Year: 2020

Tá ceathrar ball nua ceaptha ar Bhord Fhoras na Gaeilge, triúr a d’ainmnigh Sinn Féin agus duine amháin a d’ainmnigh an SDLP.

Is iad an ceathrar atá ceaptha ar bhord na heagraíochta trasteorann ná oifigeach pleanála teanga Mhúscraí Liadh Ní Riada, iarpholaiteoir de chuid Shinn Féin; Kevin O’Hara, gníomhaí de chuid Shinn Féin i gConamara; Caoimhín Mac Giolla Mhín, gníomhaí de chuid Shinn Féin as Béal Feirste agus stiúrthóir Chiste Infheistíochta na Gaeilge; agus Doiminic Ó Brolcháin, iarpholaiteoir de chuid an SDLP.

An bhliain seo chugainn a cheapfar cathaoirleach nua ar bhord an Fhorais agus a thréimhse ar an mbord caite ag Pól Ó Gallchóir.

Is é Barra Ó Muirí Cathaoirleach gníomhach Fhoras na Gaeilge agus d’fháiltigh sé roimh na ceapacháin boird go léir atá déanta le tamall.

Ghabh sé buíochas chomh maith le hiarchathaoirleach an Bhoird Pól Ó Gallchóir.

“Cuirfidh saineolas agus taithí na gcomhaltaí go mór le gnó an bhoird in 2021. Is mian liom focal ar leith buíochais a thabhairt dár gcathaoirleach, Pól Ó Gallchóir, ar tháinig deireadh lena thréimhse ar an bhord, as a stiúir, as a léargas agus as a thacaíocht d’Fhoras na Gaeilge ó 2017,” arsa Barra Ó Muirí.

Idir an dá linn, dúirt Príomfheidhmeannach Fhoras na Gaeilge, Seán Ó Coinn, go raibh sé “thar a bheith bródúil” as an mbliain a bhí curtha isteach ag an eagraíocht agus na heagraíochtaí Gaeilge eile a gcuireann siad maoiniú ar fáil dóibh.

“Táimid anois ag feidhmiú ó chian le naoi mí agus tugann an méid a baineadh amach i mbliana misneach agus dóchas dom don bhliain atá romhainn.

“Léirigh pobal na Gaeilge ar fud na tíre go bhfuil an acmhainneacht acu agus an teacht aniar iontu mar phobal le tacú le chéile, le gníomhú mar phobal, agus le bheith mar phobal teanga, más pobal fíorúil féin é. Is mian liom focal ar leith buíochais a thabhairt do na sé cheanneagraíocht Ghaeilge as a ndua agus as a ndúthracht le linn na bliana seo agus as an tacaíocht a thug siadsan do phobail Ghaeilge ar fud na tíre.

“D’fhoilsíomar an chéad mhórfhoclóir Gaeilge le seasca bliain i mbliana agus tá lúcháir orainn go bhfuil os cionn 5,000 cóip díolta, tá na cóipeanna ag éirí gann cheana féin!”

Tá dúshlán théarmaí na paindéime tugtha ag na focail ‘elf’, ‘Santa’ agus ‘star’ ar focloir.ie an Nollaig seo.

Bhí na focail ‘lock-down’, ‘pandemic’, ‘virus’, ‘quarantine’


agus ‘mask’ i measc an 1000 focal is mó cuardaigh ar foclóir.ie i mbliana nach raibh i measc an 1000 is mó a cuardaíodh anuraidh.

Ach níl a dóigh féin á fáil ag na téarmaí gruama sin an mhí seo agus d’éirigh le ‘elf’, ‘santa’, ‘star’ ‘Christmas’, ‘sleigh’, ‘reindeer’, ‘Christmas tree’ agus ‘decoration’ áit a fháil i measc an 100 focal is mó cuardaigh mí na Nollag.

Ba iad na deich bhfocal is mó cuardaigh ar foclóir.ie in 2020 ná ‘for’, ‘go’, ‘to’, ‘play’, ‘love’, ‘be’, ‘speaking voice’, ‘hello’, ‘help’ agus ‘app’.

Bhí bliain mhór ag lucht an fhoclóra in 2020 agus an leagan cloíte den fhoclóir ar líne curtha ar fáil acu.

Ach bhí borradh faoi úsáid na suíomhanna foclóireachta i mbliana chomh maith.

2.43 milliún úsáideoir a bhí ag an bhfoclóir Béarla-Gaeilge ar líne in 2020, ardú 13% ó 2019.


Thug na húsáideoirí sin 6,54 milliún cuairt (seisiún) ar an suíomh agus d’amharc siad ar 34 milliún leathanach, ardú 23%.

In Éirinn a rinneadh 75% de na cuardaigh, bhain 13% acu le Meiriceá agus bhain 6% leis an mBreatain. Breis is 33,000 úsáideoir a bhí ag an bhfoclóir i gCeanada, 25,000 úsáideoir a bhí san Astráil agus breis is 10,000 úsáideoir a bhí sa Fhrainc agus sa Ghearmáin.

Tá foireann an fhoclóra fós ag tochas a gcinn ag iarraidh meabhair a bhaint as an laghdú ar líon na n-úsáideoirí in St Lucia i mbliana. Ochtar a bhain úsáid as an suíomh ansin in 2020 i gcomparáid le 17 duine in 2019. Malairt scéil a bhí ann san Airgintín, mar ar tháinig ardú 30% ar líon na n-úsáideoirí, ó 550 go dtí 725.

In 2020, tháinig méadú 13% ar an líon úsáideoirí ag focloir.ie i gcomparáid le 2019.

2.4 milliún usáideoir a bhí ag Teanglann.ie in 2020, ardú 27%, agus d’amharc na daoine sin ar nach mór 40 milliún leathanach.

Tá ráite ag Cathaoirleach Choiste Gaeilge an Oireachtais gur cheart do Roinn na Gaeltachta cáipéis faoi chúrsaí pleanála a chuir siad faoi bhráid na Roinne Tithíochta a fhoilsiú.

Dúirt Teachta Dála Shinn Féin, Aengus Ó Snodaigh gur cheart an cháipéis a chur ar fáil chun léiriú a thabhairt don phobal ar chur chuige na Roinne i leith cúrsaí pleanála sa Ghaeltacht.

Cé go ndúirt Aire Stáit na Gaeltachta Jack Chambers i bhfreagra scríofa ar cheist Dála go raibh aighneacht déanta ag Roinn na Gaeltachta mar chuid den athbhreithniú atá ar bun ag an Roinn Tithíochta ar na rialacháin faoi chúrsaí pleanála, is cosúil gurb amhlaidh nach bhfuil aon aighneacht oifigiúil déanta acu.

Thug urlabhraí ón Roinn le fios do Tuairisc.ie gur ‘doiciméad’ a bhí sa cháipéis ar thagair an tAire Stáit di, seachas aighneacht oifigiúil.

Tá iarrtha ag Aengus Ó Snodaigh ar Roinn na Gaeltachta an téacs iomlán den cháipéis, a cuireadh faoi bhráid na Roinne Tithíochta mí Lúnasa, a fhoilsiú ach táthar ag diúltú é sin a dhéanamh.

Dúirt an tAire Stáit Chambers nach mbeadh sé “cuí” an doiciméad a fhoilsiú i láthair na huaire agus athbhreithniú ar bun i gcónaí ag an Roinn Tithíochta ar rialacháin pleanála.

“Mar chuid d’athbhreithniú atá ar siúl ag an Roinn Tithíochta, Rialtais Áitiúil agus Oidhreachta maidir leis na treoirlínte pleanála, thapaigh mo Roinn an deis cáipéis faoin ábhar a chur faoi bhráid na Roinne sin i mí Lúnasa,” arsa Chambers.

“Ós rud é go bhfuil an obair sin ar fad i ndáil leis an athbhreithniú ar bun i gcónaí ag an Roinn Tithíochta, Rialtais Áitiúil agus Oidhreachta, tuigfidh an Teachta nach mbeadh sé cuí an cháipéis thuasluaite a roinnt le haon tríú páirtí ag an tráth seo.”

Níl urlabhraí Gaeilge Shinn Féin sásta le freagra an Aire Stáit, áfach, agus deir sé gur cheart go gcuirfí an cháipéis ar fáil don phobal.

“Ba chóir í a fhoilsiú láithreach ar mhaithe le trédhearcacht agus lena léiriú don phobal cén cur chuige atá ag Roinn na Gaeltachta i leith cheist na pleanála sa Ghaeltacht,” a dúirt Aengus Ó Snodaigh le Tuairisc.ie.

Dúirt urlabhraí ó Roinn na Gaeltachta le Tuairisc.ie cheana go gcuirfí aighneacht oifigiúil faoi bhráid na Roinne Tithíochta amach anseo nuair a bheadh tús curtha ag an Roinn sin le próiseas comhairliúcháin phoiblí faoi chúrsaí pleanála.

Tá brú níos mó ar Roinn na Gaeltachta agus Údarás na Gaeltachta cur chuige níos láidre a bheith acu ó thaobh chosaint na Gaeilge sa chóras pleanála sa Ghaeltacht i bhfianaise roinnt cásanna atá i mbéal an phobail le tamall.

Tá cuid de mhuintir na Gaeltachta i Ráth Chairn agus sa Rinn go mór i gcoinne cead pleanála a thabhairt d’fhorbairtí tithíochta sna ceantair sin agus imní ann faoin tionchar a bheadh acu ar an nGaeilge.

I gCiarraí, tá an grúpa ‘Todhchaí na Tuaithe’ bunaithe chun aird a tharraingt ar chúrsaí cead pleanála sa Ghaeltacht agus faoin tuath ar fad.

Deir Conradh na Gaeilge go bhfuil gá le “gníomh dearfach eisceachtúil” le cosaint a thabhairt don Ghaeltacht sa chóras pleanála.

Sheol Conradh na Gaeilge polasaí nua i dtaobh na pleanála sa Ghaeltacht an mhí seo caite agus i measc na moltaí atá ann, moltar gur ar Údarás na Gaeltachta a bheadh cúram na pleanála sa Ghaeltacht feasta.

Tá moltaí an Chonartha pléite acu leis an Aire Tithíochta, Darragh O’Brien, agus táthar ag súil cruinniú eile a bheith acu leis an mhí seo.

Tá sé tugtha le fios ag an Aire cheana, áfach, nach gceapann sé go bhfuil gá leis an gcóras pleanála atá i bhfeidhm faoi láthair a athrú.