Tabharfaidh an gaileon is mó ar domhan, macasamhail gaileon traidisiúnta de chuid na Spáinne ón 17ú haois, cuairt inniu ar bhá Mhullach Dearg i nGaeltacht Dhún na nGall.
Tá an Galeón Andalucia, ag seoladh timpeall na hEorpa i mbliana chun comóradh a dhéanamh ar an 1,100 Spáinneach a cailleadh nuair a chuaigh trí long de chuid Armáid na Spáinne go tóin poill i 1588.
Go dtí seo, tá cuairt tugtha ag an long ceithre chrann atá 50 méadar ar fad, ar uiscí an Fheabhail i gContae Dhoire, ar chuan Shligigh agus anois beidh sí ag seoladh ó thuaidh thart ar bheanna arda Shliabh Liag chomh fada le bá Mhullach Dearg.
Ach ní de thaisme go bhfuil an long mhór seo ag déanamh ar chósta chreagach iarthuaisceart Dhún na nGall, mar is ann a tharla taisme thubaisteach blianta fada ó shin, nuair a chuaigh long de chuid Armáid na Spáinne go tóin poill i mbá Mhullach Dearg, i mí Mheán Fómhair 1588.
Boilg a nochtann ag lom trá i mbá Mhullach Dearg ba chúis leis an taisme agus go dtí an lá atá inniu ann tugtar ‘Carraig na Spáinneach’ uirthi.
Dar le Séimi Ó Dubhthaigh, fear as an áit a bhfuil neart taighde déanta aige ar an ábhar seo, sheol Armáid na Spáinne, agus iad ag déanamh ar an Spáinn, thart ar Albain agus Éirinn chun éalú ó Chabhlach na Breataine i ndiaidh cathanna i Muir nIocht.
Deirtear gur chuir stoirmeacha an gheimhridh sa bhliain 1588, isteach go mór ar an chúrsa a bhí leagtha amach ag na Spáinnigh agus gurbh éigean dóibh theacht i dtír ag lorg tearmainn.
Nuair a nocht bhá Mhullach Dearg, bheartaigh siad seoladh isteach sa bhá ach ar an drochuair, bhuail siad an t-aon bhoilg sa bhá.
De réir taifid a rinneadh ar sheanchas na háite, deirtear gur ghlac Eoghan Mac Suibhne, ceann fine ag Port an Chaisleáin atá buailte ar an Chloch Ghlas, isteach na Spáinnigh chun iad a chosaint.
Thug na Spáinnigh a mhair, traenáil mhíleata d’fhórsaí Thír Chonaill a fuair an bua in éadan na Sasanach i mBéal Átha Seanaidh i 1597. Cuireadh na Spáinnigh a fuair bás i gcré na cille, i reilig Chill Feic.
Tá súil leis an long mhór a bheith ag snámh i mbá Mhullach Dearg in Anagaire thart ar 2.30pm ar an Luan beag seo agus beidh deis ag an phobal súil a chaitheamh uirthi ó áiteacha áirithe ar an chósta.
Níl ach triúr daltaí cláraithe do Ghaelcholáiste Synge, iar-bhunscoil chomhoideachais lán-Ghaeilge nua a osclófar i ndeisceart Bhaile Átha Cliath i mí Mheán Fómhair na bliana seo, ach deir lucht na scoile gur údar dóchais go bhfuil campa samhraidh Gaeilge nua atá á eagrú acu lán.
Dúirt urlabhraí thar ceann na scoile le Tuairisc go bhfuil “ró-shuibscríobh déanta ar champa samhraidh lán-Ghaeilge na scoile” atá dírithe ar dhaltaí sa cheathrú, sa chúigiú agus sa séú rang ó bhunscoileanna áitiúla.
Tá “spéis mhór [léirithe] cheana féin” i gclárú do 2027, a dúradh agus súil ag lucht na scoile go léireoidh cuid de na daltaí a bheas páirteach sa champa samhraidh suim clárú mar dhaltaí san iar-bhunscoil an bhliain seo chugainn.
Dúirt Julian de Spáinn, Ard-Rúnaí Chonradh na Gaeilge agus cathaoirleach ar an ghrúpa BÁC 2468, atá i mbun feachtais ó 2021 chun Gaelcholáiste a oscailt sa cheantar, nach bhfuil “gach rud oibrithe amach faoin bhfoirgneamh fós” ach go bhfuil plean ann anois “don chéad dhá bhliain eile”.
“Níor chuir sé aon iontas orm i mbealach. Ní raibh an scoil réidh ó thaobh clárúcháin ag an bpointe seo. Tá sí réidh anois, mar sin táimid ag breathnú i dtreo 2027,” arsa de Spáinn.
Dúirt sé go raibh ócáid ann coicís ó shin do thuismitheoirí a bhfuil páistí acu a bheas ag toiseacht amach san iarbhunscoil i mí Mheán Fómhair 2027 agus go raibh “slua an-mhór” tuismitheoirí ann “ag léiriú spéise” sa scoil.
“Níl aon dabht againne go mbeidh an scoil lán amach anseo. Tá sé lonnaithe in áit chomh lárnach agus tá an oiread sin éilimh ann anois. Tá seacht nGaelscoil timpeall air mar sin tiocfaidh sé de réir a chéile,” a dúirt sé.
Fógraíodh i mí Mheán Fómhair 2024, go raibh scoil chomhoideachais lán-Ghaeilge le déanamh de CBS Sráid Synge, iarbhunscoil do bhuachaillí i ndeisceart na cathrach, ach léirigh bord bainistíochta, múinteoirí agus tuismitheoirí na scoile amhras faoin phlean, go háirithe mar gheall ar an easpa eolais a dúradh a bhí ar fáil ón aire oideachais agus a roinn.
Nuair a fógraíodh an scéal ar dtús go raibh scoil chomhoideachais lán-Ghaeilge le déanamh de CBS Sráid Synge, dúradh go mbeadh gach dalta sa scoil ag fáil a gcuid oideachais go hiomlán trí Ghaeilge ó thús na bliana scoile 2026/27, ach fógraíodh ó shin go nglacfaí le rang a mhúinfí trí Bhéarla agus go mbeadh na daltaí a chláródh don oideachas lán-Ghaeilge á lonnú i bhfoirgneamh ar leith ar an champas.
Dúirt Julian de Spáinn go gcaithfí a thabhairt san áireamh go raibh socruithe déanta cheana ag tuismitheoirí atá lonnaithe sa cheantar, cuid acu a bhfuil páiste nó páistí níos sine acu atá ag freastal ar iarbhunscoil cheana féin.
“Gach seans ann go bhfuil an dara páiste ar an meánscoil cheana féin agus gur beag seans go mbeidh aon duine ag iarraidh a bpáistí a chur go dtí dhá scoil éagsúil.”
Dúirt sé go bhfuil “an comhthéacs” an-tábhachtach i gcás Ghaelcholáiste Synge agus go dtógfaidh an próiseas ar fad “beagáinín ama”.
“Anuraidh ní raibh aon fhoireann ag an scoil, ní raibh an príomhoide tánaisteach ceaptha ag an am [agus] ní raibh aon chaint faoi cén láthair a bheadh an scoil lonnaithe ann, bhí tú ag iarraidh tuismitheoirí a mhealladh ag am nach raibh aon fhreagra ar aon cheist a bhí ag na tuismitheoirí.”
Tá an Príomhoide Tánaisteach, Méabh Ní Fhearghaill, ag obair go lánaimseartha s ó mhí na Samhna seo a chuaigh thart agus is í atá freagrach as eagrú an champa samhraidh san am i láthair.
“Tá sé tábhachtach go bhfeicfidh siad [na páistí] an scoil agus gach rud mar sin.
Caithfear dul i ngleic leis an amhras [sin] atá ar thuismitheoirí freisin faoi cad é an rud seo atá ag tarlúint le CBS, Sráid Synge ag dúnadh agus an Gaelcholáiste ag oscailt,” a dúirt sé.
In agallamh le Tuairisc anuraidh, dúirt Julian de Spáinn, go raibh siad ag éileamh ar an aire oideachais an t-eolas ar fad a bhain leis an scoil a chur ar fáil “go práinneach” mar go raibh sé chun a bheith “fíordheacair aon tuismitheoir a mhealladh do 2026″.
Deir an Roinn Talmhaíochta gur “earráid chléireachais” ba chúis le ‘No overnight camping’ a bheith aistrithe acu mar ‘Uimh campáil thar oíche’ ar chomharthaí poiblí.
Dúradh gur “laistigh den Roinn” féin a tharla an earráid ba chúis leis an drochaistriúchán Gaeilge ar dhá chomhartha de chuid na Roinne a cuireadh suas ag Ionad Chuan Iascaigh Dhún Mór Thoir i bPort Láirge le gairid.
‘Uimh campáil thar oíche’ a bhí ar na comharthaí rud a chiallódh gur giorrúchán ar an fhocal Béarla ‘number’ (No) a bhí i gceist le ‘uimh’.
Dúirt urlabhraí ón Roinn le Tuairisc, go bhfuil Aonad inmheánach Gaeilge ag an Roinn Talmhaíochta, Bia agus Mara “chun cabhrú le haistriúcháin uile” na roinne ach go mbaintear úsáid “as soláthraí seachtrach chun críocha aistriúcháin” chomh maith.
Botún a rinneadh sa Roinn féin ba chúis leis an drochaistriúchán i gcás na gcomharthaí i nDún Mór, a dúirt siad.
Dúirt an Roinn go ndearna siad “athbhreithniú ar phróisis an Aonaid Ghaeilge” nuair a chuir Tuairisc ar a súile dóibh an botún ar na comharthaí. Deineadh seo, a dúradh, “chun earráidí den chineál seo a mhaolú amach anseo”.
Dúirt an Roinn go bhfuil siad ag súil go mbeidh “na haistriúcháin chearta i bhfeidhm gan mhoill”. Beagnach €130 a chosnóidh sé an botún a chur in a cheart, a dúradh.
“Déanfar leasú ar na comharthaí ag Ionad Iascaigh Chuan Dhún Mór Thoir leis an aistriúchán ceart Gaeilge ar chostas €128.00. Níl aon chostais ghaolmhara eile ann,” a dúirt an Roinn Talmhaíochta.
Tá Cogar, aip úr shóisialta i nGaeilge inar féidir leat scríobh, postáil, comhrá a dhéanamh le daoine, pobail a aimsiú agus go leor eile, ar fáil anois ar an App Store agus ar Google Play.
I measc na bpríomhspriocanna atá ag Cogar, tá “níos mó muiníne” a thabhairt do dhaoine sa teanga sa ghnáthshaol digiteach agus é a dhéanamh “níos éasca” do dhaoine an Ghaeilge a úsáid go sóisialta.
Dúirt Rónán Ó Laoire, Cruthaitheoir Cogar, gur thosaigh sé an tionscadal anuraidh mar go raibh sé ag iarraidh an dá ábhar is mó a bhfuil grá aige dóibh, an Ghaeilge agus cúrsaí forbartha ar líne, a thabhairt le chéile in aon áit amháin.
Ag labhairt dó le Tuairisc dúirt sé gur theastaigh uaidh “spás áirithe atá fáilteach agus oscailte” do phobal na Gaeilge a chruthú ar líne sa dóigh is go mbeadh sé “níos éasca” do dhaoine sóisialú as Gaeilge agus teacht ar ábhar as Gaeilge ar líne.
Thug Ó Laoire le fios go raibh sé ag iarraidh go mbeadh eispéireas an úsáideora “níos nádúrtha” ar an ardán seo “beag beann ar an leibhéal Gaeilge” atá ag na húsáideoirí.
“Ní coincheap nua amach is amach é agus d’fhéadfá a rá go bhfuil sé díreach cosúil le hardáin eile ar nós Bluesky nó Mastodon.
“Is féidir le daoine próifíl a chruthú, ábhar a phostáil, daoine a leanúint agus ‘likes’ a thabhairt do phostálacha,” a dúirt Ó Laoire.
Mhaígh sé nach raibh sé ag iarraidh “dul in iomaíocht” leis na heagraíochtaí Gaeilge nó “spásanna Gaeilge atá ar líne cheana féin” ach gur mhaith leis na scileanna agus na huirlisí a bhfuil teacht againn orthu sa lá atá inniu a úsáid ar mhaithe leis an Ghaeilge.
“Tá uirlisí agus eolas againn sa lá atá inniu againn nach raibh againn ariamh agus ní fheicim aon dochar má úsáideann muid na huirlisí sin ar mhaithe leis an Ghaeilge, chun an teanga a chur os comhair an phobail mar theanga bheomhar nua-aimseartha.”
Dúirt Ó Laoire, gur mhaith leis a thaispeáint do dhaoine go bhfuil sé “indéanta” ardán a fhreastalaíonn ar phobal na Gaeilge a chruthú agus gur mhaith leis aipeanna eile a chur ar fáil amach anseo.
Tá Cogar á fhorbairt ag Cogar Teicneolaíochta Teoranta le ceadúnas bogearraí agus táirgí ón chomhlacht ‘Busy Little Pixles’. Is é Ronán Ó Laoire an t-aon duine atá páirteach sa tionscadal san am i láthair.
Deirtear go bhfuil sé mar sprioc ag an chomhlacht ‘Busy Little Pixels’ teicneolaíocht a thógáil do theangacha mionlaigh, do theangacha atá faoi ghannionadaíocht, agus do theangacha nach mbíonn spás ceart acu i saol digiteach an lae inniu agus gurbh é Cogar an chéad sampla de seo.
Go dtí seo, tá roinnt úsáideoirí ag cogarnaí agus ag athchogarnaí ar Cogar.
Tá cosaint déanta ag an Taoiseach Micheál Martin ar chur chuige an rialtais maidir le tuilleadh scoileanna lán-Ghaeilge a bhunú ar fud na tíre.
Tá sé luaite sa chlár rialtais go mbunóidh an rialtas Gaelscoileanna agus Gaelcholáistí nuair in áiteanna a bhfuil éileamh orthu ach tá imní léirithe ag lucht feachtais nach bhfuil sé i gceist an gealltanas sin a chomhlíonadh.
Nuair a cheistigh Tuairisc an Taoiseach, ag oscailt oifigiúil Champas Íosagáin i mBaile Bhuirne an tseachtain seo a chuaigh thart, dúirt sé nach raibh sé “fíor in aon chor,” nach bhfuil an rialtas “i bhfabhar Gaelscoileanna agus i bhfabhar Gaelcholáistí nua” a bhunú.
Dúirt sé, go dtug sé féin “tacaíocht do Ghaelscoileanna agus do Ghaelcholáistí” i rith a shaol polaitíochta.
“Ní dóigh liom go bhfuil sé féaráilte nó ionraic a rá go bhfuilimid i gcoinne Gaelcholáistí nua nó nach bhfuil sé ar intinn againn cead a thabhairt do Ghaelcholáistí nua. Ní hé sin an scéal in aon chor.”
Bhí súil ann go mbeadh sprioc chun tuilleadh scoileanna lán-Ghaeilge a thógáil luaite sa Pholasaí don Oideachas Lán-Ghaeilge lasmuigh den Ghaeltacht a d’fhoilsigh an Roinn Oideachais ag deireadh na bliana seo caite ach níor gealladh ach go mbunófaí tascfhórsa nua le breathnú ar an soláthar oideachais lán-Ghaeilge.
I dtuarascáil a foilsíodh in 2022, dúirt an Roinn Oideachais nach mbeadh ann ach “deiseanna teoranta” scoileanna lán-Ghaeilge nua a bhunú toisc go mbeidh laghdú ag teacht ar líon na ndaltaí a bheidh cláraithe i bhformhór mór na limistéar pleanála scoile sa stát sna blianta beaga amach romhainn.
Mar fhreagra ar cheist Tuairisc, dúirt an Taoiseach go raibh “modhanna eile” ann chun oideachas lán-Ghaeilge a chur ar fáil agus go raibh an rialtas “solúbtha” agus “oscailte”. Luaigh an Taoiseach go sonrach Gaelcholáiste Choilm, aonad lán-Ghaeilge i gColáiste Choilm i mBaile an Chollaigh i gCorcaigh.
Nuair a d’fhiafraigh Sinn Féin den aire oideachais le gairid cén obair a bhí ar bun ag a roinn chun bearnaí sa soláthar oideachais lán-Ghaeilge a líonadh, dúirt an tAire Hildegarde Naughton nach raibh formhór mór na nGaelcholáistí ar fud na tíre lán, fiú i gceantair ina raibh brú ó thaobh daonra de.
De réir na pobalbhreithe, Dearcadh an Phobail i Leith na Gaeilge agus na Gaeltachta’, a rinne an comhlacht Amárach Research, le gairid, thug 49% de dhaoine le fios go roghnóidís an t-oideachas lán-Ghaeilge dá bpáistí dá mbeadh a leithéid ar fáil ina gceantar.
Léirigh torthaí an tSuirbhé Náisiúnta Bunscoile gur mhaith le 13% de thuismitheoirí a bhfuil a ngasúir i scoileanna lán-Bhéarla teanga teagaisc na scoile a athrú go Gaeilge.
Léiríonn anailís a rinne Tuairisc an mhí seo caite go bhfuil níos lú ná 5.9% de dhaltaí scoile sa stát ag freastal ar bhunscoil nó ar iarbhunscoil lán-Ghaeilge, figiúr atá níos ísle ná mar a bhí i gceist in aon bhliain ó 2013.
Tá seirbhís aeir PSO Dhún na nGall go Baile Átha Cliath chun dul ar ais mar a bhí ar an chéad lá den mhí seo chugainn i ndiaidh fógra ón Aire Iompair Darragh O’Brien inniu.
Ciallaíonn athbhunú na seirbhíse go mbeidh eitiltí fillet i lár an lae ó aerfort Dhún na nGall agus ó Bhaile Átha Cliath ag feidhmiú arís agus go mbeidh an t-eitleán lonnaithe thar oíche in Aerfort Dhún na nGall, mar a bhíodh i gcónaí.
I mí Eanáir na bliana seo tháinig sé chun solais go raibh athruithe le teacht ar amanna na n-eitiltí i gconradh úr a shínigh an Rialtas leis an chomhlacht Emerald Airlines don tseirbhís aeir.
Léirigh Aerfort Dhún na nGall ‘an-díomá’ faoin chinneadh seo agus dúirt Eitiltí agus Seirbhísí Ailse Dhún na nGall ag am go raibh “teipthe go hiomlán ar an chuspóir a bhí ag an PSO, mura dtig le hothar ailse as Dún na nGall taisteal go Baile Átha Cliath fá choinne cóir leighis agus pilleadh abhaile ar an lá céanna”.
I ráiteas a d’eisigh Eitiltí agus Seirbhísí Ailse Dhún na nGall inniu, chuir siad fáilte chroíúil roimh fhógra an Aire go mbeidh an tseirbhís “le hathbhunú ina hiomláine” agus go mbeidh “an sceideal iomlán mar a bhí sé roimhe seo ag pilleadh taobh istigh de mhí”.
Dúirt siad gur lá “thar a bheith tábhachtach” é seo do phobal Dhún na nGall agus go dtugann sé aitheantas “d’othair ailse, do theaghlaigh, oibrithe, gnólachtaí agus na pobail uilig” atá ag brath ar an tseirbhís “fhíor-thábhachtach seo.”
Mháigh siad, go raibh siad “an-soiléir” ón tús go raibh an tseirbhís seo “riachtanach” d’othair ailse a bhíonn ag taisteal fá choinne cóir leighis agus do dhaoine atá ag fáil cúram sláinte i mBaile Átha Cliath agus gur “dearbhú” é cinneadh an Aire Iompair inniu ar an méid seo.
Dúirt siad go raibh siad buíoch “gur éist an tAire agus a oifigigh” leo agus go bhfuil an “cinneadh ceart déanta” acu inniu.
Dúirt siad gur léirigh an feachtas seo “an chuid is fearr de Dhún na nGall” agus nach bhféadfaí “neamhaird a dhéanamh” ar phobal mar seo nuair a sheasann siad le chéile le “guth aontaithe amháin”.
Chuir an Teachta Dála de chuid Fhianna Fáil Pat ‘the Cope’ Gallagher, agus an Teachta Dála de chuid Shinn Féin Pearse Doherty, fáilte roimh fhógra an Aire chomh maith.
Dúirt Pat ‘the Cope’ Gallagher gur “dea-scéala” a bhí sa nuacht seo gur “chéim mhór chun tosaigh é” an cinneadh seo don phobal, gnólachtaí áitiúla agus dóibh siúd a bhraitheann go mór ar an tseirbhís.
Dúirt Pearse Doherty gur “faoiseamh mór” é cinneadh an lae inniu do theaghlaigh agus d’othair a bhraitheann go mór ar an “tseirbhís ríthábhachtach” seo.
Dúirt sé gur chinntigh “an díograis agus an tiomantas” a léirigh Eitiltí agus Seirbhísí Ailse Dhún na nGall, a threoraigh an feachtas, nár tugadh cluas bhodhar do mhuintir Dhún na nGall.
Chuir Údarás na Gaeltachta fáilte mhór roimh fhógra an Aire Iompair.
Dúirt Mícheál Mac Giolla Easbuig, Ceannasaí Réigiúnach Údarás na Gaeltachta i nDún na nGall:
“Bhí agus tá an tseirbhís seo ríthábhachtach dúinn le fada an lá agus is mór an faoiseamh é go mbeidh an tseirbhís iomlán ar fáil arís ón 1 Bealtaine.” Ghabh sé buíochas leis an Aire agus leis an Roinn Iompair “as éisteacht le glór an phobail agus gníomhú dá réir”.
Bhí deireadh le teacht leis an chonradh reatha le Emerald Airlines don tseirbhís aeir PSO Dhún na nGall go Baile Átha Cliath ar an 25 Feabhra, ach shocraigh an tAire Iompair Darragh O’Brien síneadh míosa a chur leis an chonradh mar gheall ar an mhíshástacht a léiríodh ag an am faoin sceideal úr.
Athraíodh sceideal na n-eitiltí ar an 29 Márta nuair a tháinig an conradh úr i bhfeidhm. Tháinig deireadh le heitiltí fillte lár an lae ó aerfort Dhún na nGall agus Bhaile Átha Cliath, rud a chuir isteach go mór ar othair ailse i nDún na nGall.
Tá moladh déanta ag Teachta Dála de chuid Fhianna Fáil go bhfostódh eagraíochtaí stáit oifigigh pleanála teanga ar bhonn “lánaimseartha”
Dúirt John Connolly, Teachta Dála do Ghaillimh Thiar, nach raibh aon chúis ann nach bhféadfadh Údarás na Gaeltachta agus Foras na Gaeilge oifigigh pleanála teanga “a fhostú go buan” ós rud é go bhfuil an rialtas ag tabhairt airgid cheana féin do na coistí deonacha chun na hoifigigh pleanála teanga a íoc. Údarás na Gaeltachta atá freagrach as córas pleanála teanga na Gaeltachta agus Foras na Gaeilge a bhíonn ag plé leis an gcóras taobh amuigh den Ghaeltacht.
Dúirt John Connolly nach bhfuil na coinníollacha oibre “chomh maith” sin ag na hoifigigh pleanála teanga i gcomparáid le duine éigin a bheadh ag obair sa státseirbhís agus gur fadhb í sin gur gá “breathnú” uirthi.
Thagair sé chomh maith do na deacrachtaí a bhaineann leis an phleanáil teanga ina cheantar féin. Dúirt sé nach féidir oifigeach pleanála amháin a choinneáil sa ról ar chúiseanna áirithe.
“Feicim i mo cheantar féin [Bearna-Cnoc na Cathrach] go mbíonn athrú go rialta ar an duine atá sa ról,” a dúirt sé.
Mhaígh Connolly gur ról deacair é a bheith i do OPT, ach gur “ról tábhachtach é don phobal”.
Dúirt sé ag díospóireacht a bhí ar siúl sa Dáil do Sheachtain na Gaeilge go bhfuil “neart infheistíochta” déanta ag an stát i gcúrsaí pleanála teanga ach go raibh “sách imní” air faoi thodhchaí na Gaeltachta mar go bhfuil laghdú tagtha ar líon an gcainteoirí laethúla.
“Níor mhaith liom smaoineamh go dtiocfadh an lá go mbeadh muid ag caint ar cheantair Ghaeltachta nach Gaeltacht iad. Tá an imní sin orm agus ba cheart dom é a chur os comhair an Aire,” a dúirt sé.
Dúirt Dónal Ó Cnáimhsí, Oifigeach Pleanála Teanga an Iarthuaiscirt, go n-aontaíonn sé le moltaí Connolly ar láimh amháin ach nach n-aontaíonn sé leo ar an lámh eile.
Ag labhairt le Tuairisc, dúirt sé go bhfuil sé den tuairim go bhfuil sé tábhachtach go ndéanfadh oifigeach pleanála teanga “ionadaíocht ar an phobal, seachas don stáit”.
Agus dúirt sé go gcaithfidh gach oifigeach pleanála teanga stocaireacht a dhéanamh ar “pholasaithe stáit, maoiniú agus seirbhísí.”
“Tá saoirse ag an oifigeach pleanála teanga faoi láthair mar níl muid fostaithe ag an Údarás nó ag an Roinn. Thig linn a bheith glórach agus a bheith ag labhairt amach.”
“Dá mbeadh na hoifigigh [OPTanna] fostaithe, abair, ag Údarás na Gaeltachta nó ag Foras na Gaeilge – cha bheadh an oiread sin saoirse agat, is dócha.”
Cuireadh tús le feidhmiú na bpleananna teanga in 2018 agus ceapadh an chéad oifigeach pleanála teanga sa Ghaeltacht i mí an Mheithimh 2018.
Thagair Ó Cnáimshí, don mhéid a bhí le rá ag Éamon Ó Cuív faoi chóras na pleanála teanga nuair a tugadh isteach Acht na Gaeltachta 2012.
“Dúirt Éamom Ó Cuív go raibh muintir na Gaeltachta i bhfad róchiúin” agus go raibh urlabhraí nó gníomhaí ins na ceantracha Gaeltachta de dhíobháil orthu, a bheadh sásta labhairt amach agus stocaireacht a dhéanamh ar son a gceantar féin.”
“Tá géarghá le go mbeadh siad [na hoifigigh pleanála teanga] glórach mar tá daoine istigh in oifigí ag déanamh cinntí ar bhur son, a dúirt Ó Cuív, ag an am.”
Dúirt Ó Cnáimhsí go raibh “an ceart” ag John Connolly faoin méid a bhí le rá aige faoi na coinníollacha oibre atá ag na hoifigigh pleanála teanga atá fostaithe san am i láthair.
“Tá lear againn [OPTanna] anois ag barr an scála agus tá muid ann le seacht mbliana. Tá muid ag fáil imní achan uile bhliain.”
“Caidé atá ag gabháil a tharlú amach romhainn? An bhfuil muidinne ag fanacht ag an leibhéal sin anois. Dá mbeadh muid istigh sa státsheirbhís bheadh muid ag gabháil suas an dréimire.”
Dúirt Ó Cnáimhsí go mbíonn bac ar an phróiseas pleanála teanga dul chun cinn a dhéanamh in ceantracha áirithe mar go mbíonn sé deacair daoine a earcú in amanna agus mar go n-éiríonn daoine as.
“Níl achan uile cheantar go bhfuil comharchumann láidir acu agus go bhfuil struchtúr acu le daoine a earcú, mar sin tá an deacracht sin ann.”
“Tá áiteachaí go leor ansin agus níl an córas acu le daoine a earcú mar is ceart mar gur coistí deonacha atá iontu,” a dúirt sé.
Dúradh san athbhreithniú neamhspleách, a choimisiúnaigh Roinn nGaeltachta, ar na chéad deich bplean teanga go raibh an córas pleanála teanga lochtach agus go raibh gá é a athrú láithreach.
Dúradh go raibh gá aghaidh a thabhairt ar an éigeandáil teanga sa Ghaeltacht sula mbeadh sé ródhéanach an Ghaeilge a thabhairt slán mar theanga phobail.
Moladh ag cruinniú i dTeach Laighean an tseachtain seo go mbeadh Coiste Pleanála Straitéise don Ghaeilge ag gach údarás áitiúil a bhfuil ceantar Gaeltachta faoina chúram.
Dúirt John Prendergast, Bainisteoir Abhcóideachta le Conradh na Gaeilge, ag cruinniú de Choiste Oireachtais na Gaeilge an tseachtain seo caite gur chóir sampla Chomhairle Cathrach na Gaillimhe a leanúint agus tuilleadh coistí speisialta Gaeilge a bhunú sna comhairlí. Dúirt sé go raibh sé i láthair ag cruinniú sa chomhairle le déanaí ag ar pléadh na féidearthachtaí a bheadh ann “comharthaí breise a chur timpeall ar chathair na Gaillimhe”.
Dúirt sé gur pléadh “rudaí suntasacha a bhaineann le feiceálacht agus úsáid na Gaeilge i gcathair na Gaillimhe agus seirbhísí na Comhairle chomh maith”.
Mhaígh sé go raibh “an dul chun cinn atá á dhéanamh” ag comhairle cathrach na Gaillimhe le feiceáil cionn is go bhfuil SPC Gaeilge acu.
Bhí Prendergast ag freagairt ceist ón Teachta Dála Naoise Ó Muirí ó Fhine Gael.
Pléadh ag an gcruinniú i dTithe an Oireachtais, a raibh cainteoirí óga Gaeilge i láthair aige, na seirbhísí poiblí dátheangacha atá de dhíobháil ar dhaoine óga chun a saol a chaitheamh trí Ghaeilge.
Dúirt Naoise Ó Muirí, go bhfuil coiste Gaeilge ag comhairle cathrach Bhaile Átha Cliath cheana féin agus go raibh an cruinniú a bhí ag comhairle cathrach Bhaile Átha Cliath “ar fad as Gaeilge” an tseachtain seo ó tharla Seachtain na Gaeilge a bheith ar siúl.
Dúirt Prendergast, go bhfuil sé tábhachtach go mbeadh SPC Gaeilge ag na comhairlí contae agus cathrach agus muid “ag dul i dtreo na ré dátheangaí seo” sa tseirbhís phoiblí.
San am i láthair tá Coiste Pleanála Straitéise Gaeilge ag trí údarás áitiúil a bhfuil ceantar Gaeltachta faoina gcúram – Comhairle Cathrach na Gaillimhe, Comhairle Contae Dhún na nGall agus Comhairle Cathrach agus Contae Phort Láirge.
Cé go bhfuil oifig na Gaeilge ag comhairle cathrach Mhaigh Eo agus coistí pleanála straitéise a bhaineann le cúrsaí cultúir, oidhreachta agus Gaeltachta ag comhairle contae Chiarraí, Chorcaí agus na Mí, deir Prendergast go bhfuil siad “níos cúinge de ó thaobh na n-ábhar” a mbíonn siad ag plé leo i dtaca leis an nGaeilge.
Deir sé, gurbh é an tuiscint atá aigesean ná go mbíonn an Ghaeilge nó an Ghaeltacht “pléite mar mhír amháin ar an chlár” agus go mbíonn “formhór na gcruinnithe as Béarla” agus nach bpléitear cúrsaí teanga “i gceart”.
Thug fear óg as Árainn i gcontae na Gaillimhe léargas i dTeach Laighean inné ar na fadhbanna a bhaineann le cúrsaí pleanála sa Ghaeltacht agus ar an drochthionchar a bhíonn aige seo ar chúrsaí teanga, fostaíochta agus oideachais in Árainn.
Bhí Luke Ó Floinn, as Árainn, ar dhuine de thriúr cainteoirí óga a labhair os comhair Chomhchoiste na Gaeilge, na Gaeltachta agus Phobal Labhartha na Gaeilge sa Dáil inné.
Pléadh na seirbhísí poiblí dátheangacha atá de dhíobháil ar dhaoine óga chun a saol a chaitheamh trí Ghaeilge agus thagair na cainteoirí ar fad do na dúshláin is mó atá feicthe acu féin.
Dúirt Luke Ó Floinn, a bhí páirteach sa phlé go bhfuil “daoine le páistí óga atá ag iarraidh cur fúthu in Árainn [agus] ag iarraidh teach a thógáil ar thalamh a sinsir,” ach nach dtig leo é sin a dhéanamh.
“[Tá] múinteoirí, leictreoirí, iascairí, postanna atá ag teastáil go géar uainn uilig, imithe ón oileán mar gheall nach féidir le daoine teach a thógáil,” a dúirt sé.
Dúirt sé go bhfuil sé “fíordheacair áit chónaithe a fháil in Árainn mar gheall ar chead pleanála” agus go bhfuil “an dochar” a bhaineann leis an chead pleanála ar na hoileáin feicthe aige féin “leis na blianta”.
Luaigh sé nach raibh “mórán eolais” aige ar chúrsaí pleanála go ginearálta, ach thagair sé do chúpla cás a bhain lena chuid gaolta féin agus ar an drochthionchar a bhí ag na deacrachtaí a bhí acusan le cúrsaí pleanála in Árainn.
“Bhí ar mo chol ceathrar agus a clann an t-oileán a fhágáil mar gheall ar dheacrachtaí pleanála. Sin tríúr páistí imithe ón oileán, páistí a tógadh trí Ghaeilge atá imithe óna gcairde agus óna muintir.”
“D’fhág siad a ngnólacht rathúil, Bláth na Mara, ina ndiaidh chomh maith. Ag baint fheamainne a bhí siad, traidisiún a bhí sa chlann acu feadh na nglúnta. Ní hamháin go bhfuil an stair agus an traidisiúin sin ag dul in éag, ach go bhfuil roinnt postanna caillte ag muintir na háite, m’uncail san áireamh.”
Thagair sé fosta, do chol ceathrar eile leis as Árainn, ar diúltaíodh cead pleanála di in 2020 nuair a fuair sí “comhairle mhíchruinn” faoi shuíomh ar an oileán a chosain €5,500 uirthi.
Dúirt sé go raibh a chol ceathrar “ag tabhairt aire dá leaid óg agus ag íoc cíosa ar theach ar feadh dhá bhliain go dtí gur tugadh 10 lá di leis an teach a fhágáil”, mar go raibh na húinéirí chun AirBnB a dhéanamh as.
“Níor tháinig réiteach ar a scéal” agus tá sí “fós ag streachailt,” a dúirt sé.
“Bhí uirthi seal a chaitheamh le clann, agus ó shin tá sí ina cónaí lena máthair agus a deartháir atá faoi mhíchumas, an ceathrar acu sa teach atá róbheag dóibh agus í sa chóras ar feadh sé bliana ag fanacht ar áit chónaithe di féin.”
Dúirt Ó Floinn nach iad a mhuintir féin amháin atá ag snámh in éadan in tsrutha agus nach “in Árainn amháin atá na scéalta seo le cloisteáil”.
Dúirt sé go “gcaillfear post i ndiaidh poist go dtí go mbeidh sé dodhéanta do dhuine ar bith cónaí a dhéanamh in Árainn”. Mhaígh sé nach mbeidh “todhchaí don phobal ná don teanga ann” agus nach mbeidh “na scoileanna [ábalta] fanacht ar oscailt, murar féidir le daoine cur fúthu sa mbaile”.
Luaigh sé an tábhacht a bhaineann le scoileanna, go háirithe bunscoileanna na tíre seo chun cuidiú leis an Ghaeilge bláthú agus dúirt sé go bhfuil Scoil Eoghanachta ar Inis Mór ag streachailt i gcónaí mar gheall ar líon na ndaltaí atá sa scoil.
“Más ag iarraidh go dtiocfaidh fás ar an nGaeilge atá muid, caithfidh muid aghaidh a thabhairt ar na scoileanna, na bunscoileanna go háirithe. Tá siad [Scoil Eoghanachta] ag streachailt le daltaí a fháil chun an scoil a choinneáil oscailte le tamall anuas.”
I measc na gcainteoirí eile a labhair ag an chruinniú, bhí Eimear Nic Conurchoille as Béal Feirste agus Sadhbh Ní Fheargháil as contae na Mí.
Dúirt Nic Conurchoille gur easpa Gaelcholáistí an bac is mó atá roimh dhaoine óga sa tuaisceart agus nach bhfuil ann do dhéagóirí Bhéal Feirste ach an t-aon ghaelcholáiste amháin, Coláiste Feirste ar Bhóthar na bhFál.
Luaigh sí gur mhaith léi go mbeadh an Ghaeilge níos feiceálaí ar chomharthaí sa tuaisceart “ar na sráideanna agus ar achan seirbhís phoiblí mar atá i bPoblacht na hÉireann”. Dúirt sí go bhfuil sí ag súil go n-oibreoidh rialtas na hÉireann “in éineacht le Stormont chun é seo a bhaint amach don phobal”.
Thagair Ní Fheargháil don easpa bunscoileanna lán-Ghaeilge i bPoblacht na hÉireann agus dúirt sí go raibh go leor cairde aici “ar theastaigh uathu freastal ar bhunscoileanna agus meánscoileanna lán-Ghaeilge ach [nach] raibh siad inrochtana dóibh”.
Dúirt sí go gcreidtear “nach múintear” an Ghaeilge go maith “mar theanga i scoileanna Béarla,” agus go bhfuil sé deacair ar dhaoine “a ngrá dá dteanga a mhúscailt” gan deis acu oideachas a fháil trí Ghaeilge.
Pléadh ag cruinniú i dTeach Laighean inné “an fhearg agus an frustrachas” atá i nDún na nGall faoi chonradh úr do sheirbhís aeir atá ag cur as do othair ailse sa chontae.
Chas baill ó choiste eitiltí agus seirbhísí ailse Dhún na nGall leis an Aire Iompair, Darragh O’Brien chun a n-imní a chur in iúl maidir leis na hathruithe atá le teacht ar amanna na n-eitiltí sa chonradh úr do Sheirbhís Aeir PSO Dhún na nGall go Baile Átha Cliath.
Léirigh Eitiltí agus Seirbhísí Ailse Dhún na nGall, Bord Aerfort Dhún na nGall agus pobal Dhún na nGall a míshástacht faoi chinneadh an rialtais conradh úr d a shíniú leis an chomhlacht Emerald Airlines le gairid.
I measc na n-athruithe sa chonradh úr, ní bheidh eitiltí fillte lár an lae ó aerfort Dhún na nGall agus Bhaile Átha Cliath ann níos mó, rud a chuirfidh isteach go mór ar othair ailse i nDún na nGall agus ní bheidh an t-eitleán lonnaithe thar oíche in Aerfort Dhún na nGall níos mó.
I ráiteas a d’eisigh Coiste Eitiltí agus Seirbhísí ailse Dhún na nGall tráthnóna inné, dúirt siad gur aithin an tAire Iompair, Darragh O’Brien, “an fhearg agus an frustrachas atá sa chontae” san am i láthair agus go mba léir nach raibh sé “sásta” le cúrsaí.
Deirtear sa ráiteas, gur dheimhnigh an tAire O’Brien go bhfuil cainteanna agus plé ar bun san am i láthair idir é féin, a oifigigh agus an aerlíne “ag an leibhéal is airde” agus go ndéanfaidh sé a “sheacht ndícheall ar fad” leis an scéal a réiteach.
Deir Eitiltí agus Seirbhísí Ailse Dhún na nGall, gur dhúirt O’Brien leo inné nach “ceist costais atá ann, ach ceist an mheicníocht cheart a aimsiú” agus go bhfuil “srianta dlíthiúla” i gceist.
Tugadh le fios sa ráiteas fosta, nach raibh réiteach na faidhbe ag an Aire do bhaill an choiste a bhí i láthair sa Dáil inné, ach go raibh sé féin “ag obair air go pearsanta” chun réiteach a fháil ar an scéal agus go mbeadh an pobal “ar an eolas de réir mar a théann an próiseas ar aghaidh”.
“D’admhaigh an tAire go bhfuil ceachtanna iontach tromchúiseacha le foghlaim ón phróiseas seo, go háirithe maidir leis an dóigh a gcuirtear na tairiscintí PSO le chéile. Is aitheantas é sin nach féidir ligint don chás céanna tarlú arís i gconradh ar bith amach anseo.”
Sa ráiteas, deirtear nár tugadh “an chinnteacht láithreach” a bhí de dhíobháil ó mhuintir Dhún na nGall inniu ach gur dearbhaíodh go bhfuil “an scéal á ardú go dáiríre ag barr an rialtais”.
Dúirt an tAthair Brian Ó Fearraigh, a bhí i láthair ag an chruinniú i mBaile Átha Cliath inné go raibh cruinniú “dearfach” agus “dóchasach” acu leis an Aire O’Brien ach go bhfuil “an chontúirt i dtólamh ansin, go dtí go bhfeicfidh muid rud scríofa, cha bhíonn muid sásta”.
Ag labhairt le Tuairisc, dúirt sé gur tugadh “cluas éisteachta” dóibh ach nach mbeidh siad “ag gabháil a’ luí siar ar a gcuid maidí” go dtí go bhfeicfidh siad “beart fiúntach déanta”.
“Ag éisteacht leis an Aire agus an chaint a bhí aige, tuigeann muid go dtuigeann sé féin an frustrachas agus achan rud a théann leis, an brú agus an t-iomlán, ach sin focla ón Aire agus níl othair ailse ábalta taisteal ar fhocla. Tá beart fiúntach ag teastáil ó othair ailse,” a dúirt sé.
Bhí deireadh le teacht leis an chonradh reatha le Emerald Airlines inniu ach shocraigh an tAire O’Brien síneadh míosa a chur leis an chonradh mar gheall ar an mhíshástacht a léiríodh le roinnt seachtainí anuas.
San am i láthair, is féidir eitilt ó Aerfort Dhún na nGall, ar an Charraig Fhinn, go hAerfort Bhaile Átha Cliath, ag 7.55am agus 2.30pm. Is féidir pilleadh ar ais go Dún na nGall ag 12.55 agus 6.50pm.
Eitiltí ó Aerfort Dhún na nGall, ag 8.00am agus 8.30pm go hAerfort Bhaile Átha Cliath agus ó Bhaile Átha Cliath go Dún na nGall ag 6.25am agus 6.50pm a bheas ann sa chonradh úr.
Dúirt Mary Coyle, ó Eitiltí Ailse Dhún na nGall a chuir an achainí ar líne ar bun roinnt seachtainí ó shin go mbeadh “teipthe go hiomlán ar an chuspóir a bhí ag an PSO, mura dtig le hothar ailse as Dún na nGall taisteal go Baile Átha Cliath fá choinne cóir leighis agus pilleadh abhaile ar an lá céanna”.
Tá iarchomhairleoir contae agus iarchathaoirleach ar Údarás na Gaeltachta, Pádraig Ó Dochartaigh, as Gaoth Dobhair imithe ar shlí na fírinne.
Ba as an Bhaile Láir ó dhúchas do Phádraig Chití Tim mar a b’fhearr aithne air, ach bhí cónaí air ar Bhealach na Trá, sna Doirí Beaga.
D’fhreastail sé ar Choláiste Íosagáin, i mBaile Bhuirne, i gCorcaigh agus chaith sé seal ag teagasc i gColáiste Phádraig i nDroichead Átha, Scoil Naomh Pádraig i Leifear agus i Scoil an Ghlasáin ar an Chraoslach.
Chaith sé seal ina mhúinteoir scoile i Scoil Mhuire sna Doirí Beaga chomh maith.
Bhí Ó Dochartaigh ina chaptaen ar fhoireann peile Ghaoth Dobhair nuair a bhain siad Comórtas Peile na Gaeltachta ar a bhfód dúchais i 1969, nuair a imríodh an comórtas den chéad uair.
Bhí sé lárnach i mbunú Chomhar Creidmheasa Ghaoth Dobhair i 1972 agus ceapadh é mar chathaoirleach ar bhord Údarás na Gaeltachta i 1986.
Toghadh Pádraig Ó Dochartaigh mar chomhairleoir contae do pháirtí Fhine Gael i 1999 agus arís in 2004.
Toghadh é mar iarrthóir neamhspleách in 2009 ach chaill sé a shuíochán in 2014 agus é san iomaíocht arís mar iarrthóir neamhspleách.
Ba leis an comhlacht Turasmara Teoranta, a bhí i mbun na seirbhíse farantóireachta ón Bhun Beag agus Machaire Rabhartaigh go hOileán Thoraí ó 1992 go dtí 2018.
Tá sé tugtha le fios Cathaoirleach Aerfort Dhún na nGall go bhfuil sé mar rún ag an Roinn Iompair conradh úr a shíniú le Emerald Airlines do Sheirbhís Aeir PSO Dhún na nGall go Baile Átha Cliath, rud a chiallódh nach mbeadh eitilt lár an lae ag feidhmiú níos mó, ó Dhún na nGall go Baile Átha Cliath.
I ráiteas a d’eisigh Aerfort Dhún na nGall inné, dúirt an cathaoirleach Garry Martin, go bhfuil “an-díomá” orthu go bhfuil an roinn ag leanstan ar aghaidh le cur i bhfeidhm an chonartha in ainneoin gur scríobh siad chuig an Aire Iompair ag iarraidh air gan é seo a dhéanamh go dtí go mbeadh “comhairle dlí tugtha i gcrích ag Aerfort Dhún na nGall”.
Dúirt Martin go raibh comhairle dlí á lorg ag Aerfort Dhún na nGall faoin chonradh úr a bhí beartaithe don tseirbhís aeir idir Dún na nGall agus Baile Átha Cliath mar go raibh athruithe nach bhfaca sé “riamh roimhe seo” i dtéarmaí an chonartha PSO.
Tá achainí ar an suíomh change.org chuig an Aire Iompair, Darragh O’Brien, sínithe ag beagnach 15,000 duine anois, ag éileamh go ndéanfaí cosaint ar Sheirbhís Aeir PSO Dhún na nGall go Baile Átha Cliath, d’othair ailse agus do dhaoine a mbíonn coinní riachtanacha leighis acu.
Deirtear sa ráiteas ó Aerfort Dhún na nGall, go raibh siad ar an eolas faoi na hathruithe sa chonradh úr ó bhí mí Dheireadh Fómhair 2025 ann agus cé go ndearna Aerfort Dhún na nGall iarracht na hathruithe seo a phlé leis an roinn go mion minic, dúradh leo nach mbeadh siad ábalta an tairiscint a phlé “go dtí gur síníodh an conradh”.
I measc na n-athruithe sa chonradh úr, ní bheidh an t-eitleán lonnaithe thar oíche in Aerfort Dhún na nGall agus ní bheidh na heitiltí meán lae ar fáil níos mó, beidh eitilt 6.30 a.m. ag teacht ó Bhaile Átha Cliath agus eitilt 8.30 p.m. ag fágáil Dhún na nGall.
Dúirt Martin, go raibh an t-eitleán lonnaithe ag Aerfort Dhún na nGall, le 21 bliain anuas agus go dtug sé seo “muinín d’úsáideoirí ó thaobh chinnteacht imeachta in am ar eitilt na maidine”.
Dúirt sé nach gcomhlíonann na heitiltí úra, isteach ar maidin agus amach tráthnóna, “riachtanais” a gcuid custaiméirí agus nach ndéanann siad “aon chiall ar bhonn tráchtála”.
“Tá an Bord den tuairim gur beag úsáid a bhainfear as na heitiltí beartaithe seo, in ainneoin an airgid shuntasaigh a bheith á chur ar fáil don aerlíne chun iad seo a reáchtáil.”
Cháin an Teachta Dála de chuid Shinn Féin, Pearse Doherty an scéala inné agus dúirt sé go bhfuil sé “millteanach” gur shínigh an roinn conradh úr le Emerald Airlines.
Dúirt sé gur shínigh níos mó ná 15,000 duine achainí ag éileamh nach síneodh an roinn an conradh, go dtug an roinn “neamhaird” ar mhuintir Dhún na nGall agus “nach féidir glacadh leis seo”.
Dúirt Doherty, go bhfuil sé “níos measa arís” gur shínigh an roinn an conradh le Emerald Airlines inné agus fios acu go raibh “toscaireacht thar ceann 500 othar le hailse” ag dul chuig Teach Laighean inniu chun bualadh le hoifigigh agus polaiteoirí.
