Téigh ar aghaidh chuig an bpríomhábhar
Lárphointe eolais na Gaeilge: Nuacht, imeachtaí, folúntais agus níos mó

Author: Maitiu O Coimin agus Darren O Dubhgain

‘Tar anuas ón Roinn Oideachais le hamharc nach bréag atá muid a insint’ – achainí ó scoil Ghaeltachta atá ‘i ndroch-chaoi’

Tá meánscoil nua ‘tuillte’ ag pobal Chloich Chionnaola i nGaeltacht Dhún na nGall, dar le leascheannaire Shinn Féin, Pearse Doherty. Thug Doherty, atá ina Theachta Dála do Dhún na nGall, cuireadh sa Dáil don Aire Oideachais Helen McEntee cuairt a thabhairt ar Phobalscoil Chloich Chionnfhaola le go bhfeicfeadh sí “an drochbhail” atá ar an bhfoirgneamh.

Dúirt sé go raibh pobal na scoile “an-fhoighneach” leis an Roinn Oideachais agus iad ag éileamh go gcuirfí an scéal ina cheart ach go bhfuil siad “i ndeireadh na feide” anois agus gur gá “scoil nua” a thógáil sa pharóiste Gaeltachta.

“Bhí an pobal i gCloich Chionnaola an-fhoighneach go deo. Bhí an fhoireann agus an bord bainistíochta an-fhoighneach go deo, agus tá siad tar éis a gcás a chur in iúl arís agus arís eile ach tá siad i ndeireadh na feide anois,” a dúirt Doherty.

Dúirt Carmel Ní Chuireáin, duine de na múinteoirí atá sa scoil agus ball den bhord bainistíochta, le Tuairisc go bhfuil “obair éigeandála” le déanamh sa scoil Ghaeltachta agus go bhfuil an scoil, a tógadh caoga bliain ó shin, “caite”.

“Tá iarratas istigh le haghaidh scoil úr le traidhfil blianta. Ar an bhomaite, tá obair éigeandála le déanamh. Tá díon úr de dhíobháil orainn, tá fuinneoga úr de dhíobháil orainn, tá córas teasa úr de dhíobháil orainn. Agus tá obair dheisiúcháin le déanamh ar an scoil le cuma a chur ar an scoil,” a dúirt Ni Chuireáin.

Dúirt sí go raibh an t-iarratas atá istigh ag Pobalscoil Chloich Chionnaola curtha ar an “méar fhada” ag an Roinn Oideachais agus go bhfuil “droch-chuma” ar an scoil.

Dúirt Pearse Doherty go raibh an fhoireann ag déanamh “obair ar dóigh, i gcónaí” sa scoil.

“Tá oideachas den chéad scoth á chur ar fáil acu i gcúinsí atá go huile is go hiomlán faoi bhun an chaighdeáin. Níor cheart go mbeadh orthu caoi a chur ar shíleálacha ná athrú ó sheomra go seomra le bheith ag múineadh. Tá a ngairmiúlacht agus a dtiomantas le moladh ach tá an córas tar éis iad a ligean síos,” a dúirt Doherty.

Mhaígh sé go bhfuil an cás á chur os comhair na Roinne Oideachais “leis na blianta” anois agus nach féidir glacadh a thuilleadh leis an gcaoi a bhfuil cúrsaí. Dúirt Doherty nach raibh sé “féaráilte” ar dhaltaí a bhfuil riachtanais bhreise acu ná daltaí a bhfuil fadhbanna céadfaithe acu.

“Siúlaim isteach i scoileanna ar fud Dhún na nGall agus bíonn sé iontach nuair a fheiceann tú na foirgnimh nua, an timpeallacht a bhfuiltear ag múineadh na bpáistí seo inti anois. Tá an rud céanna tuillte ag Pobalscoil Chloich Chionnaola,” a dúirt sé.

Mhaígh sé go mbeidh sé “soiléir” don Aire Oideachais ach cuairt a thabhairt ar an scoil gurb é atá ag teastáil ná “scoil nua” atá in ann freastal ar “riachtanais na bpáistí seo in 2025”.

Dúirt Carmel Ní Chuireáin nach bhfuil an drochbhail atá ar an scoil ag cur isteach ar chaighdeán an oideachais atáthar a chur ar fáil do na daltaí.

“Cé go bhfuil droch-chuma ar an áit agus tá obair de dhíobháil, níl sé ag cur isteach orainn mar mhúinteoirí ná ar an obair atá muid a dhéanamh sna ranganna. Níl sé ag cur isteach ar an bhfoghlaim ná ar an teagasc, agus tá sé tábhachtach é sin a chur in iúl.

“Tá líon na ndaltaí ag méadú. Tá muid ag tarraingt ar chúig chéad agus na huimhreacha ag gabháil suas leo. Tá céad is a deich sa chéad bhliain, tá tuairim is céad cláraithe an bhliain seo chugainn cheana féin, ach níl athrach ar bith ar an áit,” a dúirt sí.

Dúirt Ó Cuireáin go bhfuil “de cheart” ag pobal Chloich Chionnaola “áit mhaith” a bheith acu agus “cuma mhaith” a bheith ar an scoil atá acu.

“Ba mhaith linn go dtiocfadh duine inteacht anuas ón Roinn Oideachais le hamharc nach bréag atá muid a insint. Cha nglacfaidh sé ach deich mbomaite ag siúl thart go bhfeicfeadh an tAire Oideachais go bhfuil airgead de dhíobháil leis an áit a chóiriú.

“Mar a dúirt mé, tá iarratais istigh againn agus tá muid ag fanacht leis na hiarratais sin uilig a ghabháil fríd, an t-airgead a fháil, agus toiseacht. Caithfear daoine a fháil isteach le toiseacht ar an obair seo chomh luath agus a thig linn. Tá muid ag fanacht fada go leor faoina choinne, agus tá cothrom na Féinne de dhíobháil orainn,” a dúirt sí.

Níos mó

‘Deireadh ré na Gaeltachta ag bagairt, sin an fhadhb nach dtuigeann an Rialtas’

 

Tá díomá léirithe ag polaiteoirí an fhreasúra agus grúpaí feachtais faoina bhfuil sa phlean nua tithíochta maidir le cúrsaí tithíochta sa Ghaeltacht.

Dúirt Ard-Rúnaí Chonradh na Gaeilge, Julian de Spáinn, go bhfuil sé “go maith” go bhfuil aitheantas tugtha ag an rialtas don Ghaeltacht sa cháipéis Delivering Homes; Building Communities: An Action Plan on Housing Supply Targeting Homelessness ach go bhfuil an eagraíocht teanga “beagáinín buartha” faoi “rudaí áirithe” sa phlean.

“An ‘Ráiteas Náisiúnta Pleanála’ a bhfuil caint air, tá sé sin le teacht in áit na dtreoirlínte pleanála a rabhamar ag fanacht orthu ó 2021, agus de réir an phlean seo tá an chuma ar an scéal nach mbeidh an Ráiteas Náisiúnta Pleanála againn go dtí an chéad leath de 2027. Bhí an tAire tar éis geallúint go mbeidh siad ann roimh an Nollaig,” a dúirt sé.

Dúirt de Spáinn go raibh “go leor rudaí in easnamh sa phlean” freisin agus nach dtugtar “ról i ndáiríre” d’Údarás na Gaeltachta ann, eagraíocht a bhfuil roinnt grúpaí feachtais ag éileamh cumhachtaí breise maidir le tithíocht di.

“Ní raibh aon tagairt d’aon scéim chun cabhrú le pobal na Gaeltachta a bheith in ann tithe a thógáil, ní raibh aon chaint ar aon scéim reatha atá ag an Roinn Tithíochta a leasú chun an Ghaeltacht a chur san áireamh. Tá rudaí áirithe in easnamh ann.

“Níl ról i ndáiríre luaite don Údarás ó thaobh comhordú a dhéanamh ar chúrsaí tithíochta sa Ghaeltacht, mar sin tá roinnt rudaí atá ar lár sa phlean náisiúnta nua,” a dúirt sé.

Dúirt de Spáinn go mbeidh Conradh na Gaeilge anois “ag éileamh ar an mbeirt Airí” a dhéanamh cinnte go bhfoilseofar plean ar leith don Ghaeilge níos luaithe ná 2027 agus go “dtabharfaidh siad na hacmhainní d’Údarás na Gaeltachta chun ‘rannóg pleanála’ a chur ar bun” taobh istigh den Údarás féin.

Léirigh cathaoirleach an ghrúpa feachtais tithíochta Bánú, Donncha Ó hÉallaithe, díomá faoi cé chomh “beag” is a bhí an méid a luadh faoin nGaeltacht sa phlean nua freisin.

Dúirt Ó hÉallaithe go bhfuil sé go maith go bhfuil an Rialtas tar éis a aithint go bhfuil “fadhb tithíochta sa Ghaeltacht a gcaithfear déileáil leis go sonrach” ach nach bhfuil “aon uaillmhian” ag baint leis an méid atá sa phlean náisiúnta.

“Tá sé luaite ceart go leor go bhféadfadh Údarás na Gaeltachta a bheith ag plé le soláthar cóireála fuíolluisce agus mar sin de sna Gaeltachtaí. Ach níl sé ráite go dtabharfar an cead dó ná maoiniú d’Údarás na Gaeltachta é sin a dhéanamh,” a dúirt sé.

Dúirt sé go raibh Bánú ag súil go dtabharfaí aitheantas sa phlean nua do na deacrachtaí atá sa Ghaeltacht maidir le scéimeanna séarachais a fháil do thithe agus go “ndéarfaí sa phlean go mbeadh cead ag Údarás na Gaeltachta” úsáid a bhaint as an scéim ‘Réidh le Tógáil’ le scéimeanna séarachais a chur ar bun le haghaidh grúpaí beaga tithíochta sa Ghaeltacht.

Tá beirt Theachtaí Dála de chuid Shinn Féin tar éis an cháipéis a cháineadh go láidir agus iad ag maíomh go bhfuil sé “lag” mar atá agus go bhfuil “gníomh” ag teastáil anois.

Dúirt an Teachta Dála as Gaeltacht Phort Láirge, Conor D McGuinness, le Tuairisc go bhfuil plean an Rialtais “thar a bheith lag” agus go bhfuil “easpa físe” léirithe ag an Roinn Tithíochta. Dúirt sé go bhfuil sé soiléir go bhfuil “easpa práinne” ann maidir le dul i ngleic le géarchéim thithíochta na Gaeltachta agus nach féidir “muinín” a bheith ag pobal na Gaeltachta as an bplean.

“Tá easpa físe acu, tá easpa misnigh ann chomh maith, agus an t-aon straitéis atá leagtha amach ag an Rialtas, agus ag an Aire, seo ná easpa dóchais a chruthú. Tá an scéal á chur amach acu nach féidir dul i ngleic leis an ngéarchéim seo – go bhfuil sé ‘ródheacair, [go bhfuil] sé róchasta’,” a dúirt McGuinness.

Dúirt sé go bhfuil an milleán á leagan ag an Rialtas ar an “earnáil” agus ar “rudaí taobh amuigh de chumhacht an Rialtais” agus go bhfágann sé sin go bhfuil an plean “thar a bheith lag” i dtaobh tithíocht shóisialta, tithíocht inacmhainne, tithíocht ar chíos réasúnta, agus “go háirithe” tithíocht Ghaeltachta.

Cháin McGuinness fógra an Rialtais sa phlean go ndéanfar “scrúdú ar conas is féidir le gníomhaire stáit amháin obair le gníomhaire stáit eile” le réiteach a fháil ar fhadhb na tithíochta sa Ghaeltacht. Ag tagairt don líne sa phlean faoi Údarás na Gaeltachta a bheith ag obair le hUisce Éireann a bhí McGuinness.

Tá sé molta ag an Rialtas sa phlean náisiúnta tithíochta go “bhfiosrófaí an fhéidearthacht” go n-oibreodh Údarás na Gaeltachta, Uisce Éireann, agus na húdaráis áitiúla as lámha a chéile le “tacú le tógáil tithíochta do phobail labhartha Gaeilge”.

“Tá práinn ar leith ag baint leis an ngéarchéim tithíochta inár gceantair Ghaeltachta. Tá glúnta óga, clanna óga, agus tá siad ag déanamh cinntí mar gheall ar cad atá siad chun a dhéanamh. Ní féidir leo fanacht gan teach, gan baile, i gcónaí ag feitheamh ar an Rialtas rudaí a dhéanamh i gceart.

“Tá daoine óga Gaeltachta atá ag iarraidh clann a thógaint trí mheán na Gaelainne, tá siad ag imeacht ón nGaeltacht. Tá siad ag cailliúint dóchais mar gheall air seo, agus tá siad, má tá an seans acu, ag ceannach tithe áit éigin lasmuigh de na ceantair Ghaeltachta, nó tá siad ag dul thar lear,” a dúirt McGuinness.

Dúirt an Teachta Dála Gaeltachta go bhfágfaidh a leithéid de threocht go mbeidh “ré na Gaeltachta thart” agus nach dtuigeann an Rialtas an fhadhb sin.

Cháin comhghleacaí McGuinness i Sinn Féin, Mairéad Farrell i nGaillimh Thiar, an plean freisin agus dúirt go raibh muintir na Gaeltachta i gConamara agus in Árainn “fágtha ag fanacht arís”.

“Is cosúil nach n-aithníonn an Rialtas cé chomh deacair is atá cás na tithíochta sa Ghaeltacht faoi láthair. Ní féidir le muintir Chonamara agus muintir Oileáin Árann teach a fháil ar cíos, teach a cheannacht, nó teach dá gcuid féin a thógáil. Ina ainneoin sin, ní raibh plean sonrach don Ghaeltacht áirithe sa phlean gnímh nua.

“Tá sé luaite sa cháipéis go mbeidh ‘Ráiteas Pleanála Náisiúnta’ don tithíocht sa Ghaeltacht foilsithe in 2027. Dúirt an Rialtas linn go mbeadh na dréacht-treoirlínte pleanála don Ghaeltacht foilsithe in 2024, ansin dúirt siad roimh dheireadh 2025. Níl ach mí amháin fágtha in 2025 agus níl siad foilsithe,” a dúirt Farrell.

Mhaígh sí nach mairfeadh pobal labhartha na Gaeilge sa Ghaeltacht “mura bhfuil tithíocht ar phraghas réasúnta ann”.

“Ní theastaíonn plean i gceann cúpla bliain, teastaíonn plean agus gníomh anois,” a dúirt sí.

Níos mó

An áit ina bhfuil muid

Conradh na Gaeilge

66 Sráid Camden Íochtarach,
Baile Átha Cliath 2,
D02 X201

Fón: +353 (0) 1 475 7401,
Facs: +353 (0) 1 475 7844,
Ríomhphost: sceal@cnag.ie

Lean Scéal.ie ar na meáin shóisialta