Author: Dubhan O Longain

Is cnuasach de dhánta agus scéalta próis é Lebor Gabála Érenn (Leabhar Gabhála Éireann i litriú an lae inniu), é curtha le chéile san 11ú haois agus stair na hÉireann ag toiseacht le cruthú an domhain le fáil ann. Glacadh leis mar stair fhírinneach ag pointe, is dócha, ach amharctar air anois mar mhiotaseolaíocht agus bréagstair. Is ag deireadh an tsaothair atá an chuid is mó den eolas a nglactar leis a bheith ceart ó thaobh na staire de ach tá go leor ag an tús nach ngéillfeadh an intinn eolaíoch dó.

Tá saothair ó fhilí ó aoiseanna éagsúla agus cuntaisí eile bailithe le chéile sa chnuasach seo chun iarracht a dhéanamh stair iomlán a thabhairt. Mar a thuigfí agus é curtha le chéile san 11ú haois, scríobhadh i Sean-Ghaeilge é nuair a rinne scoláire (nach bhfuil a fhios againn cérbh é) iarracht na saothair éagsúla seo a bhailiú le chéile.

Is féidir ábhar an chnuasaigh a roinnt i gcaibidlí, ag toiseacht le leagan de Genesis agus ag bogadh ar aghaidh chuig liosta de ríthe na hÉireann (an chuid seo an chuid is cóngaraí don fhírinne). Agus mé ag plé le Tuatha Dé Danann san alt dheireanach liom, díreoidh mé inniu ar an chuid de Lebor Gabála Érenn a phléann leis na Tuatha Dé ag teacht chun na tíre.

Bhí Eochaid mac Eirc, duine de na Fir Bolg, ina rí thar Éirinn nuair a tháinig aisling chuige oíche amháin. Chonaic sé éanacha ag teacht chun na tíre agus ag cur áir ar na Fir Bolg. Mhínigh a dhraoi dó gurb iad na Tuatha Dé Danann a bhí i gceist leis an bhrionglóid seo.

Cinnte go leor, tagann na Tuatha Dé Danann agus leaindeálann siad ar Shliabh an Iarainn i gContae Liatroma. Dónn siad na báid a bhí leo nó tá sé i gceist acu fanacht sa tír. Rud suimiúil a bhíonn leo ná ceithre sheoid. Dar leis na scéaltaí, bhí na Tuatha Dé Danann áit inteacht ó thuaidh sular tháinig siad go hÉirinn agus d’fhoghlaim siad go leor faoi dhraíocht agus iad ann. Agus iad ag teacht go hÉirinn, glacann siad ceithre uirlis dhraíochtacha leo. Sin Lia Fáil, Sleá Lugh, Claíomh Solais, agus Coire Daghda. Ghlac file difriúl achan cheann de na seoda seo ó áit dhifriúil (ach cathracha i dtíortha ó thuaidh atá iontu, de réir na scéalta)  agus bhí cumhacht áirithe ag achan cheann acu. 

An chéad cheann ná an Lia Fáil a ghlac Morfessa ón chathair Falias. Bua a bhí ag an lia seo ná gur scairt sé amach nuair a sheas ardrí ceart na tíre in aice leis. Tá an lia seo le fáil ag Teamhair, dar leis an tseanchas.

An dara ceann ná Sleá Lugh a ghlac Esras ón chathair Goirias. Tá sé ráite nach mbeadh arm nó duine ar bith in ann cath a bhaint más é go raibh an gléas seo ag an duine nó arm lena raibh sé ag troid.

An tríú ceann ná Claíomh Solais a ghlac Uiscias ón chathair Findias. Cosúil leis an tsleá, ní raibh an bua le bheith ag an arm eile más é go raibh sé ag an dream lena raibh sé ag troid ach tá sé ráite, fosta, go raibh sé an-gheall tarraingteach, mar a bheadh lóchrann ann.

An ceathrú ceann ná Coire Daghda a ghlac Semias ón chathair Muirias. Is cosúil gur cuma cá mhéad duine a d’ith ón choire, bhíodh sé i gcónaí lán.

Is léir go raibh dúil mhór ag ceannairí na hathbheochana sna scéalta seo nó bhí Dubhghlas de hÍde ina eagarthóir ar iris den ainm Lia Fáil agus bhí iris eile An Claidheamh Soluis ann a raibh Eoin MacNeill ar an chéad eagarthóir air agus ar ar chaith Pádraig Mac Piarais seal mar eagarthóir fosta.

Thuigfeá b’fhéidir, agus Éire faoi smacht, go mbeadh dúil ag na daoine léannta seo ainm a thagraíonn do na huirlisí seo a chur ar na hirisí. “Lean mé mar a leanadh daoine an Claíomh Solais roimhe seo” an teachtaireacht a bhí ag MacNeill, dar liom, agus “Inseoidh muidne cé hé fíorcheannaire na hÉireann” an teachtaireacht ag de hÍde.

Seo mar a tháinig Tuatha Dé Danann go hÉirinn agus cúpla rud a bhí leo. Sa chéad alt eile den tsraith seo, amharcfaidh muid ar an rud a rinne siad agus iad anseo.

The post Tuatha Dé Danann 2: Na Ceithre Sheoid appeared first on NÓS.

Níos mó

Dar le miotaseolaíocht na hÉireann, nó an tuiscint atá againn uirthi sá lá atá inniu ann, is déithe iad na Tuatha Dé Danann a raibh cónaí orthu in Éirinn roimh theacht na nGael. Pléitear iad i roinn dar teideal Gods and Fighting Men sa leabhar chlúiteach Lady Gregory’s Complete Irish Mythology. Is cirte a rá, ámh (agus seo an focal a úsáidtear go minic sa lá atá inniu ann) gur ‘immortals’ iad. Is léir nach dtagann aois orthu agus tá cumhachtaí osnádúrtha acu (rud a chuirfeadh dia de shaghas in iúl duit) ach is léir ó na scéalta atá againn gur féidir iad a ghortú agus a mharú (neamhchosúil le déithe). Mar sin de, is cine osnádúrtha cumhachtach iad a tháinig go hÉirinn roimh theacht na nGael. Tá sé ráite go bhfuil siad anseo linn go fóill i bhfoirm na ndaoine maithe (.i. na sióga).

Sa tsraith seo, pléifidh mé Tuatha Dé Danann, an chiall atá lena n-ainm, na móreachtraí a bhaineann leo, na hairm agus na huirlisí ba chlúití a bhí acu, an áit as ar tháinig siad mar aon leis an áit a bhfuil siad anois, chomh maith le cuntas ar chuid de bhaill an tsárghrúpa seo agus a dtionchar ar litríocht na tíre (idir Ghaeilge agus Bhéarla). Mar sin de, an plean atá agam ná roinnt alt a scríobh sna míonna romhainn chun rud beag eolais a chur ar fáil don léitheoir ghinearálta mar gheall ar Thuatha Dé Danann agus a ghabhann leo. 

Is fiú an t-ainm a phlé ar dtús. Níl sé ró-dheacair an focal ‘tuath’ a thuiscint, é cosúil leis an fhocal ‘pobal’ nó rud mar sin. ‘Tuatha’ an fhoirm den fhocal san ainmneach iolra. Sin an deireadh leis an phíosa nach casta, faraor.

Is cuid measartha nua den ainm a chuireann muid orthu é an tríú focal sin ‘Danann’. Sna téacsanna Sean-Ghaeilge, is é ‘túath dé’ nó ‘túatha dé’ an rud ba choitianta. Rud beag níos mó ná míle bliain ó shin (‘measartha nua’ a scríobh mé) a fheiceann muid ‘Túatha Dé Donand’ (nó ‘Domnann’) ag teacht isteach agus thart fá 1200 AD a dhéantar ‘Túatha Dé Danann’ as sin. Ní nós linn sa lá atá inniu ann ‘tuath’ a litriú le fada, dar ndóigh. 

Moltar go raibh an mhír ag an deireadh de dhíth chun na déithe Págánacha seo a scaradh ón Chríostaíocht. Chuir manaigh Éireannacha ‘tuath Dé’ ar na Giúdaigh sa Bhíobla agus, chun na ‘immortals’ seo a scarú agus a chaitheamh isteach san aimsir chaite, cuireadh ‘Donand’ leo agus ní bhaineann siad leis an Dia Chríostaí a thuilleadh ach le Dia Págánach eile. Níl sé ró-shoiléir cé hí an ‘Danann’ seo, ámh.

Chun sin a fhiosrú, ba mheancóg uaim é san abairt dheireanach ‘Danann’ a scríobh. Is cosúil gurb í sin an tuiseal ginideach agus gurb é ‘Dana’ nó ‘Danu’ (nó ‘Anu’) an rud a bheadh ann sa tuiseal ainmneach. Tá foclaí áirithe a chríochnaíonn ar ghuta lena gcuireann muid ‘n’ chun iad a chur sa ghinideach (mar atá ‘ionga’ ag athrú go ‘iongan’ nó ‘Éire’ go ‘Éireann’) agus creidtear gur sin an cás anseo.

Tá ‘Anu’ luaite in Sanas Cormaic (mhair an Cormac lena bhfuil an ghluais seo luaite idir 831-908 AD), áit ina luaitear gur máthair na ndéithe í. Tá seans ann go bhfuil an bandia seo ceangailte leis an bhandia Dôn atá luaite in Mabinogion na Breataine Bige. Tá bandia Hiondúise Dānu, luaite sna Veda, as a bhfuil go leor ainmneacha ar fud na hEorpa (an Danube ar cheann acu) ainmnithe.

Agus seo uilig san áireamh, bheadh sé an-fhurasta do dhuine é féin a chailliúint i gcomhstair (nó i gcomh-mhiotaseolaíocht) fhileata ach tá baol ann i gcónaí nach bhfuil bunús ar bith leis seo thuas. Mhol an scoláire J.T. Koch, má dhéanann muid iarracht iad a cheangailt tríd an fhoghraíocht, nach dtig le ‘Danu’ agus ‘Dôn’ a bheith ceangailte.

Tá an focal ‘dán’ ann, dar ndóigh, agus is féidir gurb é ‘bua’ nó ‘ceird’ atá i gceist agus seans gur thug cúpla duine agaibh fá deara nach bhfuil ‘donann’ nó ‘domnann’ an-neamhchosúil le ‘domhan’. Chuir Tírechan (easpag as Maigh Eo sa tseachtú haois) ‘dei terreni’ (‘déithe domhanda’) ar an lucht sí. Luaigh mé níos luaithe go raibh an creideamh ann go bhfuil na Tuatha seo linn go fóill i bhfoirm an tslua sí. Tá seans ann (b’fhéidir) go bhfuil an dá rud sin ag teacht le chéile.

Cibé ainm atá orthu, agus cibé áit as a dtagann an t-ainm, tá scéalta suimiúla ag gabháil leo agus, anois agus an t-ainm as an bhealach, díreoidh muid air sin sna seachtainí romhainn. 

The post Tuatha Dé Danann 1: A nAinm appeared first on NÓS.

Níos mó

Phléigh mé nósanna a bhaineann leis an tsionnach píosa ó shin agus ní buíoch atá na comharsana! San alt sin, dúirt mé gur luaigh m’athair liom go bhfaca sé sionnach sa ghairdin luath ar maidin agus mhínigh mé go bhfaca mé cúpla tagairt do shionnaigh ar an lá chéanna. Shocraigh mé rud a scríobh faoi agus is baollach go raibh sin iomarcach. 

Cuireann seanfhocal in iúl dúinn go dtagann rudaí lena n-iomrá agus, maidin amháin cúpla seachtain ó shin, mí na Bealtaine ag druidim chun deiridh, chonaic mé agus m’athair an sionnach céanna (dar leis) ach uan ina bhéal aige an iarraidh seo.

Ní raibh mórán le déanamh againn ach ligint don mhadadh rua sult a bhaint as a bhricfeasta an mhaidin sin agus ní thig le duine mórán a dhéanamh am ar bith chun an ruaig a chur ar an tsionnach. Thig leat sconsa láidir a choinneáilt ach is minic a bhíonn bealach fríd aige. Chaillinn cearca go minic thar na blianta agus luaigh mo dheirfiúr liom go bhfaca sí poll taobh le cró na gcearc aici ar na mallaibh, áit a ndearna sionnach iarracht a bhealach a thochailt isteach.

Ní thig mórán a dhéanamh in éadan an tsionnaigh agus an baol corpartha a ghabhann leis ach bhí go leor a dhéanadh feirmeoirí na tíre chun ainmhithe a choinneáilt slán sábháilte go spioradálta agus is air sin a dhíreoidh mé an t-alt seo.

Creideadh go raibh daoine in ann ‘drochshúil’ a chaitheamh ar ainmhithe agus iad ar díol ag an aonach. Tá tuairisc as deisceart Thír Chonaill a luann go raibh nós ag daoine sa cheantar snáithe dearg a cheangailt le ruball na ba nó píosa iarainn a chur ar an adharc chun an bhó a choinneáilt slán ón mhallacht. Creideadh go raibh daoine in ann drochshúil a chaitheamh ar ainmhí a bhí á thabhairt chun aonaigh agus sin bealach amháin thart air. Is cosúil go raibh daoine in ann droch-ádh a fhágáil ar an ainmhí trí thimpiste más é gur mhol sé an t-ainmhí barraíocht gan ‘Go mbeannaí Dia í’ nó rud mar sin a rá agus é críochnaithe. Más é go ndearna duine sin, sin an uair, dar le tuairisc as an Chabhán, a rinneadh an snáithe a chur ar chos an ainmhí.

Bhí sé tábhachtach fosta “go mbeannaí Dia í” a rá más é gur ghlac duine amach thú chun amharc ar bhó (más é gur cheannaigh sé ceann nua nó rud mar sin). Dá ndéanfá dearmad, creideadh gur fhág tú an drochshúil ar an ainmhí trí do dhearmad.

Dóigh eile chun ainmhithe a chosaint ná luck-penny a thabhairt agus an t-ainmhí a dhíol. An rud atá i gceist leis sin ná go dtugann an duine a dhíolann an t-ainmhí rud beag airgid ar ais don duine a cheannaíonn é. Luann an tuairisc as Contae an Chabháin go hiontach soiléir gur creideadh go bhfaigheadh an t-ainmhí bás más é nár thug an díoltóir an t-airgead seo don úinéir nua. Tá spiorad an phobail i gceist anseo nó tá ort airgead a thabhairt do dhuine eile chun ainmhí nach leatsa níos mó a choinneáilt slán. Is minic a fhaigheann muid luck-penny (nó luck’s penny) sa lá atá inniu ann cibé rud a cheannaíonn muid ach is cosúil gur shíl cuid daoine san am atá caite nár bhain sé ach le rudaí beo. Is cosúil, fosta, ó chúpla cuntas, mar atá an ceann seo, go raibh méid áirithe airgid le tabhairt ar ais ag brath ar chostas an ainmhí.

Ortha a bhíodh in úsáid más é go raibh tinnis áirithe ar bhó ná ‘Snaidhm na Péiste’. Tá cuntas agus léaráid leis as Contae an Chláir a mhíníonn an dóigh a ndéantaí sin sa cheantar. Ceanglaíodh snaidhm thar an bhó agus, más é go ndearna tú mar is ceart é, osclaíonn an snaidhm ag an deireadh. Má dhéanann tú mar is ceart é, tiocfaidh biseach ar an bhó. Luann cúpla cuntas go raibh paidreacha le rá mar aon leis an snaidhm a cheangailt (nó gan é a cheangailt, chun a bheith cruinn). Déantar é faoi thrí (in ainm an athar, an mhic, agus an spiorad naomh) dar le go leor de na cuntais.

“A species of rush worm” is cúis leis an tinneas a bhfuil seo mar leigheas air dar le cuntas eile sa dialann chéanna. Cuireann cuntas eile as an chontae chéanna an locht ar gripe (nó aileacó) agus mínítear arís gur péist de shaghas is cúis leis. Leigheas ar an bhuinneach é dar le cuntas as Tír Chonaill.

Níl mé ag rá nár chóir fios a chur ar an tréidlia an chéad uair eile ainmhí a bheith tinn, ach b’fhéidir má tá píosa de shreang ina luí thart fán teach, thig leat triail a bhaint as Snaidhm na Péiste agus tú ag fanacht ar an chuairt. Nó, má ghlacann tú an t-ainmhí isteach chuig oifig an tréidlia, thig leat an nós a theagasc do dhuine eile sa tseomra feithimh.

The post Nósanna a bhaineann le hAinmhithe Feirme appeared first on NÓS.

Níos mó

Is cinnte gur chuala go leor againn faoi thriúr éarlamh na hÉireann; Pádraig, Bríd, agus Colm Cille. Ar go leor dóigheanna, is é Colm Cille an ceann is lú tábhacht as an triúr. Ní fhaigheann muid lá saor ón obair mar a fhaigheann muid (i bPobalacht na hÉireann cibé) leis an bheirt eile, ní chuireann muid éadaí áirithe orainn féin in ómós dá lá, nó ní chuireann muid crosóga ar crochadh sa teach go mbeidh siad le feiceáil ó cheann go ceann na bliana. 

Ar dhóigheanna eile, ámh, is é Colm Cille an duine is tábhachtaí astu nó is é is mó a imríonn tionchar orainn ó lá go lá. 

Cinnte, cuireann muid léine nó geansaí glas orainn féin ar Lá Fhéile Pádraig. Seans go ngreamaíonn tú seamróg leis an léine chéanna agus go dtéann tú chuig mórshiúl. Ina dhiaidh sin is uile, ámh, tá an rud ar fad críochnaithe taobh istigh de lá. Mar an gcéanna atá an scéal le Naomh Bríd. Cinnte, téann daoine amach a bhailiú luachra, déantar crosóga, fágtar brat amuigh faoin aer go mbeidh an naomh in ann a beannacht a fhágáil air, agus cúpla rud eile. Ach arís, tá sé uilig déanta taobh istigh de lá amháin.

Ní hionann an scéal le Colm Cille. Tá seans nár thuig tú, fiú, gur inniu Lá Fhéile Cholm Cille. Ní dhéanann muid rud ar bith chun an lá a cheiliúradh ach, bíodh sin mar atá, bheinn an-chinnte go n-imríonn sé tionchar ar do shaol laethúil.

Rugadh Naomh Colm Cille (nó Colmcille) ar an tseachtú lá de Mhí na Nollag 521 agus fuair sé bás ar an naoú lá de Mhí an Mheithimh 597 (1428 bliain ó shin inniu). Ón lá sin ar aghaidh, d’imir sé tionchar nach beag ar na glúnta sa tír seo agus, ag fás aníos i dTír Chonaill, chuala mé féin cuid mhaith acu ó mo thuismitheoirí. 

Ceann de na nósánna is coitianta ná gur gá duit do dhá stoca a chur ort agus ansin do dhá bhróg, nár chóir duit stoca agus bróg a chur ar chois amháin agus ansin amhlaidh a dhéanamh leis an chois eile. Anuas air sin, bíonn ort deifir a dhéanamh agus tú ag gabháil don obair seo; níor chóir a bheith rófhada le bróg amháin ort. An chúis taobh thiar ná go raibh Colm Cille lá amháin gan ach bróg amháin air nuair a tháinig saighdiúirí nó naimhde de shaghas sa tóir air. Bhí air rith ar shiúl uathu mar a bhí sé agus, ag brath ar an leagan den scéal, fuair siad greim air mar bhí sé mall gan an dá bhróg nó sheas sé ar dhealg. D’fhág sé a mhallacht ar dhuine ar bith a d’fhanfadh agus bróg amháin air. Ag smaointiú siar anois, seans go raibh m’athair ag iarraidh mé a dheifriú agus muid ag imeacht ón teach.

Mar an gcéanna, bhí grúpa sa tóir air lá agus rith sé fríd phortach chun éalú. Bhí bachta ann agus léim sé isteach. Bhí sé róshleamhain dó fáil amach agus ní raibh áit ar bith le gabháil aige. D’fhág sé a mhallacht ar dhuine ar bith nach bhfágann staighre i mbachta ón lá sin ar aghaidh. Bím ag smaointiú go minic go bhfuil seans ann gur chum seanfhir nach raibh cumas dreapadóireachta acu a thuilleadh an ceann sin chun cur ar na fir óga (a dhreapfadh amach, b’fhéidir) rud a fhágáil daofa agus iad ag gabháil suas agus síos.

Tá scéalta go leor ann ina gcuireann bean a bhfuil bradán á ullmhú le haghaidh dinnéir aici olc ar Cholm Cille agus cuireann sé cosc ar bhradáin gabháil isteach sa loch áitiúil mar gheall air. Tá sé ráite gur dhiúltaigh sí é a roinnt leis ach tá leaganacha eile den scéal seo ina bhfuil an naomh é féin ag iarraidh abhainn nó loch a thrasnú nuair a bhuaileann sé a chos ar bhradán agus titeann sé isteach. Cibé rud a chuireann olc air, is é an toradh amháin – cosc ar an bhradán gabháil isteach sa loch sin arís go deo. 

Tá an scéal seo le fáil faoi roinnt mhaith lochanna agus is fíor nach mbíonn bradán iontu. Mar sin de, bhí dúil mhór agam sa cheist seo i gcónaí. Bhí mé ag caint le duine ar na mallaibh a oibríonn mar mheicneoir (nó innealtóir, b’fhéidir, ní bhíonn cuimhne iontach agam) ar bháid agus a bhfuil dúil mhór aige san iascaireacht. Tháinig an scéal seo isteach sa chomhrá, d’iarr mé a bharúil air, agus mhínigh sé go bhfuil lochanna áirithe ann agus an talamh ag an tóin ró-chrua chun é a thochailt chun an eochraí a bhreith. Mar sin de, tiontaíonn an bradán má théann siad isteach ann nó ní fiú daofa fanacht sa loch mar ní bheidh siad in ann a n-eochraí a fhágáil mar ba chóir. Seans gurb é sin is cúis leis an scéal seo.

Leac na Cumhaidh atá ar an chloch i nGartán ar ar rugadh an naomh (dar leis an tseanchas) agus bhíodh sé de nós ag daoine a bhí le gabháil ar imirce luí ar an chloch sin sa dóigh nach dtiocfadh cumha orthu agus iad ar shiúl ón bhaile. Chuala muid uilig an scéal faoin bhrón a bhí ar an naomh agus é ag fágáil na tíre. Mar thoradh ar an bhrón seo, d’fhág sé é de chumhacht ag an chloch an brón nó cumha a bhaint den duine a luíonn air. Scríobh Micí Mac Gabhann faoi thuras a dhéanamh chuig an chloch seo sa leabhar Rotha Mór an tSaoil. Míníonn Mac Gabhann go raibh sé ag obair as baile nuair a bhí sé an-óg go fóill agus cumha air. Moladh dó turas a dhéanamh chuig an chloch chun an cumha a thógáil de. Caithfidh gur oibrigh sé go maith nó, gan aon spoiler a dhéanamh, chuaigh Micí Mac Gabhann measartha fada ón bhaile ina dhiaidh sin. Is léiriú é, ámh, ar an mhuinín a bhí againn uair amháin sa chumhacht a bhí ag Colm Cille.

Níl anseo ach ceithre shampla de rudaí luaite le Colm Cille a d’fhág rian ar an tsaol laethúil ar dhóigh nach bhfeiceann muid le Bríd nó Pádraig. Mar sin de, a léitheoir, agus 9 Meitheamh buailte linn, cuir ort do dhá bhróg, ná fág bachta móna gan staighre, roinn do dhinnéar le strainséirí, agus déan turas anois go Gartán má tá laethanta saoire curtha in áirithe agat níos moille amach sa tsamhradh.

The post Ná fág bachta móna gan staighre! appeared first on NÓS.

Níos mó

Tá Bealtaine linn…beagnach! Go traidisiúnta in Éirinn, is é seo an chéad lá den tsamhradh agus, i mbliana ar a laghad, tá an dealramh sin ar an aimsir faoi láthair anseo i dTír Chonaill. Bhí Aibreán an-mhaith ann agus, cé go raibh ‘Garbhshíon na gCuach’ againn le seachtain anuas, tá an dea-aimsir pillte agus mé ag scríobh faoi láthair.

Babhta de dhrochaimsir a bhuaileann an tír thart fán am chéanna a thagann an chuach atá i gceist le ‘Garbhshíon na gCuach’, ‘Gairbhín na gCuach’, nó ‘Scairbhín na gCuach’ ag brath ar an áit a bhfuil tú sa tír. I lár nó ag druidim ar dheireadh Aibreáin a bhíonn i gceist le teacht na cuaiche i dTír Chonaill den chuid is mó agus is cinnte gur ghlac sí an t-anfa léi i mbliana.

Dhéantaí go leor chun fáilte a chur roimh an tsamhradh agus is dócha gurb é Bábóg na Bealtaine an rud is mó atá againn i samhlaíocht an lae inniu a bhuí leis an amhrán cháiliúil ‘Thugamar Féin an Samhradh Linn’. Bhí nós ag grúpaí gabháil amach ar Oíche Bhealtaine, bábóg á hiompar acu ó theach go teach agus iad ag ceol agus ag aithris rímeanna. Bhí ‘Thugamar Féin an Samhradh Linn’ ar cheann de na hamhráin a cheoladh buachaillí agus cailíní óga i Muineachán, mar a mhínígh Owen Byrne d’Énrí Ó Muirgheasa nuair a bhí an leabhar clúiteach ‘Céad de Cheoltaibh Uladh’ á chur le chéile ag Ó Muirgheasa.

Lá mór chun bláthanna a bhailiú é seo agus iad a úsáid ar mhaithe le do shláinte nó dealramh óg a choinneáilt ort. Mar atá luaite i gcuntas as Gleann Fhinne:

“Is gnáthach leis na daoine a dhul ag cruinniú bláthanna ar Lá Bealtaine Úr. Cruinnigheann siad gach uile seort bláth agus go hairidhe cruinnigheann siad “lus buidhe Beáltaine”. Caithfeann siad cuid aca fá na dorsa, ar mhullach an toighe agus ins an ghairdín in Onóir na Maighdine agus i n-éadan Cailleacha na bPisreóg.

Ar maidín Lá Bealtaine téigheadh mná amach agus níghfeadh siad a gcuid aghaidte leis an drúcht a bhíodh ar an talamh roimh éirighe gréine. Shaoil siad go gcongbhochadh seo gan cuma sean a bheith ag teacht ar a n-aghaidte go ceann bliadhna.”

Tá cuntas as Port Láirge ina bhfuil se luaite go raibh nós luibheanna a bhailiú an oíche roimh Lá Bealtaine, iad a bhruith, agus cupán de a ól. Ní thiocfaidh tinneas ort an bhliain sin ach sin a dhéanamh.

Nós atá le feiceáil sa scannán chultais The Wicker Man ná an Crann Bealtaine. Nós coitianta é seo agus éagsúlachtaí beaga ó áit go háit ach, go ginearálta, cuireadh craobh (de chrann caorthainn cuid mhór den am) ina seasamh sa ghairdín agus bláthanna eile curtha ar an chraobh chun í a mhaisiú. Is cosúil gur nós é seo a bhain le torthúlacht agus gur íomhá é an crann seo a sheasann do bhall fireann den chorp.

Creideadh go raibh cailleacha in ann fiúntas an bhainne a sciobadh ó na ba ar an lá seo agus bhí cuid mhór nósanna ann chun bac a chur orthu. Bhí cúpla dóigh ann ina raibh cailleacha in ann an bainne a sciobadh. An ceann is coitianta ná giorria a dhéanamh daofa féin agus rith faoin bhó (tá giorria Bealtaine le ceannacht anseo más suim le duine Bealtaine nó na cailleacha a cheiliúradh). Dóigh eile a bhí ann ná brat a tharraingt trasna na páirce ina raibh na ba roimh éirí na gréine. 

Bhí cúpla dóigh ann chun do stoc féin a chosaint. Dhéanadh feirmeoirí áirithe im úr agus chuireadh siad i dtaisce é an oíche roimh Bhealtaine agus níor ghlac siad amach é go dtí an bhliain ina dhiaidh nuair a dhéantaí an rud céanna arís. Daoine eile, chuireadh siad duilleoga agus cipíní ón chrann troim thart fán chuinneog an oíche roimhe chun na ba a chosaint.

Cad a tharlaíonn, ámh, más é nach n-éiríonn leat na ba a chosaint agus cailleach anois ag sciobadh an bhainne uait? Ná bíodh imní ort muna bhfuil a fhios agat; thug Pádraig Eoghain Phádraig Mac an Luain as na Cruacha Gorma an freagra do Shéamas Ó Cathain sa bhliain 1973 agus foilsíodh é sa leabhar ‘Uair an Chloig Cois Teallaigh‘ a tháinig amach sa bhliain 1985.

An rud atá le déanamh ná achan pholl atá sa teach (simléar, poll na heochrach, srl.) a dhruidim, crú asail a chur ar an tine go n-éiríonn sé dearg, an crú a chur thíos faoin chuinneog, fear amháin greim a choinneáilt ar an chuinneog, agus fear eile ar an mhaistreadh, é ag bualadh go trom. Achan uair a bhuaileann an cuaille bun na cuinneoige, dónn an crú an duine atá ag sciobadh an bhainne. Dar le Pádraig Eoghain Phádraig, tharla sin sa cheantar uair amháin agus bhí aithne aige féin ar iníon na mná a bhí ag sciobadh an bhainne. Comharsa leis an duine a rinne an maistreadh a bhí inti agus tháinig sí chun an tí ag impí air stopadh, ní nach ionadh sin agus an crú á dó!

Cuid mhór oibre sin thuas, ámh, agus níor mhaith linn ár gcomharsana a ghortú. Ná déanaigí dearmad rud beag ime a chur i dtaisce an oíche roimh ré. Sin i bhfad níos fusa.

The post Crann Bealtaine agus Cailleacha appeared first on NÓS.

Níos mó