Year: 2020

Foilsíodh inné an chéad chuid de liosta na n-alt is mó léamh ar NÓS i gcaitheamh na bliana 2020. Inniu, foilsítear an dara cuid den liosta sin agus arís eile tá togha na n-alt, na bhfíseán, na gcartún agus míreanna eile ón mbliain seo caite curtha le chéile againn daoibh. 

Seo an chéad bhliain ó foilsíodh an t-alt nach bhfuil an áit ar bharr an liosta ag ár dtreoir ’10 ndeasú gnéis as Gaeilge’, cé go bhfuil an t-alt sin fós i measc na n-alt is mó éileamh ar an iris. Is duine nár scríobh do NÓS cheana a thug léi an chraobh i mbliana, agus tá áthas ar fhoireann na hirise go ndeachaigh daoine óga nua i bhfeidhm oraibh chomh mór sin: tá a n-áit tuillte go maith ag Róisín Nic Liam, Máirtín Seoighe, agus Domhnall Ó Braonáin, chomh maith le seanfhondúirí na hirise. 

15 Coróinvíreas an focal is mó a bhfuil borradh faoi ar líne in 2020

Foilsíodh an t-alt seo chomh fada siar le mí Aibreáin agus gan súil ar bith againn an uair sin go mbeadh an víreas fós i mbéal an phobail agus muid fós faoin dianghlasáil is géire Oíche Chinn Bliana agus muid ag caitheamh súil siar ar an mbliain. Ar ndóigh, ba é dia beag na Gaeilge ar líne, Kevin Scannell, a chuir an t-eolas ar fáil dúinn faoi na focail is mó a bhí i mbéal an phobail ag tús na paindéime agus ba bheag athrú a tháinig ar an liosta faoi dheireadh na bliana. 

14. An 30 leabhar Gaeilge is fearr leis na Gaeil

Bíonn an-tóir ar an alt seo le hEoin P Ó Murchú, a foilsíodh den chéad uair in 2017. D’fhiafraigh foireann NÓS de phobal Gaeilge an idirlín na trí leabhar Gaeilge ba mhó a thaitin leo. Chaith 115 duine vóta sa suirbhé agus luadh isteach is amach le 150 saothar ó réimse leathan seánraí. An bhfuil an leabhar is ansa leat féin ar an liosta?

13. Since your name is unpronounceable I have concluded that you are Irish – litir Kilclooney go Gael

Tharraing an polaiteoir John Taylor, nó an Tiarna Cill Chluaine mar a thugann sé anois air féin, droch-cháil cheart air féin i mí na Samhna nuair a thug sé “an tIndiach” ar leas-Uachtarán tofa Mheiriceá Kamala Harris. Sa bhliain 1988 sheol sé litir chuig leas-uachtarán Aontas na Mac Léinn in Ollscoil na Banríona i mBéal Feirste, Gearóid Ó Muilleoir, inar spoch sé as ainm Gaelach an mhic léinn, agus chuaigh an scéal in go mór i bhfeidhm ar chainteoirí Gaeilge an lae inniu.

12. The Foggy Dew…as Gaeilge! 

Chuir Gráinne Holland s’againn féin an leagan iontach seo de ‘The Foggy Dew’ amach sa bhliain 2015 agus an tír ag réiteach le ceiliúradh agus comóradh a dhéanamh ar Éirí Amach na Cásca. Bíonn an t-amhrán seo i measc na míreanna is mó éileamh ar NÓS bliain i ndiaidh bliana. 

11. Cé mhéad duine a fheiceann an Ghaeilge gach lá ar Twitter? 1,200,000

Tuilleadh taighde ó Kevin Scannell ó Ollscoil Missouri ar liosta na bliana seo! D’aimsigh Kevin 309 cuntas a chuireann ábhar amach ar bhonn laethúil agus ansin d’úsáid sé API Twitter chun anailís a dhéanamh ar leantóirí na gcuntas sin – ba ansin a d’aimsigh sé an 1,200,000 cuntas uathúil a “fheiceann” an Ghaeilge ar Twitter gach lá.

10. FÍSEÁN: Mná na hÉireann ag ceol ar son Women’s Aid

Tháinig ceoltóirí as gach cearn den tír le chéile le leagan speisialta den amhrán iomráiteach ‘Mná na hÉireann’ a chanadh ar son an charthanais Women’s Aid. Thaifead gach duine a phíosa féin den amhrán sa bhaile agus ba é Seán Óg Graham a rinne meascán fuaime air agus Gráinne Holland a bhí i mbun eagarthóireachta. Bhí go leor ban ag streachailt le linn na dianghlasála agus theastaigh ó na ceoltóirí cúnamh a thabhairt dóibh. 

9. Mícheál Ó Ciaraidh ag éirí as TG4

Tar éis dó beagnach sé bliana a chur isteach le TG4, d’fhógair an láithreoir aitheanta Mícheál Ó Ciaraidh in agallamh a rinne sé go heisiach le NÓS go raibh sé le héirí as sa samhradh. Tá a chomhlacht féin bunaithe aige ó shin agus tá ag éirí go maith leis sa chaibidil nua seo dá shaol. 

8. Tá Róisín Wilson Gallda sínte faoin gcréafóg, tá an Liamach Gaelach i measc a muintire arís

Chuaigh an t-alt spreagúil seo ón gCorcaíoch Róisín Wilson go mór i bhfeidhm ar léitheoirí NÓS níos luaithe i mbliana, agus spreag daoine eile dul i mbun pinn agus gnímh faoina n-ainm féin. Chíor Róisín ceist a féiniúlachta féin san alt agus an cinneadh mór a rinne sí an leagan Gallda dá sloinne a fhágáil ina diaidh agus an chuid eile dá saol a chaitheamh faoina sloinne Gaelach. 

7. Tá 46 duine áirithe i gcroíphobal na Gaeilge ar Twitter – cé hiad féin?

An tríú halt a bunaíodh ar eolas a fuarthas ó Kevin Scannell in Ollscoil Missouri. Liosta de na giolcairí Gaeilge atá i ‘gcroíphobal Gaeilge Twitter’ – is é sin le rá na daoine aonair a bhíonn ag giolcaireacht i nGaeilge amháin den chuid is mó den am. Cé go mbíonn na mílte cuntas ag úsáid na Gaeilge anois is arís ar Twitter, níl ach 46 cuntas pearsanta ag croí an phobail sin a úsáideann an Ghaeilge “go príomha agus go rialta”. 

6. Cé hé an cainteoir dúchais Gaeltachta? 

Thosaigh Máirtín Seoighe, as Conamara, ach ní Gaeltacht Chonamara, ag scríobh do NÓS san fhómhar agus ba é an t-alt misniúil macánta seo faoin tógáil ‘Ghaeltachta’ a fuair sé taobh amuigh den Ghaeltacht oifigiúil a tharraing aird ár léitheoirí ar a shaothar. 

“Ar ndóigh, ní raibh rogha ar bith againn ach Gaeilge a labhairt,” a dúirt sé agus is fiú go mór an t-alt iomlán a léamh. 

5. Focail a tháinig chun cinn le linn Covid-19 

Seo cartún a tharraing Ciaraíoch dúinn i mí Aibreáin, bunaithe ar an eolas a chuir Kevin Scannell ar fáil dúinn faoi úsáid na Gaeilge ar líne le linn na paindéime. Is focail úrnua iad cuid de na téarmaí ar an liosta agus is focail iad an chuid eile acu a bhí sna foclóirí i gcónaí, ach nach raibh chomh mór sin sa chaint. Mar is dual di, tá léaráid álainn chliste déanta ag Ciaraíoch dúinn. 

4. Aimseoidh mé coirnéilín compordach in aice an taephota do na léachtaí ar líne

Duine eile a thosaigh ag scríobh linn i mbliana ná Domhnall Ó Braonáin as Indreabhán i nGaeltacht Chois Fharraige. Is é Domhnall colúnaí ollscoile NÓS don bhliain acadúil 2020/21 agus cé gur beag am a chaitheann sé san ollscoil féin i mbliana, cuireann sé ag machnamh muid ó sheachtain go seachtain lena ailt ghrinn mhachnamhach. 

3. 10 ndeasú gnéis as Gaeilge

Foilsíodh an t-alt seo den chéad uair in 2015 agus go dtí seo bhí sé ar bharr an liosta ag deireadh gach bliana. Cur síos fileata ar dheasuithe éagsúla gnéis don Ghael ar mhaith leis a theanga a úsáid sa seomra leapa – Kama Sutra na Gaeilge! Is é an t-alt seo an t-alt is mó léamh riamh ar NÓS i gcónaí agus spéis leanúnach ag ár léitheoirí sna bealaí is fearr le craiceann a bhualadh as Gaeilge. 

2. Logainmneacha Mheiriceá – Gaelaithe

An léarscáil dheireanach ar liosta na bliana seo (bhí go leor acu ann inné!) agus an dara ceann ó cheárta Eoin P Uí Mhurchú. D’fhoilsigh Eoin an léarscáil seo sna sála ar an gceann a rinne sé de Shasana i dtreo dheireadh na bliana seo caite agus bhí an-éileamh go deo uirthi, go mór mór i measc ár léitheoirí sna Stáit Aontaithe. 

1. Conas is féidir tacú le #blacklivesmatter? Deich leid don duine geal

Seo an chéad alt a scríobh Wuraola Majekodunmi do NÓS. Chuir dúnmharú George Floyd uafás ar mhuintir na hÉireann ag tús an tsamhraidh agus spreag an t-eachtra plé go leor in Éirinn faoin gciníochas sa tír seo. Chuir Ola peann le pár agus thug deich leid don duine geal faoin tacaíocht a d’fhéadfaí a thabhairt don ghluaiseacht frithchiníochais Black Lives Matter.

Níos mó

Fágfaidh Jó Ní Chéide agus Josie Ó Cualáin slán leis an mbliain 2020 ar RTÉ Raidió na Gaeltachta anocht ar an gclár speisialta Slán le 2020 a fhad is a bheidh Dáithí Ó Sé agus Muireann Nic Amhlaoibh ag cur fáilte roimh an mbliain 2021 ar TG4 ar an gclár Fáilte 2021. 

Cuirfear tús le Slán le 2020 ar Raidió na Gaeltachta ag 22.00 anocht agus beidh “ceola gus craic” ag Jó agus Josie dúinn go dtí tar éis an mheán oíche.

Is ag 23.30 a chuirfear tús le clár Dháithí agus Mhuireann ar TG4 agus iad ag cur fáilte roimh an mbliain nua le ceol, amhráin, agus “rince den scoth” ó Óstán na Sceilge sa Daingean i nGaeltacht Chiarraí. Rachaidh siad ar chamchuairt Ghaeltachta le “críoch spleodrach ceolmhar” a chur le 2020. 

Beidh Fidil, Emma Ní Fhíoruisce, agus Megan Nic Ruairí i dTigh Leo i nGaeltacht Thír Chonaill; beidh na Hot Toddies i Ráth Chairn na Mí; an banna ceoil Danú i dTigh an Cheoil sna Déise; agus Clann Fhlatharta, Patrick Ó hOibicín agus Johnny Óg Connolly sa Hooker Bar i nGaeltacht Chonamara. 

Beidh Séamus Ó Beaglaoich, Breanndán Ó Beaglaoich, Cormac Begley, Liam O’Connor, Pauline Scanlon agus the Whileaways uilig in Óstán na Sceilge in éineacht le Dáithí agus Muireann. 

Níos mó

Tá deireadh na bliana 2020 ag druidim linn – ar deireadh thiar thall – agus é in am ag súil siar a chaitheamh ar na hailt is mó a tharraing aird léitheoirí NÓS i gcaitheamh na bliana. Ainneoin a uafásaí is a bhí an bhliain d’fhormhór na ndaoine in Éirinn agus ar fud na cruinne, bhí bliain an-mhór ag NÓS féin agus beidh tuairisc iomlán againn ar an méadú as cuimse a tháinig ar líon na léitheoirí ar an suíomh Lá Caille. 

Thosaigh go leor scríbhneoirí nua ag scríobh dúinn i mbliana – ár gcolúnaí ollscoile Domhnall Ó Braonáin, mar shampla —  agus bhain muid triail as rudaí nua ar nós ranganna ceardaíochta le Gearóidín McEvoy. Tá súil againn gur thaitin an t-ábhar a cuireadh ar fáil: idir ailt, fhíseáin, chartúin agus eile lenár léitheoirí ar fad i mbliana, agus tá súil againn go mbeidh sé d’acmhainn againn leanstan orainn in 2021. 

30. Cré na Cille curtha ar fáil saor in aisce mar ríomhleabhar ag Cló Iar-Chonnacht

Nuair a fógraíodh an chéad dianghlasáil i mí Mhárta na bliana seo, b’éigean siopaí leabhar na tíre a dhúnadh. Ba bhuille mór é do shiopaí beaga ar nós An Siopa Leabhar i mBaile Átha Cliath, an Cheathrú Póilí i mBéal Feirste agus do na tithe foilsitheoireachta féin fud fad an oileáin. Ach i mí Aibreáin bheartaigh Cló Iar-Chonnacht ar an Spidéal i gCois Fharraige “tacú le léitheoirí na Gaeilge atá sa mbaile faoi láthair” agus ríomhleabhar amháin a chur ar fáil saor in aisce gach seachtain idir Aibreán agus Meitheamh. Thosaigh siad leis an leabhar is mó cáil i saol na Gaeilge – Cré na Cille le Máirtín Ó Cadhain. 

29. Is é a ainm an ghné fhéiniúlachta is bunúsaí atá ag duine

Scríobh Gearóidín McEvoy i mí Mheán Fómhair faoin taithí phearsanta le hainm Gaeilge a bheith uirthi, in Éirinn agus thar lear, agus faoin taighde atá ar bun aici ar an ábhar céanna dá PhD. Phléigh Gearóidín an choimhlint idir an fhéiniúlacht phearsanta agus an fhéiniúlacht a “bhrúnn an tsochaí ar an duine aonair” chomh maith le cás na ndaoine bodhra in Éirinn, daoine trasinscneacha a bhíonn ag streachailt leis an deadnaming agus, ar ndóigh, cás na ndaoine a bhfuil ainm Gaeilge orthu.

28. An cuimhin leat nuair a chan Kate Bush as Gaeilge?

Bhí an ceoltóir aitheanta Dónal Lunny faoi agallamh ag Ryan Tubridy ar RTÉ Radio One i mí Lúnasa nuair a thug sé chun cuimhne an tréimhse a chaith i dteannta an amhránaí cháiliúil as Sasana Kate Bush – agus í ag múineadh na Gaeilge di! Mar a tharlaíonn sé, bhí a fhios ag léitheoirí NÓS cheana féin faoin gceangal atá ag Cáit Bhúiséir leis an nGaeilge mar gheall ar alt a foilsíodh ar an suíomh in 2018 faoina seanuncail, Pádraig Ó Dálaigh, a bhí ina Ard-Rúnaí ar Chonradh na Gaeilge in 1915. 

27. Bronntanais don Ghael i do shaol – liosta mór moltaí don Nollaig

Bhí sraith alt againn níos túisce an mhí seo ó scríbhneoirí éagsúla le cabhrú lenár léitheoirí earraí Éireannacha – agus sa chás seo Gaelacha – a cheannach an Nollaig seo. Bhí feachtas mór ann tacú le siopaí beaga Éireannacha a bhí ag streachailt go mór le linn na paindéime, agus tá súil againn gur chabhraigh na hailt a bhí againne leo. Ba í Niamh Ní Shúilleabháin – nó ‘Déan Féin É’ mar is fearr aithne uirthi ar na meáin shóisialta – a chuir an liosta seo de bhronntanais Ghaelacha le chéile. 

26. 8 scannán iontacha Éireannacha ar Netflix don Choraintín Mór

Is deacair cuimhneamh ar gach sraith Netflix a chonaic muid ó thús na paindéime: Tiger King? Space Force? The Queen’s Gambit? Ratched? Gan chaint ar na scannáin fhaisnéise ar nós 13^th, ceoldrámaí ar nós Hamilton agus, ar ndóigh, na scannáin agus sraitheanna go léir a bhí ar Disney+ nuair a seoladh an tseirbhís sin in Éirinn. Ach chuir Eoin Ó Dubhghaill an liosta breá seo le chéile de na scannáin is fearr a rinneadh in Éirinn atá ar fáil ar Netflix – ar bhreathnaigh tú féin ar aon cheann acu? 

25. Léarscáil Tolkien-each Ghaeilge d’Éirinn cruthaithe ag Lord of Maps

D’fhoghlaim go leor againn ceird nó scil nua agus muid faoi dhianghlasáil, thosaigh daoine eile spóirt nua, agus bhunaigh daoine eile fós comhlachtaí nua. Ar dhuine de an fiontraithe sin bhí Isaac Dushku as Utah i Stáit Aontaithe Mheiriceá, a chuir tús lena fhiontar Lord of Maps. Tharraing Isaac léarscáil d’Éirinn i stíl aitheanta JRR Tolkien, ach níos fearr fós, chuir sé leagan i nGaeilge ar fáil freisin! Dúirt Isaac linn i ndiaidh dúinn an t-alt seo a fhoilsiú gur ceannaíodh níos mó den leagan Gaeilge sin ná mar a ceannaíodh de léarscáil ar bith eile a bhí déanta aige go dtí sin. Seo an chéad alt faoi léarscáileanna atá ar liosta na bliana seo, ach tá i bhfad níos mó le teacht…

24. 6 bhotún choitianta sa Ghaeilge  

Bíonn an t-alt seo, a scríobh le cúnamh ó fhoireann Ghaelchultúir in 2015, i measc na n-alt is mó léamh bliain i ndiaidh bliana – agus údar maith leis sin! Seo samplaí de na botúin is mó a chloiseann teagascóirí Ghaelchultúir ó fhoghlaimeoirí Gaeilge agus moltaí chun feabhais don té ar mhaith leis feabhas a chur ar a chuid scileanna teanga féin. 

23. Amhrán na hAoine: Amhrán na nGael

Alt eile ón gcartlann: foilsíodh an t-agallamh seo le Méabh Ní Bheaglaoich den chéad uair in 2017, ach bhí sé i mbéal an phobail arís i mbliana. Amhrán fuinniúil máirseála lán ceoil agus reacaireachta é ‘Amhrán na nGael’ ina nglaoitear ar Ghaeil na tíre cuimhneamh ar an saibhreas teanga agus cultúir atá ionainn go smior. Labhair Méabh linn san agallamh seo faoi chúlra agus teachtaireacht an amhráin. Ná dearmad go mbeidh albam nua ag Méabh san Athbhliain! 

22. FÍSEÁN: Gruaig na mBan Dubh le Wuraola Majekodunmi

Tá Ola ar dhuine de na scríbhneoirí nua a thosaigh ag scríobh do NÓS i mbliana agus tá an-áthas orainn go bhfuil sí linn! Rinne sí an físeán seo lenár stiúrthóir físeán Gráinne Holland bunaithe ar mhír a scríobh dí do Meascra Ón Aer, clár a bhí ag Marcus Ó Conghail ar RTÉ Raidió na Gaeltachta. Foilsíodh na míreanna cainte a thug daoine éagsúla uathu ar an gclár i leabhar dar theideal céanna, agus thaitin an leagan físeáin seo den mhéid a scríobh Ola faoi thábhacht ghruaig na mban dubh go mór libh. Faraor, spreag an dreas spreagúil cainte go leor ciníochais ar YouTube agus ar Twitter, ach ba chróga an aghaidh a thug Ola ar an ionsaí céanna. 

21. Glórtha Gaeilge á lorg ag TCD  

Bhí foireann an ionaid ABAIR i gColáiste na Tríonóide ag lorg glórtha i nGaeilge dá dtionscadal ‘Míle Glór’, agus súil acu córas aitheanta cainte ar nós na gcóras atá in úsáid do leithéidí Siri agus Alexa a chruthú don Ghaeilge. Bhí ‘míle glór’ uathu le go mbeadh an córas in ann gach cineál Gaeilge a aithint. Chruthaigh siad suíomh ar líne ar arbh fhéidir le duine ar bith abairtí Gaeilge a léamh os ard agus a gcuid taifeadtaí a uaslódáil – bealach maith leis an am a mheilt aimsir an Choraintín!

20.  Léarscáil ‘Tiúb Londan’ curtha i nGaeilge

D’fhoilsigh garda traenach de chuid Ffestiniog & Welsh Highland Railways i dtuaisceart na Breataine Bige leagan Breatnaise de léarscáil an iarnróid faoi thalamh in London i mí Feabhra na bliana seo. Mí ina dhiaidh sin, chuir BC Mac Giolla Mhuire a leagan féin – i nGaeilge – den léarscáil ar fáil. 

19. Iarrachtaí ar bun Gaelscoil a bhunú san Astráil 

Tháinig grúpa cainteoirí Gaeilge le chéile in Victoria na hAstráil le scoil dhátheangach a éileamh ar údaráis oideachais na tíre sin. Seoladh achainí ar líne inar luadh an scoil Ghearmáinise atá ag feidhmiú in Melbourne cheana féin chomh maith le gluaiseacht na Gaelscolaíochta in Éirinn mar shamplaí den chineál scolaíochta a d’fhéadfaí a chur ar fáil san Astráil do chainteoirí Gaeilge atá sa tír. 

18. Logainmneacha Shasana i nGaeilge

Léarscáil eile fós ar an liosta! An uair seo, ba é Eoin P Ó Murchú a chruthaigh. Is minic a bhítear ag caint ar na hathruithe a rinne na Sasanaigh ar logainmneacha na hÉireann le linn a réimis anseo, ach tá a mhalairt déanta ag Eoin P, agus é déanta go cliste aige, anseo. Idir shúgradh agus dáiríre a bhí Eoin agus é ag ‘aistriú’ logainmneacha Shasana go Gaeilge don léarscáil bharrúil seo.

17. Go raibh míle maith agaibh, a mhuintir na hÉireann – buíochas mór gafa ag muintir Navajo as síntiús as Éirinn 

Ba í NÓS an chéad iris in Éirinn a thug tuairisc ar an scéal álainn seo aniar as Meiriceá i mí na Bealtaine, scéal a tuairiscíodh go forleathan i bhfad is i ngearr. Baineadh siar as an bpobal bundúchasach Navachóch agus Hóipeach i Meiriceá Thuaidh nuair a chonaic siad na mílte euro ag teacht as Éirinn chuig an leathanach tiomsaithe airgid a cruthaíodh le cabhrú le hiarrachtaí na bpobal in aghaidh an víris chorónaigh. Bailíodh os cionn sé mhilliún dollar tháinig na céadta mílte as Éirinn. 

16. ‘An foclóir Béarla-Gaeilge is fearr atá ar fáil’ – léirmheas ar The Concise English-Irish Dictionary

Thosaigh an bhunobair ar The Concise English-Irish Dictionary chomh fada siar le 1999. Cuireadh an leagan digiteach An Foclóir Nua Béarla-Gaeilge ar fáil ar an suíomh foclóir.ie in 2013, agus ar deireadh thiar thall foilsíodh an leabhar mór trom seo i mí Lúnasa 2020. Bhí roinnt mhaith alt againn faoin bhfoclóir nua i gcaitheamh na bliana ach ba é an léirmheas a scríobh ár n-eagarthóir, Maitiú Ó Coimín, ar an saothar an t-alt ba mhó acu a mheall spéis na léitheoirí.

Níos mó