáil sa saol nua-aimseartha seo”.

“Measaim gur deis an-tábhachtach don Ghaeilge í an uachtaránacht seo. Más féidir le daoine, agus daoine óga na tíre seo, tuiscint go bhfuil deis agat an Ghaeilge a úsáid ar bhonn comhionann le teangacha eile an Aontais Eorpaigh. Measaim gur féidir linn níos mó daoine a spreagadh chun an Ghaeilge a úsáid, go háirithe sa státchóras anseo,” a dúirt sé.

Mhaígh sé freisin go léireoidh tréimhse na huachtaránachta do mhuintir na Gaeltachta go bhfuil a dteanga “comhionann le gach teanga eile san Eoraip” agus go mbeidh sé sin an-tábhachtach.

“Do mhuintir na Gaeltachta, tá deis acusan a bheith páirteach san Aontas Eorpach toisc go bhfuil an teanga acu.

“Beidh muid ag iarraidh go ngabhfaidh i bhfad níos mó daoine isteach ag obair san Aontas Eorpach, agus má tá Gaeilge acu beidh buntáiste acu,” a dúirt sé.

Dúirt Byrne go leagann an tAontas “béim faoi leith” ar na réigiúin “iargúlta” atá san Aontas Eorpach agus nach ndéanann na hinstitiúidí “dearmad” ar an nGaeltacht.

“Níl aon dabht ach go mbaineann muintir na Gaeltachta úsáid as [aird an Aontais Eorpaigh] toisc go bhfuil an clár LEADER ann agus faigheann ceantair thuaithe go ginearálta tacaíocht uaidh sin.

“Tá CAP an-tábhachtach do mhuintir na Gaeltachta go háirithe. Measaim go bhfuil tábhacht faoi leith ag an Aontas Eorpach do mhuintir na Gaeltachta,” a dúirt sé.

Thug Byrne le fios go mbeidh cathaoirleacht á déanamh trí Ghaeilge ar cúig nó sé cinn de “mheithleacha oibre” an Aontais Eorpaigh le linn na huachtaránachta.

Beidh cruinnithe uile na meithleacha sin á reáchtáil i nGaeilge agus ateangaireacht ar fáil do na toscairí ó thíortha eile an Aontais Eorpaigh.

“Cé a chreidfeadh i 1916, nó i 1937, nó in 1873 go mbeadh muid in ann dul go cruinnithe idirnáisiúnta agus an Ghaeilge a úsáid ag an ardleibhéal, ag déanamh ráitis ar rudaí an-chasta ar nós an Chreata Airgeadais Bhliantúil. Is cúis bhróid domsa gur féidir liom an Ghaeilge a úsáid ar an stáitse idirnáisiúnta,” a dúirt an tAire Gnóthaí Eorpacha.

Caithfidh na húdaráis phoiblí cúram níos fearr a dhéanamh de na riachtanais atá ag an bpobal Albanach Ultach sa Tuaisceart agus gan “gearradh agus greamú” a dhéanamh ar pholasaithe a múnlaíodh do phobal na Gaeilge ann, dar leis an gCoimisinéir don Traidisiún Albanach Ultach agus don Traidisiún Briotanach Ultach, Lee Reynolds.

Dúirt Reynolds ag comhdháil a bhí á reáchtáil in Ollscoil Uladh an tseachtain seo caite go raibh sé de nós ag na húdaráis phoiblí sa Tuaisceart próisis chomhairliúcháin a reáchtáil le lucht labhartha na Gaeilge, polasaithe teanga a bhunú ar na próisis sin, agus ansin iad “a ghearradh agus a ghreamú” mar pholasaithe don Ultais.

“Le ceathrú céid anuas, tá dearmad á dhéanamh den Ultais nó smaoinítear uirthi i bhfad níos déanaí. Tá údaráis phoiblí ann a deir ‘rinne muid é seo don Ghaeilge, gearrfaidh muid agus greamóidh muid don Ultais é’. Ach ní hé sin atá uainn.

“Airíonn siad sábháilte mar tá an rud ceannann céanna á dhéanamh don dá dhream. Ach cheap siad a bpolasaí i ndiaidh dóibh dul i gcomhairle le pobal na Gaeilge. Déanaigí amhlaidh dúinne. Ní gá go mbeadh na polasaithe mar a chéile, ní gá gearradh agus greamú a dhéanamh,” a dúirt Reynolds.

Dúirt sé freisin gurb é a mhian go n-éireodh chomh maith sin le hoifigí na gcoimisinéirí ó thuaidh nach mbeadh gá leo amach anseo.

“Is leis an bhfealsúnacht seo a d’amharcfainn ar [chur i bhfeidhm na reachtaíochta]. Bheadh rudaí chomh fréamhaithe sin sa chóras nach mbeadh gá linn a thuilleadh.

“Bheadh sé seo chomh nádúrtha sin sa dóigh a ndéantar rudaí [sna húdaráis] nach mbeadh gá le duine éigin in oifig i mBéal Feirste ag amharc thar bhur nguaillí. Nuair a bhaintear an staid sin amach, ní deirtear ‘ó, tá ualach le déanamh againn’, déantar go nádúrtha é,” a dúirt Reynolds.

Cé go bhfuil an Coimisinéir Gaeilge Pól Deeds ag súil go mbeidh a chuid caighdeán Gaeilge faofa agus i bhfeidhm faoi thús na bliana 2027, níl an dóchas céanna ag Reynolds dá oifig féin.

Dúirt sé go bhfuil ganntanas foirne air agus nach mbeidh foireann bhuan ag a oifig go dtí an 1 Eanáir 2027. Tosófar ar an obair ar na treoirlínte do na húdaráis phoiblí ina dhiaidh sin, agus tá súil aige go mbeidh rud éigin á chur i bhfeidhm faoin samhradh seo chugainn.

Ní gá do Chéad-Aire agus LeasChéad-Aire an Tuaiscirt a mbeannacht a thabhairt do threoirlínte Reynolds mar a chaithfidh siad a thabhairt do chaighdeáin teanga Deeds.

Dúirt Reynolds go gcaithfidh a fhoireann a bheith cinnte nach ngabhfaidh siad thar fóir i mblianta tosaigh maidir leis an reachtaíocht.

Mhaígh sé nach mbeidh siad ag súil go gcomhlíonfaí gach uile mhian a bheadh ag an bpobal Ultaise i dtús aimsire ach go dtógfar ar an soláthar de réir a chéile i gcaitheamh na mblianta atá amach romhainn.

“Ó thaobh na hUltaise de, caithfidh muid a bheith cinnte nach bpléascfaidh muid fiús. Nuair a bheidh an treoir á dearadh agam, beidh mé ag rá ‘seo an chuma atá ar leibhéal 10’, ach ní lorgóidh muid leibhéal a 10. Beidh muid ag súil le leibhéal a haon, a dó, agus ansin a trí.

“Seo turas a bhfuil muid ar fad ag dul air, agus seo an túsphointe. Is stól trí chos é an tUltachas Albanach – an cultúr, an oidhreacht, agus an teanga. Níl muid ag iarraidh stól guagach a bhfuil cos amháin níos lú ná an dá chos eile,” a dúirt sé.

Mhaígh sé go bhfuil roinnt daoine sa phobal Ultach Albanach a airíonn an fhéiniúlacht sin go han-láidir ach nach bhfuil aon cheangal láidir acu leis an Ultais féin.

“Tá an tUltachas Albanach cosúil le loch. Tá sé triomaithe, tá sé beagáinín salach, ach tá cúpla iasc fós beo ann. Tá an teanga ar cheann de na héisc sin atá beo in íochtar na locha,” a dúirt Reynolds.

Tá sé i gceist ag Seirbhís Póilíneachta Thuaisceart Éireann (PSNI) cloí leis na caighdeáin nua teanga atá le tabhairt isteach ó thuaidh cé nach mbeidh aon cheangal dlí ar an eagraíocht a leithéid a dhéanamh.

Agus é ag labhairt ag comhdháil in Ollscoil Uladh faoi dhea-chleachtais sna húdaráis phoiblí, thug an Coimisinéir Gaeilge Pól Deeds le fios do lucht freastail na comhdhála go ndúirt Príomh-Chonstábla an PSNI, Jon Boutcher lena oifig go bhfuil siad ag iarraidh na caighdeáin a chur i bhfeidhm.

“Tá na húdaráis phoiblí réidh leis seo a dhéanamh [na caighdeáin a chur i bhfeidhm]. Tá daoine ann atá ag iarraidh a gcuid dualgas a chomhlíonadh ach cloisim ó dhaoine arís agus arís eile go bhfuil siad ag iarraidh na dualgais a chomhlíonadh mar is é an rud ceart é le déanamh.

“Dúirt Príomh-Chonstábla an PSNI é. Níl an PSNI ar liosta na n-údarás poiblí atá faoi scáth na reachtaíochta, ach tá siad ag iarraidh é a dhéanamh mar is é an rud ceart le déanamh,” a dúirt Deeds.

Bhí Pól Deeds ar phainéal cainte faoi chathaoirleacht Shiobhán McGarry in éineacht le Coimisinéir na Breatnaise, Efa Gruffud Jones agus an Coimisinéir don Traidisiún Albanach Ultach agus don Traidisiún Briotanach Ultach, Lee Reynolds.

Sheol Rob Dunbar, Cathaoirleach Bhord na Gàidhlig in Albain – tír nach bhfuil coimisinéir teanga inti – teachtaireacht físe chuig an gcomhdháil.

Bhí Coimisinéir Teanga an Deiscirt, Séamas Ó Concheanainn ar chlár na comhdhála ach ní raibh sé in ann a bheith i láthair.

Tá caighdeáin teanga le tabhairt isteach go luath in Albain agus sa dá dhlínse in Éirinn amach anseo. Tá siad i bhfeidhm sa Bhreatain Bheag le blianta anuas.

Dúirt Deeds gurb é bunús na reachtaíochta teanga ná soláthar seirbhísí agus go bhféadfaí “gnéithe” den soláthar sin a dhéanamh “gan mórán costais”.

“Comharthaíocht atá le hathrú, athrófar é agus cuirfear comharthaíocht nua dhátheangach ina háit. Tá treoir again ó Acht na dTeangacha Oifigiúla sa Phoblacht agus an Chairt [Eorpach um Theangacha Réigiúnacha nó Mionlaigh]. Tá cuimse eolais ann ar féidir linn tarraingt air,” a dúirt Deeds.

Mhaígh Deeds gurb ionann mionteangacha an Tuaiscirt agus an “gliú” a choinníonn institiúidí polaitíochta an réigiúin le chéile.

“Is í an teanga bunchloch na síochána, tá sí ríthábhachtach do Chomhaontú Aoine an Chéasta. Tá siad, na mionteangacha, mar chuid den ghliú a choinníonn ár n-institiúidí polaitíochta le chéile. Tá muid ag forbairt gréasán tacaíochta ar fud na n-oileán seo, Manainn san áireamh, do mhionteangacha,” a dúirt sé.

Tá Deeds ag súil go mbeidh dréacht de na caighdeáin teanga réitithe ag a oifig faoi mhí Mheán Fómhair na bliana seo agus go mbeidh próiseas comhairliúcháin poiblí ann thart ar an am sin. Nuair a bheidh an próiseas sin curtha i gcrích agus cibé moltaí a eascróidh as pléite agus curtha i bhfeidhm, is faoin gCéad-Aire, Michelle O’Neill, agus LeasChéad-Aire, Emma Little-Pengelly, na caighdeáin a fhaomhadh.

Tá súil ag Deeds go bhfaomhfaidh ceannairí Shinn Féin agus an DUP na caighdeáin faoi dheireadh na bliana agus go mbeidh feidhm dlí leo ag tús mhí Eanáir 2027.

Ach dúirt sé nár chóir do na húdaráis phoiblí a bheith ag fanacht go bhfeicfidh siad na caighdeáin teanga sula dtosóidh siad ag réiteach lena n-aghaidh.

“Tosaígí ag smaoineamh agus ag pleanáil ag leibhéal corparáideach go bhfeicfidh sibh céard a dhéanfaidh sibh [nuair a thiocfaidh siad isteach]. Tá teimpléad den scoth ag Músaeim Thuaisceart Éireann faoina choinne seo. Dá bhféadfaí tosú ag athrú anois, bheadh sé sin go maith.

“Beidh muid ag iarraidh an cultúr a athrú ó thaobh na heagraíochta agus ó thaobh na ceannaireachta de. Dá bhféadfadh lucht ceannaireachta [na n-údarás] tosú ag pleanáil faoin dóigh a n-athróidh siad na próisis nuair a thiocfaidh na caighdeáin isteach,” a dúirt sé.