Author: Darren O Dubhgain

Tháinig méadú 6% ar líon na scoláirí a d’fhreastail ar choláistí samhraidh na Gaeltachta i mbliana i gcomparáid le anuraidh. Is é seo an tríú bliain as a chéile a tháinig ardú ar an bhfigiúr sin.

De réir figiúirí úra a fuair Tuairisc ó Roinn na Gaeltachta, 29,114 a d’fhreastail ar chúrsaí na gcoláistí i mbliana i gcomparáid le 27,394 anuraidh.

Cé go raibh titim ar líon na scoláirí a d’fhreastail ar chúrsaí Gaeilge i ndiaidh na paindéime in 2022, nuair a d’fhreastail 25,416 scoláire ar chúrsaí Gaeltachta i gcomparáid le 27,032 in 2019, tá méadú seasta tagtha ar na figiúirí ó shin.

Tá méadú don tríú bliain as a chéile tagtha ar líon na mban tí a choinníonn scoláirí do choláistí samhraidh sa Ghaeltacht chomh maith.

557 bean agus fear tí a chuir lóistín ar fáil do scoláirí sa Ghaeltacht i mbliana i gcomparáid le 522 anuraidh, ardú 7% ar líon na dteaghlach ó 2024. 495 bean an tí a bhí sa chóras in 2022 agus 511 in 2023.

Cé gur chláraigh 35 teaghlach úr in 2025, tá laghdú 7% tagtha ar líon na mban tí atá sa chóras ón bhliain 2019, nuair a bhí 601 bean tí sa chóras.

Agus ganntanas fear agus ban tí ann le blianta beaga anuas, thug an Roinn roinnt beartas isteach le cur le líon na dteaghlach sa chóras.

Tháinig ardú 12% ar an líuntas a íoctar le mná tí na Gaeltachta faoi Scéim na bhFoghlaimeoirí Gaeilge i mbliana.

€14.50 in aghaidh an dalta in aghaidh na hoíche, ardú €1.50, a íocadh le mná agus fir tí na Gaeltachta a chur lóistín ar fáil in 2025.

Tháinig €1 d’ardú ó €9.50 go €10.50 ar an deontas a íoctar leis na brúnna agus coláistí cónaithe a chuir lóistín ar fáil faoin scéim i mbliana chomh maith.

Anuas ar na harduithe sin, tháinig ardú ar an bhfóirdheontas a íoctar faoi dhá scéim eile de chuid na Roinne in 2025: an Scéim Oileánda (Árainn) Gaeltachta faoina dtugtar deis do scoláirí scoilbhliain iomlán a chaitheamh ar cheann de thrí oileán Árann agus an Scéim Erasmus Gaeltachta faoina dtugtar deis do mhic léinn tríú leibhéal seimeastar a chaitheamh sa Ghaeltacht.

**Figiúr measta do 2025. Beidh an figiúr críochnúil ar fáil go luath in 2026.

De réir na bhfigiúirí úra, 50 coláiste samhraidh agus ionad a bhí ag feidhmiú in 2025 ar fud na Gaeltachta, ardú 25% ó 2022 nuair a bhí 40 coláiste agus ionad ag feidhmiú.

51 coláiste agus ionad a bhí ag feidhmiú in 2019, ceann amháin breise i gcomparáid le 2025.

Tá ceannáras Roinn na Gaeltachta sna Forbacha dúnta mar gheall ar fhadhb luchóg.

Dheimhnigh urlabhraí ó Roinn na Gaeltachta do Tuairisc gur dúnadh oifigí na roinne nuair a fuarthas amach “faoi fhadhb bheag maidir le srianadh creimirí”.

“Tá Sláinte agus Sábháilteacht ár bhfoirne ríthábhachtach dúinn agus mar sin glacadh an cinneadh an foirgneamh a dhúnadh go dtí go mbeimid muiníneach go bhfuil an fhadhb réitithe go hiomlán,” a dúirt an t-urlabhraí.

Tuigtear do Tuairisc gur dúnadh an oifig agus gur cuireadh abhaile an fhoireann ar dtús ar feadh trí seachtaine ach go bhfuarthas amach nuair a d’fhill siad nach raibh an fhadhb réitithe ar fad agus gur cuireadh abhaile arís iad.

Tá obair ar bun faoi láthair ar an gcistin san oifig.

“Tar éis iniúchadh a dhéanamh, fuarthas amach go bhfuil gá le huasghrádú a dhéanamh ar an gcistin.

“Táimid i mbun oibre le hOifig na nOibreacha Poiblí, úinéirí an fhoirgnimh, chun oibreacha feabhais a dhéanamh mar thosaíocht. Tá na hoibreacha seo le tosú sna laethanta amach romhainn,” a dúirt an t-urlabhraí le Tuairisc.

Dúirt an t-urlabhraí nach raibh “aon bhriseadh” sa tseirbhís a chuireann an Roinn ar fáil agus go raibh “socruithe” cianoibre déanta leis an bhfoireann go léir.

“Níl aon bhriseadh ar na seirbhísí a chuirimid ar fáil mar Roinn. Fillfidh an fhoireann ar na socruithe oibre chumaiscthe a bhí ann roimhe seo a luaithe a bheidh na hoibreacha críochnaithe agus a bheidh gach imní sláinte agus sábháilteachta réitithe,” arsa urlabhraí Roinn na Gaeltachta.

Tá iarrtha ag chomhairleoir de chuid an DUP go gcuirfí cosc ar an eagraíocht Ghaeilge Glór na Móna imeachtaí a reáchtáil i Halla na Cathrach i mBéal Feirste as seo amach ar mhaithe le “cothromaíocht agus comhionannas”.

Tagann an t-iarratas ón gcomhairleoir Sarah Bunting sna sála ar chinneadh Sheirbhís Ionchúiseamh Poiblí (PPS) an Tuaiscirt gan iarfhostaí de chuid Shinn Féin a chúiseamh as dochar a dhéanamh do phortráid d’iarmhéara Bhéal Feirste de chuid an DUP i ndiaidh ócáid cheiliúrtha a bhí ar siúl ag an eagraíocht Glór na Móna i Halla na Cathrach anuraidh.

Ag labhairt di ag cruinniú de chuid na comhairle cathrach an tseachtain seo, dúirt Bunting go mbaineann an t-iarratas seo le cosaint a dhéanamh ar “spás sibhialta” agus gur cheart go mbeadh meas ag daoine ar “dhínit na ndaoine uilig” a bhfuil a gcuid portráidí crochta ar na ballaí i Halla na Cathrach.

Dúirt Bunting gur cheart go gcuirfí cosc ar Ghlór na Móna ó áirithintí a dhéanamh amach anseo i Halla na Cathrach mar gur cuireadh cosc ar bhanna ceoil dílseach ó Ghlaschú in 2019, i ndiaidh dóibh amhráin sheicteacha a sheinm agus iad ag máirseáil timpeall an halla ag imeacht de chuid an Oird Oráistigh.

Dúirt sí gur chinn an Chomhairle ag an am gur sháraigh an eachtra sin “na téarmaí agus na coinníollacha” a bhí ag an Chomhairle agus go ndearnadh an cinneadh cosc a chur ar an “bhanna ceoil agus an lóiste Oráisteach” áirithe sin ó áirithintí amach anseo.

Dúirt sí go raibh sí “ag streachailt” chun an difear a fheiceáil idir an dá eachtra agus gur cheart go mbeadh na rialacha céanna á gcur i bhfeidhm i rith an ama

Mar fhreagra ar iarratas an chomhairleora cosc a chur ar Ghlór na Móna, dúirt an comhairleoir de chuid an SDLP, Donal Lyons gurbh é an tuiscint a bhí aige san ná gur cuireadh cosc ar an bhanna ceoil dílseach in 2019 agus nár cuireadh cosc ar an lucht eagraithe, [an lóiste Oráisteach].

Dúirt an comhairleoir de chuid Shinn Féin, Ryan Murphy ag an chruinniú gurbh é an tuiscint a bhí aigesean nár cuireadh cosc ar an lóiste Oráisteach ar thagair an Comhairleoir Bunting dó, ó áirithintí i Halla na Cathrach amach anseo.

Dúirt sé, go raibh an fiosrúchán déanta, gur chomhoibrigh a pháirtí leis agus go raibh an toradh faighte.

Thug Glór na Móna le fios ag an am go raibh “díomá an domhain” orthu gur tharla a leithéid i ndiaidh a n-ócáid cheiliúrtha in 2024.

Dúradh go raibh “iarrachtaí suntasacha” déanta chun fáil amach céard go díreach a tharla san eachtra ach go raibh eolas ríthábhachtach fós ar iarraidh.

Dúirt an PPS, mar shampla, nach rabhthas in ann teacht ar aon fhinnéithe, nach raibh aon cheamara CCTV ag obair san áit inar tharla an eachtra agus nár soláthraíodh aon liosta díobh siúd a bhí i láthair ag an ócáid.

D’fhreastail an té a bhí luaite leis an eachtra ar agallamh leis an PSNI dá dheoin féin mí na Samhna anuraidh ach dúirt an PPS gur “fheidhmigh an té a bhí á lua an ceart gan ceisteanna a fhreagairt”.

Choinnigh an PSNI agus an PPS ag fiosrú na heachtra ach dúradh an tseachtain seo a chuaigh thart go raibh deireadh leis an bhfiosrúchán toisc gur bheag seans go gciontófar aon duine.

Lorg Tuairisc ráiteas ó Ghlór na Móna faoin méid a dúradh ag an chruinniú de chuid na Comhairle Cathrach, ach ní bhfuair muid aon fhreagra go fóill.

Beidh Gaelcholáiste Synge, iar-bhunscoil chomhoideachais lán-Ghaeilge, i ndeisceart Bhaile Átha Cliath ag oscailt a chuid doirse i mí Mheán Fómhair 2026 ach tá go leor neamhchinnteachta ann go fóill faoi go leor rudaí praiticiúla a bhaineann leis an phróiseas aistrithe.

Fógraíodh i mí Mheán Fómhair seo a chuaigh thart go raibh scoil chomhoideachais lán-Ghaeilge le déanamh de CBS Sráid Synge, iarbhunscoil do bhuachaillí i ndeisceart na cathrach, ach léirigh bord bainistíochta, múinteoirí agus tuismitheoirí na scoile amhras faoin phlean ó shin i leith mar gheall ar an easpa eolais ón Aire Oideachais agus óna roinn.

Deir Julian de Spáinn, Ard-Rúnaí Chonradh na Gaeilge, an cathaoirleach ar an ngrúpa BÁC 2468 atá i mbun feachtais ó 2021 chun Gaelcholáiste an oscailt sa cheantar, go bhfuil “go leor ceisteanna fós gan feagra.”

Deir sé go bhfuil “deis an-mhór caillte” nuair a bhí páistí ag clárú don scoil úr mar nach raibh go leor eolais ar fáil do thuismitheoirí faoi go leor rudaí praiticiúla a bhaineann leis an Ghaelscoil úr.

Ag labhairt dó le Tuairisc dúirt de Spáinn, gur gheall an t-iar-aire Oideachais Helen McEntee go mbeadh an t-eolas ar fad acu tamall ó shin ach nár “tháinig sé fós”, agus go bhfuil siad ag éileamh ar an aire úr an t-eolas sin a chur ar fáil “go práinneach” mar go bhfuil sé chun a bheith “fíordheacair aon tuismitheoir a mhealladh do 2026 ag an phointe seo”.

“Má tá tú ag smaoineamh ar do pháiste a chur ann don chéad sé bliana eile – tá tú ag iarraidh fáil amach cén saghas foirgnimh ina mbeidh siad ann – conas a chinnteoidh siad go mbeidh an Ghaeilge chun cinn agus go mbeidh an tumoideachas á chur i bhfeidhm sa scoil,” a dúirt sé.

Nuair a fógraíodh an nuacht ar dtús go raibh scoil chomhoideachais lán-Ghaeilge le déanamh de CBS Sráid Synge, dúradh go mbeadh gach dalta sa scoil ag fáil a gcuid oideachais go hiomlán trí Ghaeilge ó thús na bliana scoile 2026/27, ach fógraíodh ó shin go nglacfaí le rang a mhúinfí trí Bhéarla agus go mbeadh na daltaí a chláródh don oideachas lán-Ghaeilge á lonnú i bhfoirgneamh ar leith ar an champas.

Dúirt Medb Ní Fhearghail, Príomhoide Tánaisteach ar Ghaelcholáiste Synge le Tuairisc an tseachtain seo go raibh “cruinniú mhór” acu an tseachtain seo a chuaigh thart “ó thaobh an fhoirgnimh de” agus go mbeadh na daltaí a thosaíonn i Meán Fómhair 2026 lonnaithe i mbunscoil Sráid Synge ar dtús ar feadh bliana.

“Beidh an chéad bhliain lonnaithe sa bhunscoil [Sráid Synge] mar gur timpeallacht lán-Ghaeilge atá sa bhunscoil cheana fhéin agus beidh muid ag obair ar bhogadh isteach sa mheánscoil nuair a shroicheann na scoláirí an dara bliain,” a dúradh.

Deir de Spáinn gurb é an tuiscint atá acusan ag an phointe seo ná go mbeadh daltaí úra a bheas ag fáil oideachais trí mheán an Bhéarla le hearcú don scoilbhliain úr in 2026 chomh maith, rud a chiallódh go mbeadh sé doiligh timpeallacht lán-Ghaeilge a chruthú do na daltaí Gaeilge nuair a bhogann siadsan isteach sa mheánscoil.

Deir sé má bhíonn grúpa Béarla le bheith sa scoil sna blianta tosaigh go mbeadh an ghrúpa sin “an-mhór” agus go mbeadh sé deacair “deighilt” a dhéanamh chun a chinntiú go mbeadh an tumoideachas i bhfeidhm sa scoil.

“Tá cinneadh déanta an scoil a aistriú go Gaelcholáiste – is cóir é sin a dheanamh chomh tapaidh agus is féidir,” a dúirt sé.

Deir Ní Fhearghail go bhfuil “an Gaelcholáiste ag dul ar aghaidh agus tuigeann gach duine é sin anois” ach go bhfuil siad go fóill i mbun oibre agus nach stopfaidh siad go dtí go bhfuil siad “sásta” go bhfuil na “coinníollacha ar fad bainte amach” acu.

Dúirt sí fosta, go bhfuil cúrsaí Gaeilge á gcur ar fáil do chuid de na múinteoirí atá sa mheánscoil faoi láthair agus go mbeidh siad ag “múineadh trí mheán na Gaeilge sna blianta romhainn” ach go mbeidh cuid de na múinteoirí “ag bogadh ar aghaidh” amach anseo.

“Tá a lán éilimh le haghaidh Gaelcholáiste sa cheantar agus tá muid sásta go mbeidh na scoláirí seo ó na Gaelscoileanna sa cheantar ábalta leanacht leis an tumoideachas sa Ghaelcholáiste anois ar an bhliain seo chugainn,” a dúirt sí.

Tá súil ag Comhairle Contae an Chabháin ranganna Gaeilge saor in aisce a chur ar fáil do bhaill foirne agus do bhaill tofa de chuid na comhairle ag tús na bliana seo chugainn

Glacadh le rún go gcuirfeadh an chomhairle contae ranganna Gaeilge saor in aisce ar fáil mar chuid de phlean teanga na comhairle atá á ullmhú faoi láthair.

Deir an comhairleoir de chuid Shinn Féin, Stiofán Conaty, gur chuir seisean an smaoineamh chun tosaigh thart ar bhliain ó shin sa dóigh is go mbeadh “cumas” ag daoine “sna hionad éagsúla” sa chomhairle déileáil leis an phobal i nGaeilge.

Ag labhairt dó le Tuairisc, dúirt Conaty go bhfuil daoine sa chontae ar mhaith leo a gcúrsaí a “phlé” i nGaeilge leis an chomhairle contae agus go bhfuil sé “tábhachtach” go mbeadh an chomhairle ábalta freastal ar na daoine sin.

“Ní hé díreach ar mhaithe le go mbeadh Gaeilge ag daoine aonaracha istigh sa chomhairle. Sa chomhairle tá an meon sin ann nach rud tábhachtach í an teanga agus gur cineál caitheamh aimsire atá inti. De réir a chéile, tá muid ag iarraidh é sin a athrú,” a dúirt sé.

Deir sé gur “cúis spreagtha” é go bhfuil oifigeach Gaeilge ceaptha anois sa chomhairle. “Tá rudaí ag bogadh ar aghaidh go mall, ach ar a laghad tá rudaí ag bogadh,” a deir Stiofán Conaty.

Dúirt Conaty gur ghá don chomhairle contae “freagracht” agus “ról ceannaireachta” a ghlacadh chun feabhas a chur ar chúrsaí Gaeilge i gcontae an Chabháin.

“Feiceann tú é sna suirbhéanna, i dtorthaí na ndaonáireamh agus ó thaobh céatadán na ndaoine atá ag freastal ar an Ghaeloideachas – ar bhun na dtáblaí uilig atá muid ó thaobh na staitisticí sin ó thaobh na Gaeilge de,” a dúirt Conaty.

De réir na hanailíse a rinne Tuairisc ar an daonáireamh is déanaí, An Cabhán an contae ba mheasa ó thaobh an líon den phobal a bhí ina gcainteoirí laethúla. Níor thug ach 479 den 81,704 duine a bhí ina gcónaí sa chontae le fios gur labhair siad an Ghaeilge gach lá lasmuigh den chóras oideachais. B’ionann sin agus 0.6% díobh. Ní dúirt ach 6.5% de dhaonra an Chabháin go raibh Gaeilge an-mhaith acu, an céatadán is ísle sa stát.

Gaelscoil amháin atá sa chontae agus ní raibh ach 102 den 9,690 dalta bunscoile sa chontae ag freastal ar an scoil sin, 1.1% de dhaltaí bunscoile an Chabháin. Níl gaelcholáiste ar bith sa Chabhán, ná iarbhunscoil le haonad Gaeilge, rud a fhágann nach raibh aon dalta in ann oideachas dara leibhéal trí mheán na Gaeilge a fháil sa chontae.

Léirigh taighde eile a rinne Tuairisc gurb é contae an Chabháin an contae ina bhfuil an céatadán is ísle de dhaltaí a fhaigheann a gcuid oideachais trí Ghaeilge.

Dúirt Stiofán Conaty go bhfuil rudaí ag feabhsú, ach go bhfuil “go leor leor eile” le déanamh go fóill agus nach bhfuil siad ach ag “tús na hoibre” maidir le cúrsaí Gaeilge sa chontae.

Tá sé ar intinn ag Comhairle Contae an Chabháin tosú ar a bplean teanga in 2026.

Tá imní mhór léirithe ag polaiteoirí agus eagraíochtaí teanga faoi na figiúirí is déanaí maidir le líon na ndaoine a fhaigheann díolúine ó staidéar na Gaeilge.

Léirigh figiúirí a foilsíodh ar Tuairisc an tseachtain seo  go raibh an líon is mó riamh daltaí sa chóras oideachais a raibh díolúine acu ó staidéar na Gaeilge anuraidh.

Breis is 73,000 dalta bunscoile agus iarbhunscoile a raibh díolúine acu ón nGaeilge, de réir na bhfigiúirí is déanaí. B’ionann sin agus 7.5% den 977,527 dalta a bhí ar scoil sa stát in 2024/25.

Deir príomhfheidhmeannach Gaeloideachas, Bláthnaid Ní Ghréacháin, go bhfuil siad “thar a bheith buartha” faoi chóras na ndíolúintí agus gurb é córas na ndíolúintí “an bata is mó atá chun an teanga a bhualadh chun báis”.

Ag labhairt di ag cruinniú de Choiste Oireachtais na Gaeilge inné, dúirt sí go bhfuil “neamhaird iomlán” á déanamh ar cheist na ndíolúintí agus nach bhfuil an “plé domhain” ná na moltaí ón chomhchoiste “á dtógáil san áireamh” ar chor ar bith.

Dúirt sí go gcreideann sí go bhfuil “gníomh práinneach” de dhíth chun dul i ngleic le fadhb na ndíolúintí agus nach gcuideoidh an Plean Gnímh don Ghaeilge i scoileanna Béarla atá le foilsiú ar an Déardaoin leis na fadhbanna seo a réiteach.

“Níl [An Plean Gnímh] chun réiteach a aimsiú ar na fadhbanna suntasacha, córasacha atá ann. Má tá muid ag déanamh tairiscint ghníomhach ar dhíolúintí do pháistí ar feadh an ama ag ráta dochreidte, tá muid i bponc i gceart leis an teanga seo,” a dúirt sí.

Deir an Teachta Dála de chuid Shinn Féin, Shónagh Ní Raghallaigh go bhfuil córas na ndíolúintí “as smacht go hiomlán” agus nach bhfuil “aon phráinn” á léiriú ag an Aire chun rud ar bith a dhéanamh faoin bhfadhb.

Dúirt Ní Raghallaigh, atá ina ball de Choiste Oireachtais na Gaeilge, go bhfuil sé “scannalach” go raibh oifigigh de chuid na Roinne Oideachais agus Óige os comhair an choiste an tseachtain a chuaigh thart agus nach raibh siad ábalta “a admháil go raibh fadhb leis an chóras”.

Ag labhairt di le Tuairisc, dúirt sí go bhfuil “a lán bealaí” ina bhféadfaí an cás a fheabhsú, amhail an bonnleibhéal a thabhairt ar ais ag an Teastas Sóisearach, “rud nár chóir a bheith bainte sa chéad áit”.

Deir an Teachta Dála de chuid Shinn Féin go bhfuil deis á séanadh ar pháistí páirt a ghlacadh “inár gcultúr náisiúnta” agus gur ceist “comhionannais” í sin.

Bhí an dearcadh céanna ag Ard-Rúnaí Chonradh na Gaeilge, Julian de Spáinn, a dúirt go bhfuil an rialtas sásta go mbeadh “meascán de dhaoine againn sa tír seo” ach nuair a thagann sé go dtí cúrsaí teanga gur é an teachtaireacht atá acu ná “nach mbaineann an teanga libh”.

Deir sé go bhfuil “neamhaird á déanamh ar cheist na ndíolúintí” ag an Roinn agus gur cheart “mórpholasaí do mhúineadh na Gaeilge” a fhorbairt bunaithe ar an bhFráma Tagartha Comónta Eorpach.

Deir sé go gcinnteodh sin “córas solúbtha” a d’fhéadfadh freastal ar dhaltaí le riachtanais speisialta agus ar dhaltaí a bhíonn ag teacht isteach deireanach sa chóras scolaíochta.

Rinneadh athrú ar chóras na ndíolúintí in 2019 agus é fágtha anois faoi phríomhoidí an cinneadh a dhéanamh díolúine a bhronnadh ar dhalta.

Deir an Roinn Oideachais nach mbronntar díolúintí ach i gcásanna “eisceachtúla” ach is léir ó na figiúirí go bhfuil ardú mór tagtha orthu le roinnt blianta anuas.

Tá sé admhaithe ag an Aire Oideachais Helen McEntee go bhfuil líon na ndaoine a fhaigheann díolúine ó staidéar na Gaeilge ag an dara leibhéal “níos airde ná ba mhaith linn”.

Ghéill sí go raibh “ardú tagtha” ar líon na ndíolúintí ag an dara leibhéal ach go bhfuil líon na ndíolúintí “seasta”. Ardú 4.7% a tháinig i mbliana ar líon na ndaoine atá ag freastal ar iarbhunscoileanna na tíre a fuair díolúine.

Breis is 73,000 dalta bunscoile agus iarbhunscoile a raibh díolúine acu ón nGaeilge anuraidh agus b’ionann sin agus an líon is mó riamh daltaí sa chóras oideachais a raibh díolúine acu ó staidéar na Gaeilge.

60,946 dalta iarbhunscoile ar fad a raibh díolúine acu ón nGaeilge anuraidh agus beagnach 20,000 díolúine nua a bronnadh ar dhaltaí dara leibhéal.

Agus í ag freagairt ceist Dála faoin chóras díolúine na Gaeilge ón Teachta Dála de chuid Shinn Féin, Shónagh Ní Raghallaigh, dúirt McEntee go bhfuil i bhfad níos mó daltaí ón Úcráin tagtha isteach sa chóras agus go bhfuil thart fá “leath de na daltaí sin” tagtha thar lear.

Dúirt sí nach leithscéal ar bith é seo mar sin féin agus go gcaithfear “níos mó a dhéanamh” chun dul i ngleic le fadhb na ndíolúintí.

Ag labhairt le Tuairisc, dúirt Shónagh Ní Raghallaigh go raibh córas na ndíolúintí “as smacht go hiomlán” agus nach raibh “aon phráinn” á léiriú ag an Aire chun rud ar bith a dhéanamh faoin bhfadhb.

Dúirt sí go raibh an deis á séanadh ar pháistí páirt a ghlacadh “inár gcultúr náisiúnta” agus gur ceist “comhionannais” í sin.

Deir an Roinn Oideachais gur gá breathnú ar líon na ndíolúintí ón nGaeilge “i gcomhthéacs níos leithne” agus go bhfuil cuid mhór daltaí atá tagtha thar lear anois ag freastal ar scoileanna in Éirinn.

Tá an bhreis is 7,000 Úcránach atá ag freastal ar iarbhunscoileanna luaite go sonrach ag an Roinn maidir leis an ardú atá tagtha ar dhíolúintí, rud nár thacaigh an tOllamh Pádraig Ó Duibhir, saineolaí ar chúrsaí oideachais in Éirinn, leis ar chor ar bith.

“Maidir leis na daltaí a thagann thar lear, níl sé maith go leor nach bhfuil deiseanna foghlama Gaeilge á dtabhairt againn dóibh.

“Táimid ag plé le líon suntasach daltaí a tháinig thar lear le breis is scór bliain anuas. Ba cheart go mbeimis ag cur deiseanna ar fáil dóibh tabhairt faoi chúrsa Gaeilge ionas go bhfaighidís an deis chéanna léargas a fháil ar chultúr na tíre ina mbeidh a bhformhór ag caitheamh a saol. Is bealach imeasctha í foghlaim na Gaeilge dóibh,” a dúirt Ó Duibhir.

Inniu a sheolfar an polasaí don oideachas lán-Ghaeilge lasmuigh den Ghaeltacht a bhfuil an Roinn Oideachais ag obair air ó 2021 agus seolfar chomh maith plean gnímh dhá bhliain chun teagasc na Gaeilge a chur chun cinn i scoileanna Béarla.

Deir príomhfheidhmeannach Gaeloideachas, Bláthnaid Ní Ghréacháin nach bhfuil an plean gnímh “chun réiteach a aimsiú ar na fadhbanna suntasacha, córasacha” atá ann.

“Má tá muid ag déanamh tairiscint ghníomhach ar dhíolúintí do pháistí ar feadh an ama ag ráta dochreidte, tá muid i bponc i gceart leis an teanga seo,” a dúirt sí.

Deir sí go bhfuil “gníomh práinneach” de dhíth chun dul i ngleic le fadhb na ndíolúintí agus nach gcuideoidh an Plean Gnímh don Ghaeilge i scoileanna Béarla leis na fadhbanna seo a réiteach.

Mhaígh sí gurb é córas na ndíolúintí “an bata is mó atá chun an teanga a bhualadh chun báis”.

Deir Ard-Rúnaí Chonradh na Gaeilge, Julian de Spáinn go bhfuil “neamhaird á déanamh ar cheist na ndíolúintí” ag an Roinn agus gur cheart “mórpholasaí do mhúineadh na Gaeilge” a fhorbairt bunaithe ar an bhFráma Tagartha Comónta Eorpach.

Beidh ardú suntasach ar chiste na Gaeilge, na Gaeltachta agus na n-oileán i mBuiséad 2026 a fhógrófar inniu.

Tuigtear do Tuairisc go mbeidh maoiniú breise d’Údarás na Gaeltachta agus d’Fhoras na Gaeilge san áireamh san ardú sin.

Thuig foinse rialtais le fios do Tuairisc go mbeadh ardú os cionn 20% ar bhuiséad na Gaeilge agus na Gaeltachta.

Tá ardú chomh maith le fáil ag TG4 ó chiste na Roinne Cumarsáide. Os cionn €65 milliún a bheidh ag TG4 an bhliain seo chugainn, ardú €5.376 milliún, nó beagnach 10%.

Fógrófar go bhfuil cuid den airgead sin á chur ar leataobh le cuidiú le seirbhís dhigiteach nuachta a bhunú.

Beidh airgead do thograí caipitil i gciste na Gaeilge, na Gaeltachta agus na n-oileán chomh maith.

Beagán os cionn €107 milliún an buiséad a bhí ag Roinn na Gaeltachta anuraidh. €16 milliún a bhí i mbuiséad na n-oileán anuraidh.

Ní raibh an Ghaeltacht agus na hoileáin sa roinn chéanna an uair sin, ach tá ó aistríodh cúram na teanga go dtí an Roinn Forbartha Tuaithe agus Pobail agus Gaeltachta.

Tuigtear do Tuairisc go bhféadfadh go mbeidh ardú os cionn 25% ar chiste na Gaeilge, na Gaeltachta agus na n-oileán i mBuiséad 2026.

Ag brath ar an mbriseadh síos, dea-scéal a bheadh in ardú dá leithéid go lucht na Gaeilge a raibh dóchas acu gur i bhfeabhas a rachadh cúrsaí maoinithe ó tharla go bhfuil aire sinsearach, Dara Calleary, ag plé go sonrach leis an teanga den chéad uair ó 2011.

€55 milliún sa bhreis don Ghaeilge agus don Ghaeltacht atá á éileamh ag Conradh na Gaeilge ach tá sé ina imní leis go bhféadfadh buiséad níos déine agus níos gortaí ná mar a bhí againn le cúpla bliain anuas an teanga a fhágáil ar an ngannchuid ach a fhógrófar an buiséad.

Ag a 1.00pm inniu a sheasfaidh an tAire Airgeadais, Paschal Donohue, os comhair na Dála chun óráid Bhuiséad 2026 a dhéanamh agus ina dhiaidh, thart ar 1.45pm, beidh an t-urlár ag an Aire Caiteachais Phoiblí agus Athchóirithe, Jack Chambers, le plean an rialtais do chaiteachas na bliana seo romhainn a chur faoi bhráid an chomhluadair agus na tíre.

Buiséad níos déine agus níos gortaí ná mar a bhí againn le cúpla bliain atáthar a thuar i mbliana.

Díolfaidh an Rialtas an tíobhas i mBuiséad 2026 leis an bpobal mar bheart críonna stuama lena chinntiú nach dtéitear thar fóir leis an gcaiteachas tráth a bhfuil taraifí éagsúla ag bagairt agus an saol ar fad níos corraí.

Anuraidh agus olltoghchán ar na bacáin, caitheadh €2.2 billiún ar phacáiste costas maireachtála, ach tá an chosúlacht air go bhfuil deireadh leis na féiríní buiséid sin.

Meastar gur pacáiste €9.4 billiún ar fad a bheidh i gceist i mBuiséad 2026.

Beidh €7.9 billiún ar fáil le caitheamh agus beidh €1.5 billiún á chur ar fáil trí chiorruithe cánach.