Author: Alex Hijmans

Ceann de na haistir thraenach is áille dár chuir mé díom go dtí seo ar mo thuras Interrail timpeall na hEorpa ná an stráice idir Ljubljana agus Trieste; chuir clapsholas liathchorcra cuma shéimh, shíochánta ar ghleannta glasa agus sléibhte boireannacha iarthar na Slóivéine.

Ach ansin, i ndorchadas na hoíche ag stáisiún Villa Opicina ar theorainn na hIodáile – agus d’ainneoin go bhfuil an tSlóivéin agus an Iodáil araon i gceantar Schengen – bhí ochtar saighdiúirí Iodálacha ag feitheamh leis an traein, bansaighdiúir a bhí ag vápáil mar a bheadh Dia á rá léi ag cur a súile tríom féin agus tríd an aon phaisinéir eile. Lig sí ar aghaidh muid gan buona sera féin aisti.

Ní hionann agus in aon tír eile ina raibh mé ar m’aistear go dtí seo bhí an t-arm i láthair go feiceálach ar shráideanna na hIodáile, go háirithe i gceantair na stáisiún traenach. Nuair a shiúil mé amach as Milano Centrale bhí tanc romham, níl mé ag magadh.

An bhfuil rialtas na hIodáile chomh buartha sin faoi chúrsaí an Mheánoirthir? a d’fhiafraigh mé díom féin. Nó an é go bhfuil baol breise ar ionsaí sceimhlitheoireachta de bharr eachtra éigin nár chuala mé fúithi?

Ach ansin chonaic mé go raibh ceantar an stáisiún breac ní hamháin le saighdiúirí airm ach le hinimircigh ón Afraic, earraí beaga á ndíol acu nó díreach ag crochadh thart ag feitheamh le rud éigin, agus bhí freagra na ceiste agam.

Gan dabht tá an Iodáil (oileán Lampedusa thar aon áit eile) ar cheann de na príomhbhealaí isteach chun na hEorpa do na scórtha míle teifeach agus inimirceach ón Afraic gach bliain.

In 2023, de réir na staitisticí ó Oifig Ard-Choimisinéir na Náisiún Aontaithe le haghaidh Dídeanaithe (UNHCR), bhain 157,651 duine ón Afraic cóstaí na hIodáile amach.

Ach thit a líon go mór le dhá bhliain anuas: ó 2024 i leith, níor tháinig ach rud beag le cois 66,000 sa bhliain ón Afraic go dtí an Iodáil, agus gan dabht tá baint mhór aige sin leis na margaí (conspóideacha) a rinne an Iodáil (agus an tAE) leis na tíortha i dtuaisceart na hAfraice, ar an taobh thall den Mheánmhuir. Srian a chur le líon na n-inimirceach ón Afraic an chloch is mó ar phaidrín Giorgia Meloni, príomh-aire náisiúnach agus coimeádach na hIodáile, atá i gceannas ó 2022 i leith.

Céad bliain sular toghadh Meloni, tháinig Benito Mussolini i gcumhacht san Iodáil. Le linn chéad bhlianta a réimis siúd a tógadh stáisiún Milano Centrale, agus tá a rian sin air. Tá an foirgneamh ceaptha an anáil a bhaint d’aon taistealaí a thiocfadh tríd, agus éiríonn leis: tá sé chomh hollmhór sin nach féidir grianghraf a ghlacadh de a thaispeánfadh ina iomláine é.

Ag caint ar ghrianghraif, ní fhaca mé riamh oiread daoine ag glacadh féiníní san aon áit amháin agus a chonaic mé ar an gcearnóg os comhair na hardeaglaise. Níorbh é an Duomo bocht réalta na bpictiúirí sin áfach ach na mílte turasóir ó na ceithre hairde (ach go háirithe ón tSín), málaí siopadóireachta lán Gucci, Armani agus Prada in airde acu.

Páirc spraoi do lucht an rachmais í Milano, bhí an méid sin soiléir. Ní fhaca mé an méid sin Maseratis, Ferraris agus Lamborghinis i mo shaol ach oiread, iad ag rásaíocht go glórmhar trí shráideanna na cathrach, beag beann ar an mblocáil ar mhuirchaolas Hormuz, ar théamh an domhain, ná go deimhin ar choisithe.

Póilíní seachas saighdiúirí a sheiceáil an traein ag teorainn na hIodáile agus na Fraince in Menton, ach arís eile níor chuir siad spéis ionamsa, fear bán meánaosta, agus ar aghaidh liom trí thírdhreach álainn an Provence go Marseille.

‘Attention, il y a des pickpockets!’ a bhéic na callairí i stáisiún Saint-Charles agus níor luaithe gaolta agus cairde curtha ar an eolas agam faoin áit a raibh mé, nó thosaigh téacsanna den chineál ‘coinnigh súil ar do chuid stuif!’ ag teacht isteach.

Is ea, tá droch-cháil ar an dara cathair is mó sa Fhrainc maidir le coiriúlacht, agus maidir leis an deighilt mhór idir an eite chlé (atá i gceannas ar an gcathair ó 2020 i leith) agus an eite dheis (a bhí i gceannas le fiche éigin bliain roimhe sin.) Tá dlúthbhaint idir an tóir mhór atá ar an Rassemblement National (páirtí mhuintir Le Pen) i gceantar Marseille, gan dabht, agus líon na n-inimirceach sa chathair.

‘Tá Marseille i bhfad ró-ilchultúrtha. D’fhág mé an lá dár gcionn’ an bhreith a thug cuairteoir ón Rómáin ar an gcathair ar an suíomh lóistín a d’úsáid mé chun seomra a chur in áirithe.

A mhalairt a rinne mise. Oíche amháin a bhí sé i gceist agam a chaitheamh inti, ach ar an bpointe boise shocraigh mé fanacht dhá oíche eile. Ní hionann agus i Milano mórthaibhseach, mhothaigh mé sa bhaile i meascán mearaí Marseille.

Ba bheag nár leath mo bhéal orm nuair a thrasnaigh an traein a thóg mé ón mBratasláiv go Búdaipeist an lá cheana an teorainn idir an tSlóvaic agus an Ungáir ag baile beag Szob.

Thiar sa bhliain 2008, ba í an Ungáir an chéad tír a bhíodh ar an taobh thoir den chuirtín iarainn ar thug mé cuairt uirthi.

An chéad rud a rith liom agus mé ag breathnú amach fuinneog na traenach ar na tithe dearóile – cuid de na díonta tite isteach, na goirt agus na garrantaí míshlachtmhar agus lán bruscair – ná: níor athraigh a dhath anseo le 18 mbliana anuas.

Ní fhéadfadh an chodarsnacht leis an tSlóvaic – tír thar a bheith eagraithe – a bheith níos mó.

Gan dabht is é Viktor Orbán, pobalóir fíorchoimeádach frith-Eorpach, atá i gceannas ar an Ungáir le 16 bliain anuas. Tá Orbán go láidir ar son na Rúise fresin, rud a chothaíonn fadhbanna móra millteacha do pholasaithe eachtracha an Aontais Eorpaigh. Shílfeá, b’fhéidir, agus an tír ag titim ar gcúl ar bhealach chomh feiceálach sin i gcomparáid leis na tíortha máguaird, go gcaithfeadh muintir na hUngáire vóta do dhuine éigin eile san olltoghchán atá le reáchtáil seachtain ón Domhnach seo, ar an 12 Aibreán.

Go deimhin tá an seans sin ann. Tá an páirtí Tisza, faoi stiúir Péter Magyar, ag déanamh níos fearr sna pobalbhreitheanna ná mar a bhí riamh roimhe seo. Ach ná bíodh dul amú ar éinne: pobalóir coimeádach é Magyar chomh maith céanna le Orbán. An difear idir an bheirt, áfach, ná go bhfuil Péter Magyar go láidir ar son na hEorpa agus go bhfuil geallúint tugtha aige deireadh a chur leis an gcaimiléireacht fhorleathan a chuirtear in aghaidh pháirtí Orbán, Fidesz.

Ach is beag an mhuinín atá ag Péter eile – cara de mo chuid san Ungáir ar chaith mé cúpla lá ina chuideachta i mBúdaipeist – go n-éireoidh le Péter Magyar an lámh in uachtar a fháil ar Viktor Orbán dáiríre.

‘Ná labhair liom faoin toghchán seo, tá sé ar nós a bheith ag breathnú ar dhrochthimpiste mótarbhealaigh a bheadh ag tarlú os comhair do dhá shúl. Breathnaigh, cultas atá in Fidesz dáiríre – creideann cuid mhór Ungárach nach bhfuil teacht acu ar sholáthar nuachta ón iasacht gach rud a deir an páirtí sin. Is é an chaoi go bhfuil greim docht daingean ag Fidesz ní hamháin ar an gcóras polaitiúil, ach ar na meáin freisin.’

‘Cothaíonn siad faitíos agus fuath, toisc gurb é sin a mheallann vótaí. Tá sé curtha ina luí ag Orbán ar mhuintir na tíre seo gur tharraing muintir na hÚcráine an cogadh anuas orthu féin, go bhfuil Zelenskyy ar thóir airgid an Aontais Eorpaigh agus an tAontas Eorpach ar thóir airgead na hUngáire, agus go bplúchfar an tír le teifigh.’

Is léir gur scéin a scaipeadh an cur chuige ag Fidesz san fheachtas toghcháin dáiríre. Aisteach go leor, ní hí aghaidh Viktor Orbán atá ar phóstaeir an pháirtí ach aghaidheanna na naimhde is mó a deir an páirtí atá ag an náisiún Ungárach: Volodymyr Zelenskyy, Ursula von der Leyen agus Péter Magyar; ‘AN BAOL’ an mana in íochtar.

Rud beag in aghaidh a thola tá an Péter eile, mo chara, chun vóta a chaitheamh do pháirtí an fhreasúra, Tisza. ‘Ós rud é nár éirigh le lucht na heite clé rud ar bith a bhaint amach le 16 bliain anuas, is dóigh liom gurb é sin an t-aon rogha réadúil atá ann. Ach bheadh an-an-iontas ar fad orm mura n-éireoidh le Orbán tréimhse eile a bhaint amach.

‘Ní maith liom seo a rá ach ní athraíonn aon rud sa tír seo riamh mura gcuireann dream éigin ón taobh amuigh a ladar isteach sa scéal. Ná bíodh dul amú ort: ní hí an Rúis an t-aon dream a dhéanann sin – d’imir Angela Merkel tionchar mór ar pholaitíocht na tíre seo cheana, tráth ar fheil Orbán di.

‘Ach bí cinnte go bhfuil fir Putin anseo i láthair na huaire lena chinntiú go bhfanfaidh Orbán i gcumhacht ar feadh tamaill eile.’

Agus mé lán de pholaitíocht agus de bhia trom na hUngáire, ar ais liom go Vín – crosbhóthar cultúrtha lár na hEorpa agus crosbhóthar na n-iarnród sa chuid sin den mhór-roinn chomh maith – agus siar ó dheas liom ansin, tríd na hAlpa go Ljubljana, ardchathair na Slóivéine.

Ceacht staire sciobtha: bhí an tSlóivéin ar an gcéad cheann de bhallstáit na hIúgslaive a d’fhógair neamhspleáchas ón tír sin in 1991, chuaigh sí isteach san Aontas Eorpach sa bhliain 2004, agus, an Eastóin as an áireamh, b’fhéidir, gach seans go bhfuil sí ar an gceann is forbartha agus is iartharaí de na tíortha a bhíodh ar an taobh thoir den chuirtín iarainn tráth.

Chomh hiartharach sin, is cosúil, go mbíonn gá le hagóidí i gcoinne an chiníochais. Ar mo chéad lá i gcathair Ljubljana tharla mé ar a leithéid, agus rith sé liom ansin go raibh a dhá oiread daoine de dhath feicthe agam sa tSlóivéin in aon lá amháin ná mar a bhí feicthe agam le seachtain anuas sa tSlóvaic agus san Ungáir curtha le chéile.

Léirsiú beag a bhí ann, an t-amhrán clúiteach frith-apartheid Gimme Hope, Jo’Anna á sheinnt ar bhosca búm, daoine de dhath agus daoine bána ag damhsa le chéile agus na póilíní ag breathnú ar an rud ar fad agus a gcosa á mbualadh go héadrom acu le rithim an cheoil. Bhí rud éigin an-Ghaillimheach faoin rud ar fad, agus níos mó ná uair amháin le linn na laethanta a chaith mé in Ljubljana rith sé liom go bhfuil go leor i bpáirt ag ardchathair na Slóivéine le Cathair na dTreabh. Tá sí lán le mic léinn, le lucht ite humais – agus le turasóirí.

Tharla go raibh olltoghchán sa tSlóivéin dhá lá sular bhain mise an tír sin amach. D’éirigh le hiarrthóir na heite clé, Robert Golob, a bhí ina chéad-aire ó bhí 2022 ann, an ceann is fearr a fháil, ach ar éigean, ar an bpobalóir Janez Janša, a raibh trí thréimhsa cheana aige i gceannas ar an tír ó bhain an tSlóivéin neamhspleáchas amach i 1991. Níl ach suíochán amháin idir páirtithe na beirte, níl tromlach ag aon pháirtí sa pharlaimint, agus beidh cainteanna comhrialtais deacra roimh Golob – ach ar a laghad ar bith tá an chuma ar an scéal nach mbeidh cara eile sa chúirt san Eoraip ag Trump agus Putin sa tSlóivéin.

Agus teach mo mhuintire á fholmhú agam – mí le dul sula mbogfaidh an t-úinéir nua isteach – tháinig mé ar charn litreacha grá a chuir m’iar-fhear céile chugam i dtús ár gcaidrimh. Ós rud é go bhfuil sé ag tarraingt ar 15 bhliana anois ó scar muid óna chéile, shíl mé go raibh sé in am iad a chaitheamh amach. Ach bhí leabhar lámhdhéanta ina measc.

Lámhscríofa (peann ar pháipéar buí), lámhcheangailte (snáth olla dearg) agus, an sméar mhullaigh, lámhdhóite: bhí imeallacha dubha ar na leathanaigh.

 Logleabhar loinge an teideal a bhí air, agus mhínigh litir ar ghnáthpháipéar a bhí leis céard a tharla: ba é an chaoi gur bhuail an tintreach an gaileon ar a raibh foghlaí mara (eisean) agus an captaen (mise) tar éis titim i ngrá le chéile, ach d’éirigh leis an bhfoghlaí mara an logleabhar, ina raibh cur síos ar ar thit amach idir an bheirt fhear, a thabhairt slán ó na bladhmanna.

Ní chumfá é – agus dá gcumfá, caolseans go gcuirfeadh duine an dua agus an trioblóid air féin sa lá atá inniu ann leabhar a scríobh le peann ar pháipéar, na leathanaigh a cheangal le chéile le snáth, agus lastóir a choinneáil leo d’fhonn cuma dhóite a chur orthu.

A leithéid de chruthaitheacht – ní fhéadfainn an leabhar sin (ná an litir a bhí leis) a chaitheamh amach, fiú más drochthuar don chaidreamh (ag féachaint siar) a bhí sa tintreach sin a bhuail an long.

Leabhar lámhdhéanta eile nach bhfuil ach cóip amháin de ar chlár na cruinne agus a bheidh liom go brách ná Faoin mbuachaill nach n-íosfadh arán, a scríobh agus a dhear mo mháthair dom nuair a bhí mé tuairim is bliain d’aois. Díreach mar a shamhlófá, críochnaíonn an t-arán suas i ngach uile áit ach amháin i mbéal an bhuachalla. Tá an scéal iontach greannmhar, tá na léaráidí go hálainn agus tugann a bhfuil iontu ar ais ar an bpointe boise mé go chéad laethanta m’óige.

Ní bhfuair mé bua na líníochta le hoidhreacht ó mo mháthair agus b’éigean dom dul i muinín bogearra grianghrafadóireachta le scagaire ‘cartún’ nuair a theastaigh uaim greannán a dhéanamh do dhlúthchara de mo chuid a d’inseodh scéal casta ár gcairdis, aisling ghrá nár fíoraíodh, i bhfoirm cluiche dornálaíochta 12 bhabhta. Ach tá a fhios agam an chaoi le scéal a scríobh – rud a dhearbhaigh mo dhlúthchara tar éis dó Rang dornálaíochta a léamh.

Ní dhéanfaidh mé dearmad go brách ar a dhreach nuair a thug mé an leabhar sin dó, dhá mhí ó shin, agus mé ar cuairt sa Bhrasaíl den chéad uair ó d’fhill mé ar an Eoraip arú anuraidh. Leath meangadh ó chluas go cluas air, iontas an domhain air an bheirt againn a fheiceáil i bhfoirm greannáin, agus an lá dár gcionn bhí sé ar an bhfón ar feadh dhá uair an chloig chun mionphlé a dhéanamh ar chuile radharc – sásta, mar a bhí mé féin, go raibh doiciméad ann a d’inis ár scéal agus an chaoi ar éirigh linn coinneáil orainn mar chairde in ainneoin chuile shórt a chuaigh mícheart eadrainn.

Níl bronntanas níos fearr ná leabhar, ach leabhar lámhdhéanta, pearsanta: níl a shárú ar fáil. Má theastaíonn uait nach ndéanfaidh duine éigin dearmad ort go brách, scríobh leabhar dó nó di.

Ó, is ea. Gan dabht phriontáil mé cóip den ghreannán sin amach dom féin freisin, agus gan dabht beidh sí sin i gceann de mo chuid málaí nuair a bheidh mé ag bogadh amach i gceann míosa.

Gan dabht bhí sé soiléir ó toghadh Donald Trump ina uachtarán ar Mheiriceá den dara huair i ndeireadh na bliana seo caite go mbeadh an fear céanna sna ceannlínte go mion minic in 2025 – ach tá mé ag ceapadh nach raibh lá ar bith nach raibh an Trumpach sa nuacht ó insealbhaíodh é ar an 20 Eanáir.

Cá dtosóimid? Leis an argóint a bhí aige sa Teach Bán le Volodymyr Zelenskyy i mí Feabhra? An titim amach le Elon Musk i mí an Mheithimh? Leis na táillí iompórtála ollmhóra a ghearr sé ar chuid mhór den chuid eile den domhan i mí Aibreáin? Lena chuid bagairtí ar Veiniséala? Leis an gcaoi ar bhain sé siar as an Eoraip i mí na Nollag nuair a foilsíodh straitéis nua slándála na Stát Aontaithe, inar deimhníodh, dubh ar bhán, rud a bhí ag éirí níos soiléire agus níos soiléire ó thús na bliana: go bhfuil na Stáit Aontaithe ag tabhairt droim láimhe don iltaobhachas mar bhunphrionsabal dá bpolasaithe idirnáisiúnta, agus gur ar a conlán féin atá an Eoraip ó thaobh chúrsaí cosanta de?

In ainneoin iarrachtaí an Trumpaigh duais Nobel na síochána a ghnóthú (gníomhaí de chuid an fhreasúra i Veiniséala, Maria Corína Machado, a bhuaigh an duais sin, ach thiomnaigh sí do Trump í) níl sé ina shíocháin san Úcráin go fóill. Agus cé go bhfuil sos cogaidh i bhfeidhm idir Hamas agus Iosrael ó thús mhí Dheireadh Fómhair, níl cuma rósheasmhach ar an sos cogaidh céanna agus gan dabht tá Gaza nach mór scriosta agus leanann géarchéim ó thaobh sláinte agus soláthar bia dá bharr.

Bhí sé ina chogadh, leis, idir Iosrael agus an Iaráin i mí an Mheithimh; ina scliúchas idir an India agus an Phacastáin i mí na Bealtaine agus idir an Chambóid agus an Téalainn i mí Iúil; lean cogadh cathartha agus gorta ar aghaidh sa tSúdáin.

Ceann de na rudaí a sheas amach sa straitéis slándála a d’fhoilsigh rialtas Trump i mí na Nollag ná raidhse tagairtí don inimirce san Eoraip. Dar leis an Trumpach, is cosúil, tá sibhialtacht na hEorpa ‘i mbaol a scriosta’ dá barr. San Eoraip, d’oibrigh an port céanna go han-mhaith do roinnt páirtithe de chuid na heite fíordheise i mbliana.

Sa Ghearmáin, rinne AfD, páirtí atá chomh fada sin amach ar an eite dheis go bhféadfaí a rá gur páirtí faisisteach iad, go han-mhaith: bhain siad 20.8 faoin gcéad den vóta amach in olltoghchán mhí Feabhra, a dhá oiread vótaí agus a ghnóthaigh siad san olltoghchán roimhe sin in 2021. Chríochnaigh siad sa dara háit, i ndiaidh na nDaonlathach Críostaí, an CDU/CSU.

Ní raibh aon cheann de na páirtithe eile sásta dul isteach i gcomhrialtas leis an AfD áfach agus bunaíodh comhrialtas idir an CDU/CSU agus Daonlathaigh Shóisialta an SPD faoi cheannas Friedrich Merz.

Béal dorais, san Ísiltír, chríochnaigh páirtí an phobalóra chonspóidigh Geert Wilders, an PVV, sa dara háit san olltoghchán i mí Dheireadh Fómhair. Ní raibh ach oiread na fríde idir páirtí Wilders agus an páirtí is mó a ghnóthaigh vótaí, D66, páirtí atá rud beag bídeach ar chlé ón lár. An chuma atá ar chúrsaí anois ná go mbeidh ceannaire an pháirtí sin, Rob Jetten, ar an bpríomhaire is óige san Ísiltír riamh, agus ar an gcéad phríomhaire sa tír sin atá aerach go hoscailte.

Díol suntais a bhí sa spéis a léiríodh i mí an Mhárta in olltoghchán na Graonlainne, tír a bhfuil an daonra inti níos lú ná daonra chathair Phort Láirge; bagairtí Donald Trump an Ghraonlainn a cheannach nó a ghabháil ba chúis, gan dabht, le spéis na meán idirnáisiúnta sa nuacht ó Nuuk. Ag an bpáirtí Demokraatit, atá ar son neamhspleáchais ón Danmhairg am éigin amach anseo – ach ní go fóilleach – a bhí an bua.

I gCeanada, bhí bua gan choinne ag an bPáirtí Liobrálach in olltoghchán i mí Aibreáin; Mark Carney, eacnamaí mór le rá a bhfuiltear ag súil leis go seasfaidh sé an fód sa chogadh trádála leis an Trumpach ó dheas, a tháinig i gcomharbacht ar Justin Trudeau.

B’éigean toghchán a reáchtáil sa Vatacáin tar éis don Phápa Proinsias bás a fháil Luan Cásca agus é 88 bliain; bhí Proinsias, an chéad phápa ó Mheiriceá Theas, i gceannas ar an Eaglais Chaitliceach ar feadh 12 bliain. Leo XIV, a rugadh sna Stáit Aontaithe ach a chaith cuid mhór dá shaol i bPeiriú, a tháinig i gcomharbacht air.

Tharla drochfhalscaithe i ndeisceart California i mí Eanáir, agus san Eoraip le linn tonnta teasa i mí an Mheithimh agus i mí Iúil. De bharr théamh an domhain, d’éirigh seacláid agus caife an-daor i mbliana; tá sé ag éirí róthe do phónairí cócó in iarthar na hAfraice, agus sa Bhrasaíl, ina bhfástar an tríú cuid de na pónairí caife, mhill drochaimsir arbh é athrú na haeráide ba chúis léi cuid mhaith den fhómhar.

Mar sin féin toradh díomách go leor a bhí ar chomhdháil bhliantúil aeráide na Náisiún Aontaithe, an COP30, a eagraíodh in Belém na Brasaíle i mí na Samhna; níor aontaíodh tada faoi éirí as breoslaí iontaise ná faoi dheireadh iomlán a chur leis an dífhoraoisiú.

Fad is a bhí súile an domhain ar Belém bhí súile mhuintir na Brasaíle féin ar an ardchathair Brasília, mar ar chuir iar-uachtarán na tíre, Jair Bolsonaro, tús leis an téarma pionóis 27 mbliana agus 3 mhí a gearradh air i mí Mheán Fómhair as iarracht coup d’état a dhéanamh in Eanáir 2023.

In Hong Cong, i ndeireadh mhí na Samhna, maraíodh ar a laghad 159 nuair a chuaigh seacht gcinn de thúir árasán trí thine, an dóiteán is measa sa chathair sin le 63 bliana anuas. An tseachtain ina dhiaidh sin, thug údaráis na Síne rabhadh d’iriseoirí éagsúla ón gcoigríoch, ag cur ina leith go raibh eolas ‘míchruinn’ á scaipeadh acu faoin dóiteán.

Ag caint ar iriseoirí, de réir na heagraíochta Reporters sans frontières dúnmharaíodh 67 iriseoir le 12 mhí anuas, an líon is airde in aon bhliain amháin ó bhí 2018 ann. I nGaza a tharla nach mór leath de na cásanna sin (29) agus Palaistínigh ba ea mórchuid acu sin; bhí cúigear iriseoirí i measc an scór duine a fuair bás nuair a d’ionsaigh Iosrael Ospidéal Nasser i ndeireadh mhí Lúnasa. I Meicsiceo na mbuíonta drugaí, agus sna cogaí sa tSúdáin agus san Úcráin a tharla an chuid is mó de na cásanna eile.

Ar deireadh, liosta beag de dhaoine mór le rá a chuaigh ar shlí na fírinne in 2025. An Pápa Proinsias (88) gan dabht. An polaiteoir conspóideach ón bhFrainc, Jean-Marie Le Pen (96); an t-amhránaí ón mBreatain, Marianne Faithfull (78); an t-aisteoir ó Mheiriceá, Gene Hackman (95); an cumadóir ceoil ón Rúis, Sofia Gubaidulina (93); an dornálaí ó Mheiriceá, George Foreman (76); an t-údar ó Pheiriú, Mario Vargas Llosa (89); an t-údar ó Chéinia, Ngũgĩ wa Thiong’o (87), an ceoltóir ón mBreatain, Ozzy Osborne (76), an gníomhaí polaitiúil de chuid na heite fíordheise ó Mheiriceá, Charlie Kirk (31), a dúnmharaíodh i mí Mheán Fómhair, agus an zó-eolaí ón mBreatain, Jane Goodall (91).

Theip ar an gcoire, an gléas sin a théann an t-uisce don teas lárnach agus don chith.

Ní bheadh fáil ar theicneoir a réiteodh an fhadhb go dtí tráthnóna ach bhí orm mo chuid gruaige a ní; bhí coinne agam ag an ngruaigeadóir ar maidin.

Ansin chuimhnigh mé ar sheift a d’fhoghlaim mé nuair a bhí cónaí orm sa Bhrasaíl.

I gcathair Salvador, mar a mbíodh cónaí orm, ní bheadh fonn ort cith te a thógáil an chuid is mó den bhliain. Ach sa ‘gheimhreadh’ (ní thiteann an teocht faoi bhun 22 céim riamh) ba mhaith ann an gléas leictreach i sconna an chithfholcadáin a théann an t-uisce.

Is ea, tá tú á léamh seo i gceart. Leictreachas agus uisce, díreach os do chionn agus tú ag tógáil ceatha. Bheadh cosc scun scan ar a leithéid de chóras san Eoraip, agus is minic a thug an gléas céanna turraing dom.

Ach níorbh iad na turraingí is measa. Ní mhaireadh an corna miotail a théadh an t-uisce ach mí nó dhó agus ansin bhíodh ort é a athrú, jaibín deacair nár fhoghlaim mé i gceart riamh, agus sa deireadh tháinig mé aníos le réiteach níos fearr: cith a thógáil le cupán.

Bheirínn pota uisce ar an sorn, dhoirtinn i mbuicéad é, mheascainn uisce fuar tríd agus ar aghaidh liom. Cupán plaisteach agus suaitheantas fhoireann sacair Bahia clóite air a d’úsáidinn chun an t-uisce a chaitheamh anuas orm féin.

Ar thóir an chupáin sin a chuaigh mé gan smaoineamh nuair a theip ar an gcoire i mo theach breá Eorpach an lá cheana ach ar ndóigh d’fhan an diabhal rud sin sa Bhrasaíl nuair a d’fhág mé slán leis an tír sin bliain go leith ó shin. Ach thug mé liom an cupán dearg stáin a n-ólainn caife as, agus bhí díreach an méid ceart sa chupán sin.

Ní mór a bheith airdeallach nuair a bhíonn cith á thógáil agat le buicéad agus cupán. Níl ach lán an bhuicéid agat, agus an rud deireanach atá uait ná dul amach as an seomra folctha agus breis uisce a fhiuchadh sa chistin agus tú fliuch báite agus do chuid gruaige lán seampú.

Ach má bhíonn tú spárálach tomhaiste bíonn uisce fágtha i mbun an bhuicéid nuair a bhíonn tú réidh, agus is féidir é sin a chaitheamh anuas ort féin d’aon iarraidh amháin. Ní sásamh go dtí é; sáraíonn sé gnáthchith te. Sa tsimplíocht atá an sonas: cuireadh cuí ar an gcoire ó shin ach seans go dtógfaidh mé cith le cupán arís ar ball beag.

Bhí mé amhrasach go leor nuair a chuir mé tús leis an tsraith ‘Cuimhne agus Dearmad’ ar na leathanaigh seo seacht mbliana go leith ó shin, sraith colún faoi mo mháthair, a raibh galar Alzheimer uirthi, agus a d’imigh uainn an mhí seo caite.

Ceist eitice a bhí ag dó na geirbe dom sa chéad áit. An mbeinn ag teacht i dtír ar fhulaingt mo mham, ag saothrú airgid as a cuid eachtraí, a bhí greannmhar i dtosach ach a d’éirigh níos léanmhaire de réir mar a chuaigh an galar i ndonas? An mbeadh sí ina ceap magaidh agam, ina staicín áiféise?

Is minic a chuimhnigh mé, agus colún eile sa tsraith á scríobh agam, ar rud a dúirt an síceolaí a raibh cúram mo mháthar uirthi liom féin agus le mo dheartháir óg le linn ár gcéad choinne léi, díreach tar éis di féin agus d’fhoireann dochtúirí a dheimhniú go raibh galar Alzheimer ar ár máthair dáiríre.

‘Ar bhur máthair atá an galar, ach éireoidh sibh féin tinn ar bhealach freisin.’

Nach aici a bhí an ceart. Níor le mo mháthair amháin, i gcead di, an fhulaingt agus an crá croí, agus tháinig mé ar an tuiscint go raibh lánchead agam scríobh faoin tionchar a bhí ag an ngalar a bhí uirthi ar mo shaol féin. Lena chois sin, rith sé liom nach raibh mórán á scríobh faoin taobh sin de ghalar Alzheimer dáiríre, fiú agus an galar i gcinniúint duine as gach cúigear, agus nach bhfaca mé an t-ábhar á chíoradh i nGaeilge ach go fíorannamh.

Ach b’in ceist eile a tháinig idir mé agus mo mhéarchlár go minic agus mé i mbun na gcolún. In Éirinn den chuid is mó atá léitheoirí Tuairisc.ie ina gcónaí agus san Ísiltír a bhí cónaí ar mo mham, tír ina bhfuil córas leighis agus cúraim an-éagsúil i bhfeidhm i gcomparáid leis na córais atá i bhfeidhm sa Phoblacht agus sna Sé Chontae, gan trácht ar dhearcthaí éagsúla a bheith ag muintir na hÍsiltíre agus ag muintir na hÉireann go minic faoin mbeatha agus faoin mbás. Cé chomh hábhartha agus a bheadh colúin faoi othar Alzheimer san Ísiltír do lucht léite in Éirinn?

Sna tráchtanna ag bun na gcolún agus sna scórtha teachtaireachtaí ríomhphoist chugam féin a bhí an freagra ar an gceist sin.

Ó thosaigh mé amach mar iriseoir agus mar scríbhneoir tríocha bliain ó shin, níor chothaigh aon rud dár scríobh mé an oiread sin aiseolais agus a chothaigh an tsraith ‘Cuimhne agus Dearmad’.

Níl a fhios cá mhéad duine – daoine a raibh aithne agam orthu agus daoine nár casadh orm riamh i mo shaol – a dúirt liom síos tríd na blianta gur thug mo chuid colún faoiseamh dóibh, ugach, misneach, gur teiripe de chineál a bhí sna colúin dóibh.

Teiripe a bhí sna colúin dom féin chomh maith, gan dabht. Bealach chun mo racht a ligean, chun greann dóite a bhaint as an gcéasadh. Ach thar aon rud eile, ba é an bealach a d’aimsigh mé chun a chinntiú nach ‘dtruailleodh’ galar Alzheimer an chuid eile de mo chuid scríbhneoireachta; colún agus sconsa ard timpeall air a bhí in ‘Cuimhne agus Dearmad’.

Cor gan choinne i mo chinniúint mar scríbhneoir, mar sin, gurb é an t-ábhar nár theastaigh uaim a phlé, dáiríre, is mó a chuaigh i bhfeidhm ar mo chuid léitheoirí. Tá mé buíoch as na teachtaireachtaí tacaíochta ar fad a fuair mé le seacht mbliana go leith anuas, agus as Tuairisc.ie as ardán a chur ar fáil.