Author: Caoimhin O Liathain

rud-an-ceol-nach-feidir-cur-sios-a-dheanamh-air-i-bhfocail

Rud an ceol nach féidir cur síos a dhéanamh air i bhfocail

Scríofa ag Caoimhin O Liathain ar 18 Meitheamh 2025. Curtha le Ceol, Chonradh.

“Music is not something you can use words to describe.”

Mar sin a thosaigh Keith Jarrett, pianódóir agus cumadóir Meiriceánach, a óráid ghlactha ag searmanas i Nua-Eabhrac inar bronnadh NEA Jazz Masters Fellowship air sa bhliain 2014. Tugadh deis chainte 45 nóiméad dó ach is ar éigean a d’úsáid sé an ceathrú cuid di. Níor theastaigh uaidh mórán a rá seachas an ráiteas thuas agus is dóigh liom gur chuir giorracht na hóráide go mór lena héifeacht.

Is fada an lá ó chuala mé an óráid sin den chéad uair, ach smaoiním air anois is arís, agus sílim faoin tráth seo go raibh an ceart ar fad ag Jarrett.

Is iomaí léirmheas ar albam agus ar cheolchoirm atá léite agam thar na blianta, ach braithim go minic nach mbíonn na focail in ann ag an tasc, i ndáiríre. Éiríonn le léirmheastóirí áirithe stíl ghinearálta an cheoltóra nó an ghrúpa a chur in iúl go réasúnta maith uaireanta; mar shampla, luaigh léirmheastóir amháin “harp wilyness”, “baroque poise”, “rococo beauty” agus “sci-fi delight” leis an albam Divers de chuid Joanna Newsom tráth, agus is fíor go dtugann na frásaí bríomhara sin tuairim éigin don léitheoir maidir le stíl an albaim. Ach is cuma cé chomh cruthaitheach agus seiftiúil is atá an léirmheastóir, braithim go mbíonn bearna sách mór idir na focail – “dry, acoustic arrangements”, “meticulous internal rhymes”, “lilting harp and piano” – agus an ceol féin i gcónaí, gan trácht ar na mothúcháin a mhúsclaítear sna héisteoirí agus iad ag éisteacht leis.

Maítear go minic gur “mathematical genius” a bhí in Bach, cuir i gcás, agus b’fhéidir gurbh ea, ach is dócha nach faoin matamaitic a bhíonn éisteoirí Bach ag smaoineamh den chuid is mó. Más rud é an ceol nach féidir cur síos a dhéanamh air i bhfocail, d’fhéadfaí an rud céanna a rá faoi thionchar an cheoil ar na héisteoirí chomh maith. Sílim uaireanta gurb é an rud is ciallmhaire gur féidir liomsa a rá faoi phíosa ceoil, albam, nó ceolchoirm éigin ná “thaitin sé liom” nó “níor thaitin sé liom” – bíonn sé deacair dul níos faide ná sin, braithim. Agus nach minic gurb ionann, den chuid is mó, leithéidí “[this is] her most dynamic and exhilarating album [yet]” agus “thaitin an t-albam seo go mór liom” ar aon chuma?

Nós eile a bhíonn ag léirmheastóirí ná ceoltóirí nua agus grúpaí nua a chur i gcomparáid le ceoltóirí agus grúpaí eile; mar shampla, Fontaines D.C. a chur i gcomparáid le The Pogues, Joy Division, The Cure, The Strokes, The Smiths agus araile. Uirlis mhíchruinn go leor is ea an chomparáid chomh maith. Ní ionann aon dá cheoltóir nó aon dá ghrúpa, ar ndóigh – mar sin, ní réiteach iomlán sásúil a bhíonn sa chomparáid – ach is dócha go ndéantar na comparáidí sin mar (a) go mbíonn sé níos éasca ná a bheith ag iarraidh cur síos a dhéanamh ar cheol nua ó bhonn, agus (b) go dtagraíonn ainmneacha amhail The Pogues agus Joy Division do stíleanna agus réimsí fuaime eile ar deacair cur síos a dhéanamh orthusan i bhfocail chomh maith. Agus mar sin a théann an liosta comparáidí siar agus siar arís i dtreo na hOllphléisce! Ní hannamh ach oiread a chuirtear ceoltóirí i gcomparáid lena chéile díreach ós rud é gur mná iad beirt, nó ós rud é go seinneann siad beirt an giotár nó rudaí fánacha mar sin, agus is dócha go léiríonn na comparáidí mí-oiriúnacha sin nár cheart muinín a chur sna comparáidí i gcónaí ach oiread.

Bíonn sainteanga in úsáid ag teoiricithe ceoil agus iad ag labhairt faoi phíosaí ceoil agus ag déanamh anailíse orthu. Nach bhféadfaí a rá, mar sin, gur féidir cur síos a dhéanamh ar an gceol i bhfocail? Ach cé mhéad duine a bheadh in ann an píosa seo a leanas a aithint díreach ón gcur síos teoiriciúil ar a thús: trí chamán ar G agus ansin, mórthréach síos uaidh sin, minim ar E maol? Seans níos fearr go n-aithneofaí Beethoven dá gcanfadh duine na nótaí féin: “dun dun dun DUNNNN”! Is sna nótaí féin atá an ceol, ní sa chur síos teoiriciúil. D’fhéadfaí an rud céanna a rá faoin bhfrása ceoil sin a úsáidtear i scannáin agus cláir theilifíse chun sos drámatúil nó teannas nó rud éigin scanrúil a chur in iúl – is é sin “dun dun DUUUN!”

Anois, seans gur aithin tú an dá cheann sin ó na dun-anna agus na focail eile a scríobh mé thuas, ach is léir go bhfuil “teanga” seo na n-dun-anna sách teoranta. Is minic nach mbíonn an dara rogha ann, áfach. Bíonn na dun-anna sin – agus la-anna, ooh-anna, dum-anna, drang-anna agus neart eile – in úsáid go forleathan ag daoine agus iad ag iarraidh teacht ar ainm amhráin faoi leith sa ghrúpa r/NameThatSong ar Reddit mar shampla, agus léiriú eile iad, is dócha, ar a dheacra is atá sé cur síos a dhéanamh ar an gceol i bhfocail. Má tá liricí san amhrán atá á lorg agat, tiocfaidh tú ar ainm an amhráin sách sciobtha, is dócha; mura bhfuil, go n-éirí an t-ádh leat! (Nár chuala na daoine sa ghrúpa sin faoi Shazam riamh, dála an scéil?)

Fiú ceoltóirí maithe, is minic nach mbíonn na focail acu chun cur síos a dhéanamh ar an rud atá á dhéanamh acu nó an rud atá uathu nuair atá siad ag seinm le ceoltóirí eile. Ní cainteoir líofa na ndrumaí é an giotáraí, agus vice versa. Agus bíonn an fhadhb chéanna ag ceoltóirí proifisiúnta agus iad ag labhairt le hagallóirí. Mar a dúirt Grian Chatten, príomhamhránaí Fontaines D.C., agus é faoi agallamh ag NME anuraidh: “It’s an absurd thing to be interviewed ‘cause I don’t really fucking know what I’m saying, like.”

Mura bhfuil na ceoltóirí féin in ann chuige, cá bhfágann sé sin na léirmheastóirí agus na scríbhneoirí ceoil? Bhuel, ní thiocfaidh deireadh leis an léirmheastóireacht ná an scríbhneoireacht cheoil go deo, is dócha. Bíonn fonn nádúrtha ar dhaoine an scéal a scaipeadh faoin gceol a thaitníonn leo féin. Leanfaidh mé orm á léamh – ach dar liomsa gur fiú cuimhneamh ar fhocail an Jazz Master ag an am céanna.

The post Rud an ceol nach féidir cur síos a dhéanamh air i bhfocail appeared first on NÓS.

Níos mó

Sága na Fola Sróine

Scríofa ag Caoimhin O Liathain ar 19 Bealtaine 2025. Curtha le Chonradh, Saol.

Bhain mé an ciarsúr de mo pholláire clé go faichilleach agus d’fhéach le huafás ar an tsreang fhada d’fhuil théachta a tháinig leis. Thosaigh sruth trom d’fhuil úr ag sileadh amach ar an gcosán agus ar mo bhróga lom láithreach. Fffffooooc!

16 bliain d’aois a bhí mé, ag siúl abhaile ón meánscoil le cara liom. Ní rabhamar leath bealaigh fiú agus bhí deireadh ag teacht leis na ciarsúir.

Bhí mé i gcruachás.

Rith sé liom go raibh clinic dochtúra cúpla nóiméad ar shiúl uainn. Shac mé an ciarsúr deireanach i mo shrón, d’ardaigh mo mhála scoile ón talamh, agus thosaigh ag siúl go cróga i dtreo an chlinic. Nuair a thángamar chomh fada leis, áfach, bhuail taom náire mé. Clinic deas príobháideach a bhí ann. Níor theastaigh uaim réabadh isteach sa mhullach orthu gan choinne agus, níos measa fós, gan choinne. Agus an mbeadh costas i gceist? Ní raibh airgead agam.

Rinneadh stacán dom ar an taobh eile den bhóthar. D’fhéach mé trasna – an clinic ar chlé, teach tábhairne ar dheis.

Duine ciallmhar mé ar an iomlán, a léitheoir, ach seans gur theip ar m’inchinn an lá sin mar bhí mé tar éis cuid mhaith de m’fhuil a shileadh amach ar chosáin Ghlas Naíon sna 15 nóiméad roimhe sin.

Réabamar isteach sa teach tábhairne agus tríd an mbeár go dtí na leithris. Is dócha gur spalp mé focal nó dhó amach ar an mbealach, mar is cuimhin liom gur shín fear an bheáir a mhéar amach chun muid a threorú, cuma an mhearbhaill ar a aghaidh agus ar aghaidh an tseanfhir a bhí ina shuí ar stól ard ag an mbeár.

Sin iad leaideanna óga agat. Troid ba chúis leis, is dócha.

Ach níorbh ea, a léitheoir. Níorbh ann ach go mbíodh dúil ag na fuileadáin i mo pholláire clé na geataí tuile a oscailt anois is arís – gan rabhadh, gan choinne.

D’éirigh liom siúl abhaile ón teach tábhairne an lá sin, dorn mór páipéar leithris i mo lámh agam, ach níorbh í sin an eachtra dheireanach a bhí agam le mo shrón, ná baol air.

Cúpla mí ina dhiaidh sin bhí mé ar mhalartú teanga in Wiesbaden na Gearmáine, áit a raibh mé ag fanacht le teaghlach óstach.

Go déanach oíche amháin agus mé ag scuabadh m’fhiacla roimh dhul a luí dom, thosaigh mo pholláire clé ag cur fola arís. Mama, Kevin hat Nasenbluten!

D’fháisc mé caol mo shróine le lámh amháin agus thug iarraidh chiotach ar an rolla leithris leis an lámh eile. Chuaigh mé ar mo ghlúine chun paidir a rá os cionn an bhabhla leithris. Tháinig bean an tí isteach, adhairtín fuar agus tuáille gréithe aici le cur ar chúl mo mhuiníl.

Bhí mé ag paidreoireacht ar feadh i bhfad. Chuala mé bean an tí ag ceistiú a mic ag ceann an staighre:

Habt ihr heute Abend was getrunken? – Nee.

Tar éis uair an chloig nó mar sin, mhoilligh an sruth fola go dtí nach raibh ann ach cúpla braon anois is arís… ansin dada. Faoiseamh. D’fhéach mé orm féin sa scáthán. Bhí dath an bháis orm, ach ar a laghad bhí an eachtra thart.

A luaithe is a leag mé mo cheann ar an bpiliúr thosaigh an sruth arís. Amach linn sa dorchadas go dtí an carr. Thug bean an tí an tuáille gréithe arís dom ach d’iarr orm é a choimeád le m’aghaidh an uair seo.

Má bhí oíche mhíshuaimhneach againne, bhí oíche níos measa fós ag ainmhí beag éigin a bhí ag dul trasna an bhóthair sa dorchadas nuair a bhuaileamar leis an gcarr é, an créatúr bocht.

Comhartha bóthair le Krankenhaus scríofa air. Tréimhse feithimh deich soicind. An dochtúir neamhbhalbh ag féachaint suas mo pholláire.

Oh yeah, that wouldn’t have stopped on its own.

D’úsáid an dochtúir gléas leictreach éigin le mo pholláire a loscadh (pianmhar). Ina dhiaidh sin, shac sé cadás ann agus ghreamaigh tiúb leis go bhféadfainn anáil tríd. Beidh orm é sin a chaitheamh ar feadh seachtaine agus an aclaíocht a sheachaint, a dúirt sé.

D’inis mo pháirtí malairte dom níos déanaí gur thosaigh mé ag srannadh istoíche de bharr an stuif ar fad i mo shrón, agus gur chuir an fhuaim spásárthach eachtráin i gcuimhne dó.

Ní raibh ach cúpla lá fágtha agam sa Ghearmáin ag an bpointe sin agus chaith mé cuid mhaith díobh i seomra codlata mo pháirtí malairte, ag léamh agus ag déanamh sudoku fad is a bhí na daltaí eile amuigh ar thurais, ag freastal ar pháirc dhreapadóireachta agus ag déanamh rudaí spraíúla eile.

Sheol mo mháthair crobhaing bláthanna chuig na tuismitheoirí chun buíochas a ghabháil leo as mé a thabhairt chuig an ospidéal i lár na hoíche. Agus thug na tuismitheoirí céanna mé chuig dochtúir ENT cúpla lá ina dhiaidh sin chun an stuif ar fad a bhí i mo shrón a bhaint.

Nuair a d’fhill mé abhaile bhí mo mháthair dóchasach.

Rinne siad an gnáthamh céanna ar mo chara Nóra fadó agus ní raibh fuil sróine léi ó shin.

Ach ní raibh mé ábalta dearmad a dhéanamh ar an méid a dúirt an dochtúir, agus chuir na focail sin mion-imní orm ar feadh na mblianta. Cá bhfios nach dtarlóidh eachtra den chineál céanna arís dom? Agus mura mbeadh carr ar fáil chun mé a thabhairt chuig an ospidéal…

Bhínn ag smaoineamh faoi agus mé ar an ollscoil fiú. Ar cheart dom suíochán a fháil ar chúl na léachtlainne nó ag deireadh sraithe, ar eagla na heagla? Dá suífinn sa lár, an mbeinn in ann éalú in am an ghátair gan seó bóthair a dhéanamh díom féin?

D’fhás tuiscint agus meas nua ionam do mhná a bhíonn ag plé leis an bhfuil mhíosta. Ní haon dóithín í an fhuil mar chúram.

Is fada an lá anois ó réab mé isteach sa teach tábhairne agus ó loisc an dochtúir mo pholláire. Bíonn fuil sróine liom anois is arís go fóill – nuair a bhíonn aer tirim san árasán nó nuair a bhíonn ailléirgí ag cur orm – ach buíochas le Dia ní mhaireann sí ach cúig nóiméad ar a mhéad na laethanta seo.

Everything in moderation, a deir mo mháthair.

The post Sága na Fola Sróine appeared first on NÓS.

Níos mó

Author: Caoimhin O Liathain

Rud an ceol nach féidir cur síos a dhéanamh air i bhfocail

Sága na Fola Sróine

Nuachtlitir Laethúil